باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

ینبع

ینبع
ینبع-عربستان-سعودی-نقشه.jpg
موقعیت جغرافیایی شهر ینبع
اطلاعات کلی
کشور عربستان
استان مدینه
اطلاعات تاریخی
پیشینه اسلام سال دوم هجری قمری توسط مسلمانان
پیشینه تشیع صدر اسلام
مکان‌های تاریخی کوه رضوی

یَنبُع شهری در غرب مدینه است که به چشمه‌های فراوان آن شهرت داشته و کوه رَضْویٰ در آن قرار دارد. این شهر در سال دوم هجری به تصرف مسلمانان درآمد.

ینبع پس از رخدادهایی در اختیار امام علی(ع) قرار گرفت و آن حضرت با بهبود زراعت، این منطقه را به موقوفه‌ای برای علویان تبدیل کرد و فرزندان امام حسن(ع) نیز در این منطقه سکنا گزیدند.

پناه دادن امام سجاد(ع) به خانواده مروان بن حکم هنگام واقعه حره و مخفی شدن نفس زکیه در آن منطقه از جمله رخدادهای تاریخی در این منطقه است.

محتویات

موقعیت

ینبع شهری در ساحل دریای سرخ[۱] از نواحی حجاز[۲] به‌عنوان بخشی از مدینه[۳] و در غرب آن[۴] به فاصله هفت[۵] و یا نُه منزلی[۶] آن قرار گرفته است. برخی مسافت میان آن و مدینه را در حدود چهار روز دانسته‌اند[۷] و امروزه در حدود ۲۲۵ کیلومتر با این شهر فاصله دارد.[۸]

این منطقه در گذشته دارای نخلستان‌ها، زراعت[۹] و چشمه‌های فراوانی(حدود ۱۷۰)[۱۰] بوده است[۱۱] که به سبب فزونی چشمه‌هایی که از زمین می‌جوشید به آن ینبع گفته‌اند.[۱۲]

ینبع در مسیر کاروان‌های حج که از سوی مصر[۱۳] و شام[۱۴] به مدینه و مکه در حرکت بودند، قرار داشته است. در غرب این شهر و به فاصله یک منزلی آن کوه رَضْوی قرار دارد.[۱۵]

از چهره‌های شناخته شده این شهر حسن بن قاسم بن محمد است که در سال ۶۶۴ق از ینبع به مغرب رفت.[۱۶] او نیای شرفای علوی مغرب بود که در آن منطقه حکومتی تشکیل دادند.[۱۷]

رخدادهای تاریخی

ینبع در دومین غزوه پیامبر(ص)[۱۸] به نام غزوه ذوالعشیره، در سال دوم هجری قمری، بدون جنگ به دست مسلمانان افتاد.[۱۹] این منطقه توسط پیامبر(ص) به برخی از مسلمانان واگذار شد.[۲۰] آنها تلاش‌های ناموفقی برای زراعت در آن انجام دادند؛ و در همان زمان از سوی امام علی(ع) خریداری شد و در آن به کشت و زرع و استخراج آب پرداخت.[۲۱] البته برخی معتقدند که این منطقه از سوی پیامبر(ص)[۲۲] و یا عمر[۲۳] به علی(ع) به صورت اقطاع واگذار گردید.

بعدها سود محصولات این منطقه از سوی امام حسین(ع) در اختیار عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب قرار گرفت و او نیز پس از مدتی این مکان را به معاویه واگذار نمود؛[۲۴] البته برای آل‌علی همچنان در آن منطقه مستقلاتی باقی بود؛ به‌گونه‌ای که امام سجاد(ع) در زمان واقعه حره به ینبع رفت[۲۵] و بنا به نقلی خانواده مروان را نیز به همراه خانواده خود به ینبع برد.[۲۶]

عبدالله بن حسن مثنی در عهد سفاح تلاش کرد تا آن را از خلیفه بگیرد[۲۷] و منجر شد که مشاجراتی بین فرزندان علی(ع) بر سر موقوفات ینبع رخ دهد[۲۸] و سرانجام توسط مهدی عباسی به علویان واگذار شد.[۲۹]

نفس زکیه نیز در عهد منصور به منطقه ینبع و کوه رضوی پناه برده و در آنجا مخفی شد[۳۰] به هر حال در منابع از موقوفات فراوان امیرمؤمنان(ع) در این منطقه سخن گفته شده[۳۱] و اکثر اهالی آن را انصار،[۳۲]حسنیان،[۳۳] و زیدیه[۳۴] و البته قبیله جهنیه[۳۵] دانسته‌اند.

پانویس

  1. زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۶، ص۲۸۳؛ احمد، حجاز در صدر اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۹۷.
  2. کحاله، معجم قبائل العرب، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۶؛ مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۴۱۱ق، ص۲۹.
  3. سمعانی، الأنساب، ۱۳۸۲ق، ج۱۳، ص۵۲۸؛ کلبی، الأصنام، ۱۳۶۴ش، ص۹.
  4. صبری پاشا، موسوعة مرآة الحرمین، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص: ۱۴۶
  5. سخاوی، البلدانیات، ۱۴۲۲ق، ص۲۹۸؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۴۵۰.
  6. مسعودی، التنبیه و الإشراف، قاهره، ص۲۰۳؛ حمیری، الروض المعطار، ۱۹۸۴ق، ص۶۲۱.
  7. سمهودی، وفاء الوفاء، ۲۰۰۶، ج۴، ص۱۶۶.
  8. صبری پاشا، موسوعة مرآة الحرمین، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۱۴۶.
  9. حافظ ابرو، جغرافیا، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۲۱۸.
  10. یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۴۵۰؛ سمهودی، وفاء الوفاء، ۲۰۰۶، ج۴، ص۱۶۶.
  11. یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۴۵۰.
  12. یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۴۵۰؛ سمهودی، وفاء الوفاء، ۲۰۰۶، ج۴، ص۱۶۶.
  13. سخاوی، البلدانیات، ۱۴۲۲ق، ص۲۹۸.
  14. یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۴۵۰.
  15. بغدادی، مراصد الإطلاع، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۴۸۵؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۴۵۰.
  16. سلاوی، احمد، الاستقصاء، ۱۴۲۸ق، ج1، ص۴۲۷.
  17. سلاوی، احمد، الاستقصاء، ۱۴۲۸ق، ج1، ص۴۲۷.
  18. مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۲۸۱.
  19. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۶۶؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۴۰۸.
  20. واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱،ص۲۰؛ صالحی شامی، سبل الهدی، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۱۹.
  21. سمهودی، وفاء الوفاء، ۲۰۰۶، ج۴، ص۱۶۶؛ احمد، حجاز در صدر اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۹۸.
  22. یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۴۵۰.
  23. بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸ق، ص۲۴؛ بغدادی، مراصد الإطلاع، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۴۸۵.
  24. احمد، حجاز در صدر اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۹۹.
  25. بلعمی، تاریخنامه طبری، ۱۳۷۳ش، ج۴، ص۷۱۸.
  26. طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۸۵؛ ابن اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۱۱۳.
  27. احمد، حجاز در صدر اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۹۹.
  28. اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بیروت، ص۱۸۹.
  29. احمد، حجاز در صدر اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۹۹.
  30. طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۵۳۵.
  31. احمد، حجاز در صدر اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۹۸، یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۴۵۰.
  32. ابن جوزی، المنتظم، بیروت، ج۱، ص۱۴۲.
  33. ابن‌خلدون، تاریخ ابن‌خلدون، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۱۳۵. یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۴۵۰.
  34. سخاوی، البلدانیات، ۱۴۲۲ق، ص۲۹۸.
  35. ابن حبیب، المنمق، ۱۴۰۵ق، ص۱۳۳؛ شراب، المعالم الأثیرة، ۱۴۱۱ق، ص۳۰۱.

منابع

  • ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت،‌ دار صادر، ۱۳۸۵ق.
  • ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، بی‌تا.
  • ابن حبیب بغدادی، محمد، المنمق فی اخبار قریش، تحقیق خورشید احمد فاروق، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۰۵ق.
  • ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و ...، تحقیق خلیل شحادة، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق.
  • احمد، علی صالح، حجاز در صدر اسلام، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران، نشر مشعر، ۱۳۷۵ش.
  • اصفهانی، ابو الفرج علی بن الحسین، مقاتل الطالبیین، تحقیق سید احمد صقر، بیروت،‌ دار المعرفة، بی‌تا.
  • بغدادی، ابن عبد الحق، صفی الدین عبد المومن، مراصد الإطلاع علی أسماء الأمکنة و البقاع، دارالجیل، بیروت، ۱۴۱۲ق.
  • بلاذری، أحمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت،‌ دار و مکتبة الهلال، ۱۹۸۸م.
  • بلعمی، تاریخنامه طبری، تحقیق محمد روشن، تهران، البرز، چاپ سوم، ۱۳۷۳ش.
  • حافظ ابرو، عبدالله بن لطف الله، جغرافیای حافظ ابرو، تحقیق صادق سجادی، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۷۵ش.
  • حمیری، محمد بن عبدالمنعم، الروض المعطار فی خبر الأقطار، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، چاپ دوم، ۱۹۸۴م.
  • زرکلی، خیرالدین، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دارالعلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹ق.
  • سخاوی، محمد بن عبدالرحمن، البلدانیات، تحقیق حسام بن محمد قطان، ریاض،‌ دار العطاء، ۱۴۲۲ق.
  • سلاوی، احمد، الاستقصاء لاخبار الدول المغرب الاقصی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۸ق.
  • سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الأنساب، تحقیق عبد الرحمن بن یحیی المعلمی، حیدرآباد، مجلس دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۸۲ق.
  • سمهودی، علی بن احمد، وفاء الوفاء بأخبار دارالمصطفی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۲۰۰۶م.
  • شراب، محمد محمد حسن، المعالم الأثیرة فی السنة و السیرة، بیروت، دارالقلم، ۱۴۱۱ق.
  • صالحی شامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۴ق.
  • صبری پاشا، ایوب، صبری پاشا، موسوعة مرآة الحرمین، ۱۴۲۴ق، قاهره، دارالافاق العربیه، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
  • کحالة، عمر رضا، معجم قبائل العرب القدیمة و الحدیثة، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ هفتم، ۱۴۱۴ق.
  • کلبی، هشام بن محمد، الأصنام (تنکیس الأصنام)، تحقیق احمد زکی باشا، تهران، افست، نشر نو، چاپ دوم، ۱۳۶۴ش.
  • مسعودی، علی بن الحسین، التنبیه و الإشراف، تصحیح عبدالله اسماعیل الصاوی، قاهرة، دارالصاوی، بی‌تا.
  • مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالهجرة، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
  • مقدسی، محمد بن أحمد، أحسن التقاسیم فی معرفة الأقالیم، قاهرة، مکتبة مدبولی، چاپ سوم، ۱۴۱۱ق.
  • واقدی، محمد بن عمر، المغازی، تحقیق مارسدن جونس، بیروت، مؤسسة الأعلمی، چاپ سوم، ۱۴۰۹ق.
  • یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، بیروت،‌ دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م.
  • یعقوبی، احمد بن أبی یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت،‌ دار صادر، بی‌تا.