باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

یحیی بن هرثمه

یحیی بن هرثمه
اطلاعات یاران امامان
خویشاوندان
سرشناس:
هرثمه بن اعین
از یاران: امام هادی(ع)
فعالیت‌های اجتماعی: مأموریت همراهی امام هادی از مدینه به سامرا، حکمرانی شهرهای قم و اصفهان

یحیی بنِ هَرثَمِه از راویان امام هادی(ع). شهرت او به علت مأموریت وی برای همراهی امام هادی(ع) از مدینه به سامرا و شیعه شدن او بعد از این همراهی است. دلیل شیعه شدن او را دیدن کرامات از امام هادی(ع) دانسته‌اند؛ چنانکه از او در منابع روایی شیعه، روایاتی از امام هادی(ع) در زمینه جزئیات سفر و کرامات امام، نقل شده است. در تاریخ به راهبانی مسیر مکه در سال ۲۳۳ق، حکمرانی او بر قم در سال ۲۴۳ و سپس اصفهان در سال ۲۶۰ق نیز اشاره شده است.

محتویات

زندگی نامه

یحیی بن هرثمه فرزند کارگزار و سردار مشهور هارون الرشید و مأمون عباسی، به نام هرثمه بن اعین بوده است.[۱] از تاریخ دقیق ولادت و وفات یحیی خبر چندانی در دست نیست و کم‌تر می‌توان نامی از او در منابع تاریخی یافت؛ چنان‌که در منابع روایی و حدیثی، با توجه به نقل روایات از امام هادی(ع)، نام بیشتری از او در این زمینه یافت می‌شود. یحیی بن هرثمه در سال ۲۳۳ق والی و راهبانی مسیر مکه را بر عهده داشت[۲] و در ایام خلفایی چون متوکل عباسی (۲۰۶-۲۴۷ق) به سمت‌های دولتی رسید.[۳]

بنا بر گزارش برخی از منابع تاریخی، یحیی بن هرثمه در سال ۲۴۳ق و در زمان حکومت متوکل عباسی، حکمران شهر قم شد و در زمان او مساحت شهر قم استخراج گردید.[۴] وی در جنگ میان مستعین و معتز در سال ۲۵۲ق شرکت فعال داشت.[۵] برخی از مورخان وی را والی اصفهان در سال ۲۶۰ق نیز دانسته‌اند.[۶]

برخی معتقدند که مذهب وی در ابتدا حشویه بود و بعد از دیدار با امام هادی(ع)، شیعه شد.[۷]

مأموریت همراهی با امام هادی(ع)

آنچه سبب شد نام یحیی بن هرثمه در مآخذ شیعه راه پیدا کند، مأموریت وی از سوی متوکل عباسی برای همراهی امام هادی(ع) در سال ۲۴۳ق[۸] [یادداشت ۱] از مدینه به سامرا است.[۹] متوکل عباسی با بدگویی عبدالله بن محمد[۱۰] یا بریحه عباسی[۱۱] و گزارش‌هایی مبنی بر اعتقاد مردم مدینه به امامت امام هادی(ع) و احساس خطر نسبت به حضور ایشان در مدینه،[۱۲] نامه‌ای احترام‌آمیز، توسط یحیی بن هرثمه برای امام ارسال و ایشان را به سامرا دعوت کرد[۱۳] و به یحیی مأموریت داد تا امام را در این سفر همراهی کند.[۱۴]

سپرده شدن این مأموریت به یحیی بن هرثمه شاید بر اساس پیش‌زمینه‌های ذهنی مردم مدینه نسبت به وی در نبرد با ترکان[۱۵] و همراهی با عبدالله بن طاهر (۱۸۲-۲۳۰ق) بود[۱۶] که با وحشت اولیه مردم همراه شد و به مخالفت با او پرداختند[۱۷] و به گفته یحیی بن هرثمه در نهایت به چنان ناله و شیونی پرداختند که تا آن زمان نشنیده بود؛[۱۸] اما یحیی قسم خورد جز با احترام با امام هادی(ع) رفتار نکند.[۱۹] یحیی طبق قول خود به مردم، با احترام و اکرام فراوان، امام را به سمت سامرا رهسپار نمود. برخی معتقدند وی با توجه به استقبال و احترام ویژه مردم شهرهای مختلف به شخص امام هادی(ع)[۲۰] و همچنین مشاهده برخی کرامات از آن‌حضرت[۲۱] با اذعان به ولایت ائمه(ع)، شیعه شد.[۲۲]

در منابع روایی شیعه به‌صورت گسترده روایاتی از امام هادی(ع) و بیان جزئیات سفر امام[۲۳] و بیان برخی کرامات از زبان یحیی نقل شده است؛ از جمله مشاهده کراماتی چون ظهور درخت و چشمه آب در سرزمین گرم و بی‌آب و علف[۲۴] و همچنین تهیه لباس گرم برای سفر در هوای گرم تابستان و باران و سرمای غیرمنتظره[۲۵] اشاره نمود.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۸۱.
  2. طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۹، ص۱۶۳.
  3. قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۱۰۳.
  4. قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۱۰۳.
  5. طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۹، ص۲۹۳.
  6. قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۱۸۵.
  7. اربلی، کشف الغمه، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۳۹۲؛ جیلانی، الذریعه، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۵۰؛ مازندرانی، شرح الکافی-الأصول و الروضة، ۱۳۸۲ق، ج۷، ص۳۰۳.
  8. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۰۷؛ مفید،الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۰.
  9. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، ج۲،ص۴۸۴؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۹، ص۱۶۳؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۷؛ قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۰۱، ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۱۱، ص۱۹۵.
  10. ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۱۷.
  11. مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۳۳.
  12. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۵۱۲-۵۱۳.
  13. برای اطلاعات بیشتر در ارتباط با متن نامه رجوع کن به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۱.
  14. مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۸۴؛ الثاقب فی المناقب، ۱۴۱۹ق، ص۵۵۱، اربلی، کشف الغمه، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۳۹۰.
  15. طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۹، ص۳۳۰.
  16. طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۹، ص۲۵۱.
  17. مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۸۴؛ ابن جوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۴۹۲.
  18. مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۸۴.
  19. مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۸۵.
  20. یعقوبی، تاریخ بقوبی، بیروت، ج۲، ص۴۸۴.
  21. ابن حمزه طوسی، الثاقب فی المناقب، ۱۴۱۹ق، ص۵۳۱و۵۵۱.
  22. اربلی، کشف الغمه، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۳۹۲؛ابن حمزه طوسی، الثاقب فی المناقب، ۱۴۱۹ق، ص۵۵۲؛ قطب الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۹۶؛ قمی، سفینة البحار، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۵۳۵.
  23. برای نمونه رجوع کن به: مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۸۴؛ اربلی، کشف الغمه، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۳۹۰.
  24. ابن حمزه طوسی، الثاقب فی المناقب، ۱۴۱۹ق، ص۵۳۱.
  25. ابن حمزه طوسی، الثاقب فی المناقب، ۱۴۱۹ق، ص۵۵۱-۵۵۲؛ قطب الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹، ج۱، ص۳۹۶؛ عاملی نباتی، الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم، ۱۳۸۴ق، ج۲، ص۲۰۲؛ قمی، سفینة البحار، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۵۳۵.
  1. صاحب کتاب تاریخ قم تاریخ این سفر را سال ۲۳۳ق دانسته است (قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۱۰۳.) و صحت این گزارش با حضور یکساله امام بعد از هجرت به بغداد و شهادت ایشان در سال ۲۴۴ق بعید به نظر می‌رسد.

منابع

  • ابن جوزی، بوالفرج، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت،‌ دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق.
  • ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکرة الخواص، قم، نشر لیلی، ۱۴۲۶ق.
  • ابن حمزه طوسی، محمد بن علی، الثاقب فی المناقب، تحقیق نبیل رضا علوان، قم، انصاریان، ۱۴۱۹ق.
  • ابن شهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آل‌ابی‌طالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
  • اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفه الائمة، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، تبریز، بنی هاشم، ۱۳۸۱ق.
  • جیلانی، رفیع الدین محمد بن محمد مؤمن، الذریعة الی حافظ الشریعه، تحقیق محمد حسین درایتی، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۹ق.
  • زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت،‌ دارالعلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت،‌ دارالتراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
  • عاملی نباطی، علی من محمد، الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم، تحقیق میخائیل رمضان، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۴ق.
  • قطب الدین راوندی، سعید بن هبة‌الله، الخرائج و الجرائح، تحقیق مؤسسة الإمام المهدی(عج)، قم، مؤسسه امام مهدی(عج)، ۱۴۰۹ق.
  • قمی، عباس، سفینة البحار، قم، اسوه، ۱۴۱۴ق.
  • قمی، حسن بن محمد بن حسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی بن حسن عبد الملک قمی، تحقیق سید جلال‌الدین تهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران،‌ دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
  • مازندرانی، محمد صالح بن احمد، شرح الکافی-الأصول و الروضة، تحقیق ابوالحسن شعرانی، تهران، المکتبة الإسلامیة، ۱۳۸۲ق.
  • مسعودی، أبو الحسن علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم،‌ دارالهجرة، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
  • مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیة للامام علی بن ابی‌طالب، قم، انصاریان، ۱۴۲۶ق.
  • مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تحقیق موسسه آل‌البیت(ع)، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، بیروت،‌ دار صادر، بی‌تا.