باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

شیعه
السعید۲.jpg
اصول دین (عقاید)
عقائد اصلی توحید • نبوت • معاد • عدل • امامت
سایر عقائد عصمت • علم غیبولایت • مهدویتغیبتانتظارظهوررجعت • بداء
فروع دین (احکام عملی)
احکام عبادی نماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد
احکام غیرعبادی امر به معروف و نهی از منکر • تولی • تبری
منابع اجتهاد کتاب • سنت • عقل • اجماع
اخلاق
فضائل کظم غیظ • سخاوت • توکل
رذائل كبر • ریا • سخن‌چینی • حسد
منابع قرآننهج البلاغه • صحیفه سجادیه • سایر کتابها
مسائل چالشی
جانشینی پیامبر • شفاعت • توسل • تقیه • عزاداری • متعه • عدالت صحابه
شخصیت‌ها
امامان شیعه علی(ع) • امام حسن(ع) • امام حسین(ع) • امام سجاد(ع) • امام باقر(ع) • امام صادق(ع) • امام کاظم(ع) • امام رضا(ع) • امام جواد(ع) • امام هادی(ع)  • امام عسکری(ع)  • امام مهدی(عج)
صحابه

سلمان • مقداد • ابوذر • عمار

زنان:

خدیجه • فاطمه(س) • زینب • ام کلثوم  • اسماء • ام ایمن  • ام‌سلمه
علما ادیبان • اصولیان • شاعران • رجالیان • فقها • فیلسوفان • مفسران
زیارتگاه‌ها
مسجد الحرام • مسجد النبیبقیع • مسجد الاقصی • حرم امام علیمسجد کوفه • حرم امام حسین • حرم کاظمین • حرم عسکریین • حرم امام رضا • حرم فاطمه معصومهحرم حضرت زینب
اعیاد مذهبی
عید فطر • عید قربان • عید غدیر • عید مبعث
سوگواری‌ها
سوگواری محرمدهه محرمتاسوعاعاشورادهه صفراربعینایام فاطمیه
رویدادها
مباهله • واقعه غدیر • واقعه سقیفه • ماجرای فدک • رویداد خانه فاطمه • جنگ جمل • جنگ صفین • جنگ نهروان • واقعه کربلا
کتاب‌ها
الاستبصار • الکافی  • تهذیب الاحکام • من لایحضره الفقیهکتاب‌های شیعه
فرق تشیع
امامیه • اسماعیلیه • زیدیه • کیسانیه

ولایت فقیه سرپرستی و حکومت فقیه بر دیگران است. کسی که این منصب را در اختیار داشته باشد، ولی فقیه نامیده می‌شود.

ولایت فقیه نظریه‌ای فقهی است که از منابع فقهی شیعه به دست آمده است. پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش که منجر به برپایی حکومتی دینی بر اساس باورهای شیعی شد، نظریه ولایت فقیه به صورت عملی امکان اجرا پیدا کرد.

حاکمیت ولایت فقیه در قالب نظام جمهوری اسلامی در ایران، به بحث درباره ولایت فقیه و نسبت آن با سایر نظام‌های حکومتی دامن زد و انتشار هزاران کتاب و مقاله در اثبات یا نقد ولایت فقیه، این نظریه را به یک گفتمان تبدیل کرد.

محتویات

مفهوم‌شناسی

ولایت فقیه، به معنای جواز تصرف و نفوذ حکم فقیه در امور مردم است که یکی از این امور حکومت و ریاست بر جامعه اسلامی است.[۱]

منظور از ولایت فقیه، اداره امور جامعه اسلامی، اجرای احکام اسلامی، تامین مصالح مادی و معنوی جامعه اسلامی، حفظ نظام و کشور اسلامی و تقویت خرمندی و دینداری مسلمانان است.[۲]ولایت فقیه ولایتِ مدیریتی بر جامعه اسلامی است که به منظور اجرای احکام و تحقق ارزش‌های دینی در راستای تحقق اهداف همه پیامبران الهی در فقه مطرح شده است.[۳]

ولایت بر جامعه اعم از کشورداری، قضاء و داوری در ابواب جهاد و امر به معروف و نهی از منکر فقه مطرح شده است.[۴] منظور از این ولایت، ولایت بر محجوران نیست.[۵] بلکه

تاریخچه

مطلقه یا مقیده

این که فقیه جامع الشرایط فی الجمله دارای حق تصرف در برخی از امور اجتماعی است مورد پذیرش همه فقهای شیعه است،[۶] ولی این که دایره نفوذ حکم او تا کجاست و این حق از باب ولایت است یا صرفاً نوعی اجازه، محل گفت وگوی فقیهان شیعی و نقض و ابرام قرار گرفته است.

در مباحث فقها دست کم چهار قید برای ولایت فقیه می‌توان یافت که معنای اطلاق در ولایت را روشن می‌سازد:

۱.اطلاق در برابر مقید بودن به احوال شخصیه،[۷] بدین معنا که برخی معتقدند دایره ولایت فقیه منحصر در امور عمومی است و فقیه نمی‌تواند در امور شخصی افراد دخالت کند.[۸]

۲.اطلاق در برابر تقید به امور حسبه. مراد از امور حسبیه وظایفی است که شارع به هیچ وجه راضی به ترک آن‌ها در جامعه نیست؛ مانند سرپرستی کودکان بی‌سرپرست. برخی دخالت فقیه در این گونه امور را از باب ولایت دانسته و برخی نیز از باب جواز تصرف فقیه.[۹]

برخی از فقها همچون آخوند خراسانی، محقق همدانی، محمد حسین نائینی و آیت الله خویی اصطلاح ولایت مطلقه را در همین مورد به کار برده‌اند، یعنی ولایتی که منحصر به افتاء و قضاوت و امور حسبه نیست.[۱۰]

۳.اطلاق در برابر تقید به قوانین شرع، بدین معنا که فقیه فقط در دایره احکام اولیه و ثانویه شرع حق اعمال ولایت دارد و نمی‌تواند فراتر از آن حکمی داشته باشد.[۱۱]

۴.اطلاق از قیدی که انتخاب کنندگان ولی، بر دایره ولایت او زده‌اند، قائلین به این قید در واقع کسانی هستند که ولایت فقیه را انتخابی می‌دانند و معتقدند چون مشروعیت ولایت فقیه از مولّی علیهم است،[۱۲] ایشان می‌توانند دایره ولایت را نیز محدود کنند.[۱۳] این دیدگاه ولایت انتخابی مقیده فقیه خوانده می‌شود.

مواردی مثل قضاوت که به وضوح در دایره اختیارات فقیه قرار دارد خارج از این بحث قرار می‌گیرند و هیچ فقیهی مخالف آن نیست.

دیدگاه امام خمینی

ولایت مطلقه فقیه به قرائت امام خمینی خالی از دو قید اخیر است. به اعتقاد امام خمینی هر اختیاری که پیامبر اسلام(ص) دارد، برای فقیه هم ثابت است. او همه اختیارات رسول خدا (ص) در اداره جامعه اسلامی را برای فقیه ثابت می‌داند[۱۴] و به صراحت از اختیار ولی فقیه برای تعطیل موقت برخی احکام سخن می‌گوید و حکومت را مقدم بر همه احکام اولیه می‌داند.[۱۵]

در نظرگاه امام خمینی، ولایت به قانون عرفی مقید نیست و خود به عنوان ولی فقیه، در موارد متعددی بسیار فراتر از قانون اساسی و قوانین عادی عمل کرد؛ مواردی مانند تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نظام، تأسیس بنیاد‌های شهید و جانبازان، دادگاه ویژه روحانیت و... که در قانون اساسی وقت جزو اختیارات یا وظایف رهبری شمرده نمی‌شد. [۱۶]

دلایل

دلایل نقلی

روایات ذیل از جمله مواردی است که به عنوان دلیل بر ولایت فقیه ذکر شده‌است.

  • روایت معروف به مقبوله عمر بن حنظله

امام صادق می‌فرماید: در میان شما کسی که حدیث ما را روایت می‌کند و در حلال و حرام ما ابراز نظر می‌کند و احکام ما را می‌شناسد، می‌بایست او را به عنوان حکم قرار دهند، چرا که من او را حاکم بر شما قرار دادم، پس آن گاه که به حکم ما حکم می‌کند و از وی نپذیرفتند بدون تردید حکم خدا را سبک شمرده و به ما پشت کرده‌اند و کسی به ما پشت کند به خداوند پشت کرده و این در حد شرک به خداوند است.[۱۷]

استدلال به این روایت بواسطه جمله "من او [راوی حدیث] را بر شما حاکم قرار داده ام" می‌باشد. همچنین بواسطه اینکه اجرای حکم در جامعه نیاز به قدرت و حکومت دارد می‌بایست امر حکومت بر دستان فقیه باشد تا بتواند قضاوت کند و حکم را اجرا کند.[۱۸]

  • روایتی از توقیع شریف

حدیث «و امّا الحَوادثُ الواقِعَة فأرجِعوا فیها إلی رُواةِ أحادیثِنا، فإنّهم حجّتی علیکم و أنا حجّة الله علیهم»[۱۹] از توقیعات امام عصر عج روایت معروفی است که به آن استناد شده است.

استدلال به این روایت بواسطه این جمله است که راویان حدیث حجت بر مردم هستند و اطاعت از شخصی که امام معصوم وی را حجت بر مردم در همه کارها و حوادث قرار داده است، واجب می‌باشد.[۲۰]

مشهوره ابی خدیجه، حدیث «‌الّلهم ارحم خلفائی » و حدیث «‌العلماءُ ورثةُ الانبیاء» از جمله روایات دیگری است که در این موضوع به آنها استناد شده است.[۲۱]

به جز روایات خاص این باب، برخی از فقها ولایت فقیه رااز باب امور حسبه اثبات کرده‌اند[۲۲]

دلایل عقلی

برخی از فقهاء هم چون ملا احمد نراقی، آیت الله بروجردی و امام خمینی با ادله عقلی نیز لزوم ولایت فقیه در عصر غیبت را اثبات کرده‌اند.[۲۳]

مثلا از باب ضرورت بعثت نبی و امام برای اثبات ضرورت ولایت فقیه استدلال شده است که حیات اجتماعی و کمال فرد و جامعه در گرو قانون الهی است که این قانون گسترده در زندگی فردی و اجتماعی است و نیازمند حاکمی عالم به دستورات و عادل برای اجرای آن احکام می‌باشد. در عصر وجود حضور معصوم، نبی و امام زمام امور را به عهده دارد و در عصر غیبت عالم ترین و عادل ترین و تواناترین فرد برای برقراری حکومت، می‌بایست عهده دار این مسئولیت باشد.[۲۴]

ولی فقیه

فقیه، اسلام‌شناسی است که دارای رتبه اجتهاد بوده، علاوه بر شرایط لازم برای افتاء و قضاوت مثل بلوغ، عقل، عدالت، مرد بودن، حلال‌زادگی، زنده بودن و شیعه بودن، [۲۵] از تدبّر و شجاعت لازم برای اداره حکومت نیز برخوردار باشد.[۲۶]

پانویس

  1. رک: منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۵۵.
  2. جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۱۲۸.
  3. جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۱۲۷- ۱۲۸.
  4. جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۱۲۸.
  5. جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۱۲۸.
  6. در این زمینه ررجوع کنید به: آل بحرالعلوم، بلغة الفقیه، ۱۳۶۲ش، ج۳، ص۲۲۱.
  7. رک: تبریزی، ارشاد الطالب، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۲۰ـ۲۲.
  8. خراسانی، حاشیة المکاسب، ۱۴۰۶ق، ص۹۳؛ کدیور، حکومت ولایی، ۱۳۷۸ش، ص۱۱۶؛ گلپایگانی، الهدایة الی من له الولایة، ۱۳۷۷ش، ص۴۲.
  9. کدیور، نظریه‌های دولت در فقه شیعه، ۱۳۷۶ش، ص۳۵ـ۳۷؛ عمید زنجانی، «دیدگاه حکومتی در نظریه حسبه»، ص۱۸.
  10. سروش محلاتی، دین و دولت در اندیشه اسلامی، ۱۳۸۶ش، ص۵۹۸ـ۵۹۹.
  11. واعظی، حکومت دینی، ۱۳۷۸ش، ص۲۳۴؛ گلپایگانی، الهدایة الی من له الولایة، ۱۳۷۷ش، ص۴۳.
  12. صالحی نجف آبادی، ولایت فقیه حکومت صالحان، ۱۳۶۳ش، ص۷۲.
  13. لک زایی، بررسی تطبیقی نظریه‌های ولایت فقیه، ۱۳۸۵ش، ص۷۹.
  14. امام خمینی، کتاب البیع، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۴۸۹.
  15. امام خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۸ش، ج۲۰، ص۴۵۱ـ۴۵۲؛ امام خمینی، ولایت فقیه، ۱۳۷۴ش، ص۴۰.
  16. در این زمینه رجوع کنید به: رنجبریان، ولایت مطلقه، قانون اساسی و امام خمینی.
  17. کلینی، الکافی، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۶۹.
  18. امام خمینی، کتاب البیع، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۴۷۸- ۴۷۹.
  19. شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۸۴.
  20. امام خمینی، ولایت فقیه، ۱۳۷۴ش، ص۶۹.
  21. رک: منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۴۲۵ـ۴۹۲.
  22. رک: تبریزی، ارشاد الطالب، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۳۸ـ۴۱.
  23. رک: کدیور، حکومت ولایی، ۱۳۷۸ش، ص۳۸۹ـ۳۹۲.
  24. جوادی آملی، ولایت فقیه
  25. حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۰.
  26. هادوی تهرانی، ولایت فقیه، ۱۳۷۷ش، ص۱۲۷ـ۱۲۸؛ رک: سروش محلاتی، دین و دولت در اندیشه اسلامی، ۱۳۸۶ش، ص۲۶۶ـ۲۷۵.

منابع

  • آل بحرالعلوم، سید محمد، بلغة الفقیه، تهران، مکتبة الصادق، ۱۳۶۲ش.
  • امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه نور، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
  • امام خمینی، سید روح‌الله، کتاب البیع، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۶۳ش.
  • امام خمینی، سید روح‌الله، ولایت فقیه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۴ش.
  • تبریزی، جواد، ارشاد الطالب الی التعلیق علی المکاسب، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، ۱۳۷۴ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، «‌سیری در مبانی ولایت فقیه »، در فصل نامه حکومت اسلامی، شماره ۱، پاییز ۱۳۷۵ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه، ولایت فقاهت و عدالت، قم: مرکز نشر اسراء، ۱۳۷۹ش.
  • حکیم، سید محسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، مؤسسة دار التفسیر، ۱۳۷۴ش.
  • خراسانی، محمدکاظم، حاشیة المکاسب، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۰۶ق.
  • رنجبریان، مهدی، ولایت مطلقه، قانون اساسی و امام خمینی، قم: انتشارات ظفر، ۱۳۸۱ش.
  • سروش محلاتی، محمد، دین و دولت در اندیشه اسلامی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح علی اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
  • صالحی نجف آبادی، نعمت الله، ولایت فقیه، حکومت صالحان، تهران، مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، ۱۳۶۳ش.
  • صانعی، یوسف، ولایت فقیه، تهران، بنیاد قرآن، ۱۳۶۶ش.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تحقیق حسن حسن‌زاده آملی، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۷ق.
  • عمید زنجانی، عباسعلی، «‌دیدگاه حکومتی در نظریه حسبه »، در فصل نامه حکومت اسلامی، شماره ۳، بهار ۱۳۷۶ش.
  • کدیور، محسن، حکومت ولایی، تهران، نشر نی، ۱۳۷۸ش.
  • کدیور، محسن، نظریه‌های دولت در فقه شیعه، تهران، نشر نی، ۱۳۷۶ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۸۷ش.
  • گلپایگانی، سید محمدرضا، الهدایة الی من له الولایة، به تقریر: احمد صابری همدانی، قم، دفتر نشر نوید اسلام، ۱۳۷۷ش.
  • لک زایی، شریف، بررسی تطبیقی نظریه‌های ولایت فقیه، قم، نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۵ش.
  • مطهری، مرتضی، ولاءها و ولایت‌ها، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۷۷ش.
  • معرفت، محمدهادی، «‌تبیین مفهومی ولایت مطلقه فقیه»، در فصل نامه حکومت اسلامی، شماره ۱۵، بهار ۱۳۷۹ش.
  • منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیه، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۸ق.
  • هادوی تهرانی، مهدی، ولایت فقیه، تهران، کانون اندیشه جوان، ۱۳۷۷ش.
  • واعظی، احمد، حکومت دینی، قم، مرصاد، ۱۳۷۸ش.

پیوند به بیرون