باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

اعتقادات شیعه
‌خداشناسی
توحید توحید ذاتیتوحید صفاتیتوحید افعالیتوحید عبادیصفات ذات و صفات فعل
فروع توسلشفاعتتبرک
عدل (افعال الهی)
حُسن و قُبحبداءامر بین الامرین
نبوت
خاتمیتپیامبر اسلاماعجازعدم تحریف قرآن
امامت
باورها عصمتولایت تكوینیعلم غیبخلیفة اللهغیبتمهدویتانتظار فرجظهور • رجعت
امامان
معاد
برزخمعاد جسمانیحشرصراطتطایر کتبمیزان
مسائل برجسته
اهل بیتچهارده معصومتقیهمرجعیتولایت فقیه

نیابت عامه جانشینی عموم فقیهان شیعه به جای امام مهدی(ع) در دوران غیبت کبرا است. شیعیان در دوران غیبت کبرا امکان ارتباط مستقیم یا غیرمستقیم با امام زمان را ندارند. بنابر روایات، امامان شیعه در این دوران، وظایف امام معصوم را بر عهده فقیهان دانسته و رهبری دینی مردم را بر عهده آنان گذاشته‌اند. نیابت عامه در مقابل نیابت خاصه قرار دارد.

محتویات

مفهوم‌شناسی

همچنین ببینید: نیابت خاصه

نیابت عامه به معنای جانشینی و نایب بودن عموم فقیهان به جای امام معصوم پس از دوران نیابت خاصه است.[۱] در دوران غیبت صغرا، امام مهدی(ع) از طریق نواب اربعه با شیعیان ارتباط داشت.[۲] پس از درگذشت علی بن محمد سمری چهارمین نایب خاص امام در سال ۳۲۹ق، نماینده دیگری منصوب نشد و تمام ارتباطات مستقیم امام دوازدهم شیعیان با مردم و همچنین دوران وکالت از امام مهدی پایان یافت.[۳]

چه کسانی نایب امام زمان هستند؟

کلمه «عام» در «نیابت عامه» در برابر «خاص» است؛ به این معنا که پس از چهار نائب خاص، هیچ فرد خاصی نیابت مشخص از امام مهدی ندارد؛ بلکه هر کس دارای شرایط نیابت (مثل فقاهت و عدالت و ...) باشد، جانشین امام معصوم محسوب شده و دارای اختیارات و وظایف مشخصی خواهد بود.[۴] در احادیث شیعه، کسانی که منصب نیابت را بر عهده می‌گیرند با عناوینی مثل راویان حدیث، کسانی که حلال و حرام را می‌شناسند، فقیهان و علما معرفی شده‌اند.[۵] بر اساس این احادیث، در دوران غیبت، فقیهان و عالمان شیعه جانشینی امامان را بر عهده دارند. محمد سند نویسنده کتاب دعوی السفارة، این احادیث را در کتاب خود جمع‌آوری کرده است.[۶]

ولایت فقیه و نیابت

در باور شیعه، امامان دارای وظایف و اختیارات متعددی هستند. موسوی خلخالی این اختیارات را تا ده عنوان برشمرده است.[۷] بر اساس نیابت عامه، بخش زیادی از وظایف و اختیارات ائمه به فقیهان منتقل شده است. یکی از ویژگی‌های امام در باور شیعیان، ولایت در امور شرعی و حکومتی است. بنابر نظریه ولایت فقیه، فقیه نایب امام در امور حکومتی و ولایت بر امور شرعی است.[۸]

احادیث نیابت عامه

مبنای روایی نیابت عامه، احادیثی است که از امامان معصوم(ع) رسیده است. معروف‌ترین حدیث در این باره، مقبوله عمر بن حنظله است. بر اساس این روایت، امام صادق(ع) تصریح کرده است که شیعیان باید برای حل اختلافات خود، به راویان حدیث و کسانی که حلال و حرام و احکام را می‌شناسند، رجوع کنند. بر اساس همین حدیث کسی که حکم فقیهان را رد و انکار کند، در واقع حکم امامان را رد کرده است.[۹] بنابر روایتی دیگر که از امام مهدی نقل شده، مؤمنان باید در رویدادهای روزگار، به راویان احادیث اهل بیت(ع) رجوع کنند؛ چرا که به تصریح وی، «آنان (راویان) حجت من بر شمایند و من حجت خدا بر ایشانم».[۱۰]

پانویس

  1. موسوی خلخالی، الحاکمیة فی الاسلام، ۱۴۲۵ق، ص۲۹.
  2. سند، دعوی السفاره فی الغیبة الکبری، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۷۴.
  3. سلیمیان، درسنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۳۷.
  4. سلیمیان، درسنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۳۸.
  5. رک: سند، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۸۳-۹۲.
  6. سند، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۸۳-۹۲.
  7. موسوی خلخالی، حاکمیت در اسلام، ۱۳۸۰ش، ص۸۹.
  8. موسوی خلخالی، حاکمیت در اسلام، ۱۳۸۰ش، ص۱۴.
  9. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶۷.
  10. حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۲۷، ص۱۴۰.

منابع

  • حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، قم، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، الطبعه الثالثه، ۱۴۱۶ق.
  • سلیمیان، خدامراد، درسنامه مهدویت، قم، مرکز تخصصی مهدویت، ۱۳۸۸ش.
  • سند، محمد، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری، بیروت، دار المورخ العربی، ۱۴۳۱ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی،‌ تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • موسوی خلخالی، سید محمدمهدی، الحاکمیة فی الاسلام، با مقدمه سید مرتضی حکمی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۲۵ق.
  • موسوی خلخالی، سید محمدمهدی، حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۰ش.