باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

نفس اماره

اخلاق
مکارم اخلاق.jpg


آیات اخلاقی
آیات افکآیه اخوتآیه اطعامآیه نبأآیه نجوا


احادیث اخلاقی
حدیث قرب نوافلحدیث مکارم اخلاقحدیث معراجحدیث جنود عقل و جهل


فضایل اخلاقی
تواضعقناعتسخاوتکظم غیظاخلاصحلمزهدشجاعتعفتانصاف


رذایل اخلاقی
تکبرحرصحسددروغغیبتسخن‌چینیبخلعاق والدینحدیث نفسعجبسمعهقطع رحماشاعه فحشاءکفران نعمت


اصطلاحات اخلاقی
جهاد نفسنفس لوامهنفس امارهنفس مطمئنهمحاسبهمراقبهمشارطهگناهدرس اخلاقاستدراج


عالمان اخلاق
ملامهدی نراقیملا احمد نراقیسید علی قاضیسید رضا بهاءالدینیدستغیبمحمدتقی بهجت


منابع اخلاقی

قرآننهج البلاغهمصباح الشریعةمکارم الاخلاقالمحجة البیضاءمجموعه ورامجامع السعاداتمعراج السعادهالمراقبات

نفس اَمَّاره، نیرویی در وجود انسان که او را به سوی بدی و گناه می‌کشاند. این اصطلاح از آیه ۵۳ سوره یوسف گرفته شده و مخالفت با خواسته‌های آن جهاد نفس نام دارد. برخی آن را پایین‌ترین مرتبه نفس می‌دانند.

محتویات

نامگذاری

نفس اماره نیرویی در درون آدمی است که او را به سمت گناه و برآوردن خواهش‌های نفسانی فرمان می‌دهد. اماره صیغه مبالغه است و کثرت را می‌رساند [۱] گفته شده اماره حکایت از آن دارد که نفس همواره در حال فرمان به بدی است.[۲]

این اصطلاح از آیه «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَ‌ةٌ بِالسُّوءِ؛ نفس قطعاً به بدى امر مى‌كند»[۳] گرفته شده است.[۴] و مفسران منظور از انفس را در آیه «بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرا؛ بلكه نَفْس شما كارى [بد] را براى شما آراسته است»[۵] نیز نفس اماره می‌دانند.[۶]

مبارزه با نفس اماره

نوشتار اصلی: جهاد نفس

مخالفت با خواسته‌های نفس اماره، جهاد نفس نام دارد به گفته علامه طباطبایی، پیامبر اکرم آن را جهاد اکبر نامیده است.[۷]

غزالی اصل مهم برای به ثمر رسیدن مجاهده با نفس را وفای به عهد و عزم دانسته و این مطلب را چنین تحلیل کرده که وقتی شخص عزم به ترک خواستی می‌گیرد، وسایل انجام آن برایش فراهم می‌شود، که این خود امتحان الاهی است. در این صورت شخص باید صبر کند و کار خود را ادامه دهد و در صورت ترک آن، برای خود جریمه‌ای تعیین کند، زیرا گر نفس را نترساند نفس بر او غلبه می‌کند و تمام مجاهدات و ریاضت‌هایش تباه می‌شود.[نیازمند منبع]

جایگاه در مراتب نفس

برخی نفس اماره را پایین‌ترین مرتبه نفس می‌دانند که در آن نفس تحت کنترل عقل نیست.[۸] و در مرحله بالاتر از آن، نفس لوامه قرار دارد و انسان را به خاطر کارهای زشتی که انجام می‌دهد، سرزنش می‌کند.[۹]

در ادبیات فارسی

شاعران فارسی‌زبان، در اشعار خود به نفس اماره و عواقب پیروی از آن پرداخته‌اند[۱۰]؛مولوی در مثنوی معنوی، تعبیر نفس اماره را به کار نبرده اما از تعبیرهایی چون سگ نفس، بت نفس، هوای نفس، نفس بد، نفس خودبین، نفس ظلمانی، نفس شوم و نفس خبیث برای اشاره به آن استفاده کرده و آن را به اژدها، دوزخ، اسب سرکش، دزد، جادوگر و... تشبیه نموده است.[۱۱] از جمله

مادر بت‌ها بت نفس شماست ز آنکه آن بت مار و این بت اژدهاست.[۱۲]

سعدی نیز در بیت شعری، به عواقب پیروی و راه مبارزه با نفس اماره اشاره کرده است:

کند مرد را نفس اماره خوار اگر هوشمندی عزیزش مدار[۱۳]

پانویس

  1. دهخدا، لغت‌نانه، ذیل واژه.
  2. صمدانیان و مسیبی، کمال‌یابی انسان در قرآن، ۱۳۹۰-۱۳۹۱ش، ص۱۲۱.
  3. سوره یوسف، آیه ۵۳.
  4. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۷، ص۳۷.
  5. سوره یوسف، آیه ۱۸.
  6. راغب اصفهانی، المفردات، ۱۴۱۲ق، ص۸۹.
  7. علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۴۱۱.
  8. مطهری، مجموعه آثار، ج۳، ص۵۹۵-۵۹۶؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۷، ص۳۷.
  9. فخررازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۱۸، ص۴۸۱.
  10. گنجور، شبستری، محمود، کنزالحقائق، در تحقیق مراتب نفس، بازبینی: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.؛گنجور؛ سنایی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل۷۶، بازبینی: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
  11. کتابی، مفاهیم نفس اماره، نفس لوامه، نفس مطمئنه،۱۳۸۶ش، ص۲۹؛ صباغیان و یزدانی، بررسی و تحلیل نفس بدفرما در حدیقه و مثنوی، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۹-۱۵۰.
  12. گنجور؛ مولوی، مثنوی معنوی، دفتر اول، بازبینی: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
  13. گنجور؛‌سعدی، بوستان، باب ششم، قناعت، بازبینی: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.

منابع

پیوند به بیرون