باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

افندی اصفهانی
میرزا عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی
زادروز ۱۰۶۶ق
زادگاه اصفهان
درگذشت ۱۱۳۰ق
استادان علامه مجلسی، آقا حسین خوانساری، آقا جمال خوانساری، فاضل هندی
شناخته‌شده برای شرح‌حال‌نویسی
لقب افندی، صاحب ریاض
دین اسلام
مذهب شيعه
آثار ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، بساتین الخطباء، حاشیه بر امل الآمل

عبدالله بن عیسی بن محمدصالح اصفهانی جیرانی (۱۰۶۶-۱۱۳۰ق) متخصص در کتاب‌شناسی و تراجم علما. او در تدوین بحار الانوار به علامه مجلسی کمک کرد و کتاب‌های بسیاری نوشت. کتاب ریاض العلماء و حیاض الفضلاء از تألیفات مهم اوست.

محتویات

زندگی‌نامه

عبدالله افندی در ۱۰۶۶ ه.ق در عهد صفوی به دنیا آمد. خانواده‌ای ثروتمند و اهل فضل داشت. تبارشان تبریزی است. وی در اصفهان متولد شد. پدرش میرزا عیسی بیک، عالم بود.[۱] زمانی که ۷ سال داشت، پدرش وفات یافت. میرزا عبدالله تحت سرپرستی برادر و دایی خود، آموختن را آغاز کرد.

میرزا عبدالله افندی نوجوانی را در اصفهان گذراند و سپس به آذربایجان رفت و مدتی ساکن تبریز بود و با یکی از خویشاوندانش ازدواج کرد.[۲]

افندی نیمی از عمر خود را در مسافرت بود و بسیاری سرزمین‌های اسلامی همچون حجاز، عراق، عثمانی، قفقاز، ترکستان، افغانستان و هند را سیاحت کرد.[۳] در این سفرها، به ویژه در برخی شهرهای مقدس حضوری مکرر داشت؛ چنانچه در حدود چهل سالگی، سه بار حج گزارده بود و سه بار به زیارت عتبات و مشهد رفته بود.[۴]

او پیش از حمله محمود افغان، در ۱۱۳۰ ق در گذشت.[۵] مدفن وی تاکنون شناخته نشده است.[۶] زمانی که در سرزمین عثمانی بود، مورد احترام سلطان آنجا بود. چنانچه به درخواست او، شریف مکه از کار برکنار شد. افندی در آن دیار، همواره تقیه می‌کرد و به همین جهت همگان او را سنی می‌انگاشتند.[۷] لقب افندی را همانجا از دربار عثمانی گرفته است.[۸] در کتاب بساتین الخطباء که مجموعه خطبه‌های جمعه‌ و اعیاد مذهبی است و برخی را در استانبول انشا کرده است، سلطان عثمانی را دعا می‌کند.[۹] به هر روی حضور افندی در این دیار تأثیر شگفتی در شناخت وی نسبت به رجال عامه داشت.

او در مسافرت‌هایش، کتابخانه علما را جستجو می‌کرد و از متن کتب یا حواشی و ظهرنویسی‌ها یادداشت برمی‌داشت. این توانایی را داشت که نسخی که اول و آخر نداشت، شناسایی کند و حتی مقدار افتادگی را معلوم سازد.[۱۰]

حیات علمی

کمک در تدوین بحار
وی دستیار مجلسی در گردآوری بحارالانوار بود و گویا تألیف برخی مجلدات زیر نظر وی صورت گرفته است.[۱۱] ۹ جلد از بحارالانوار (مجلدات۱۵، ۱۶، ۱۷، ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۳، ۲۴، ۲۵ از چاپ قدیم) پس از مجلسی به دست افندی فراهم آمده است.[۱۲] افندی افزون بر مساعدت، در شناسایی و تهیه منابع بحارالانوار، در متن آن نیز ملاحظات انتقادی بسیاری داشته است.[۱۳]

مشایخ

افندی مشایخ بسیاری را درک کرد که مشهورترین‌شان اینانند:

علمای بسیاری از افندی اجازه روایت دریافت کرده‌اند. از جمله می‌توان به اینها اشاره کرد:

اما او شاگرد شاخصی که شیوه تحقیق و تدقیق او را در تراجم و کتاب شناسی دنبال کند، تربیت نکرده است.

افندی در اواخر عمر، مدرسه در کنار خانه‌اش ساخت و همانجا تدریس می‌کرد.[۱۶]

آثار

افندی آثار بسیاری به زبان‌های فارسی، ترکی و به ویژه عربی تألیف کرده بود.[۱۷] بنابه گفته او به سبب حوادث، از انبوده نوشته‌هایش تنها اندکی باقی مانده است.[۱۸] بیشتر آثار او شرح و حاشیه بر تصنیفات دیگران است.

کتاب ریاض العلماء

آثار چاپی:

  • تعلیقه بر امل الآمل حر عاملی که به کوشش احمد حسینی در قم (۱۴۱۰ ه.ق) به چاپ رسیده است.
  • حاشیه علی مشارق الشموس فی شرح الدروس، در فقه که در ۱۳۰۵ق در تهران چاپ سنگی شده است.
  • ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، در شرح حال علمای شیعه و اهل سنت. این کتاب مهمترین اثر افندی است که موجب شهرت، نشانه فضل و دقت و تتبع اوست. تدوین این اثر در ۴۰ سالگی افندی آغاز شده[۱۹] و ظاهراً تا سال وفاتش همواره بر آن نکاتی می‌افزود.[۲۰] این کتاب تا پایان به صورت مسوده باقی مانده است و می‌توان وجود مسامحاتی در عبارات را بدین خاطر دانست.[۲۱]
  • الدرر المنظومه المأثورة فی جمیع لئالی الادعیة السجادیة المشهورة یا الصحیفة السجادیة الثالثة که سومین گردآوری از صحیفه سجادیه است. چاپ سنگی این اثر در تهران (۱۳۲۴ ق) صورت گرفته است.

آثار خطی

آثار یافت نشده:

  • وثیقة النجاة: تألیفی بزرگ در ۵ مجلد است. بارها در ریاض به آن اشاره شده است. در این اثر مؤلف به تفصیل از اصول و فروع دین در ملل و نحل سخن گفته است.[۲۶]
  • دیگر آثار وی اینهاست: در فقه و حدیث آثاری مانند رساله وجوب نماز جمعه، رساله خراجیه، در فلسفه و کلام آثاری همچون حاشیه بر شفا و شرح المختصر قاضی عضدالدین ایجی؛ در ریاضیات و نجوم شرح شکل العروس از تحریر اقلیدس، رسالة فی رسم خطوط الساعات؛ در ادبیات عرب شرح فارسی بر شافیه ابن حاجب و شرح بر الفیه ابن مالک؛ در ادعیه لسان الواعظین و صحیفه علویه ثانیه؛ در تفسیر الامان من النیران فی تفسیر القرآن که جنبه روایی داشته است و نیز تفسیر سوره واقعه به فارسی. از دیگر آثار وی مجموعه الاجازات است که بخش‌هایی از آن را احتمالاً می‌توان در ریاض العلماء جست. همچنین تعلیقاتی بر کتب رجالی و نیز کتاب روضة الشهداء کرد که اثر اخیر به ۳ زبان عربی، فارسی و ترکی بوده است.[۲۷]

پانویس

  1. افندی، ریاض العلماء، ج۴، ص۳۰۸
  2. افندی، ریاض العلماء، ج۳، ص۲۳۰
  3. افندی، ریاض العلماء، ج۳، ص۲۳۰
  4. افندی، ریاض العلماء، ج۳، ص۲۳۱
  5. جزایری، ص۱۴۷؛ خوانساری، ج۴، ص۲۵۶-۲۵۷
  6. مرعشی نجفی، ص۲۲
  7. افندی، ریاض العلماء، ج۱، ص۲۰۶-۲۰۷
  8. نوری، ص۸۶
  9. مرعشی نجفی، ص۲۰
  10. جزایری، ص۱۴۶
  11. مرعشی نجفی، ص۱۵
  12. جزایری، ص۸۴؛ مهدوی، ج۲، ص۵۵؛ بهبودی، ص۱۱
  13. نک: مجلسی، ج۱۰۷، ص۱۶۵، ۱۶۷، ۱۶۷، ۱۶۹، ۱۷۱، ۱۷۵
  14. مرعشی نجفی، ص۱۷-۱۸
  15. مرعشی نجفی، ص۱۸
  16. حزین، ص۴۶-۴۷
  17. نک: افندی، ج۳، ص۲۳۱-۲۳۲
  18. نک: افندی، ج۳، ص۲۳۱-۲۳۴
  19. افندی، ریاض العلماء، ج۳، ص۲۳۳
  20. آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ج۱۱، ص۳۳۱
  21. برای نمونه، نک: ریاض العلماء، ج۲، ص۷؛ ج۳، ص۲۸۷؛ ج۴، ص۳۰۹
  22. افندی، ریاض العلماء، ج۳، ص۲۳۲
  23. مرعشی، خطی، مرعشی نجفی، شهاب الدین، زهر الریاض، در مقدمه ریاض العلماء
  24. آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۹۳؛ ج۵، ص۲۲
  25. مهدوی، مصلح الدین، زندگی نامه علامه مجلسی، ج۲، ص۵۳
  26. افندیِ، ریاض العلماء، ج۳، ص۲۳۳
  27. نک: افندی، ریاض العلماء، ج۳، ص۲۳۱-۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، ص۴۵۰-۴۵۱؛ مرعشی نجفی، زهر الریاض، در مقدمه ریاض العلماء، ص۲۰-۲۱

منابع

  • دانشنامه بزرگ اسلامی، مدخل افندی، عبدالله بن عیسی، جلد نهم.
  • آقابزرگ طهرانی، الذریعة.
  • آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، بخش الکواکب المنتشرة، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ ش.
  • افندی، عبدالله، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ ق.
  • بهبودی، محمدباقر، مقدمه بر ج۱۰۳ بحارالانوار.
  • جزایری، عبدالله، الاجازات الکبیرة، به کوشش محمد سمامی، قم، ۱۴۰۹ ق.
  • حزین لاهیجی، محمدعلی، «تاریخ و سفرنامه حزین»، دیوان، به کوشش بیژن ترقی، تهران، ۱۳۵۰ش.
  • خوانساری، محمد، روضات الجنات، قم، ۱۳۹۱ ق.
  • ذکاوتی قراگوزلو، علیرضا، «کتاب ریاض العلماء»، نشر دانش، تهران، ۱۳۶۳ ش، ش۶.
  • ساعدی خراسانی، محمدباقر، مقدمه بر ترجمه ریاض العلماء افندی، ج۱، مشهد، ۱۳۶۶ ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ۱۴۰۳ ه.ق/۱۹۸۳م.
  • مرعشی نجفی، شهاب الدین، «زهر الریاض»، در مقدمه ریاض العلماء.
  • مهدوی، مصلح الدین، زندگی نامه علامه مجلسی، اصفهان، انتشارات حسینیه عمادزاده.
  • نوری، حسین، «الفیض القدسی»، ضمن ج۱۰۲.