باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

احمد مجتهد

(تغییرمسیر از میرزا احمد مجتهد آذربایجانی)

احمد مجتهد فرزند لطفعلی بن محمد صادق (درگذشته۱۲۶۵ق/۱۸۴۹م) از علما و فقهای امامی سدۀ سیزدهم در آذربایجان بود. او در شمار شاگردان سید علی طباطبایی در عراق بود و پس از بازگشت به تبریز، ریاست حوزه علمیه، امامت جمعه و جماعت و ادارۀ امور شرعیه آن دیار را عهده دار شد.

معروف‌ترین اثر او، منهج الرشاد فی شرح الارشاد علامه حلی است که در خلال جنگ دوم میان ایران و روسیه، در قزوین تألیف کرد. احمد مجتهد علیه شیخیه در آذربایجان که پس پایان جنگ ایران و روسیه، درصدد گسترش مسلک خود بودند، فتوا داد.

محتویات

تولد و نسب

تاریخ تولد او در مآخذ ذکر نشده است، ولی با توجه به نوشتۀ ادیب الملک[۱] مبنی بر اینکه «‌مدت ۸۱سال در دارالسلطنۀ تبریز... راتق و فاتق امور شریعت... بود‌» -که احتمالاً منظور نویسنده، مدت زندگانی او بوده است- می‌توان چنین انگاشت که در ۱۱۸۴ق متولد شده است.

نیاکانش از مغان[۲] و از تیرۀ مغانلو از طوایف شاهسون[۳] بوده‌اند. البته برخی نیز اصل او را از خوی دانسته‌اند[۴] که درست به نظر نمی‌رسد.

پدرش مستوفی آزادخان[۵] در عهد کریم خان و از عمال دولت زندیه[۶] و مادرش از سادات رضوی اصفهان بود.[۷]

احمد مجتهد در سال ۱۲۶۵ق درگذشت. پیکر او به عنوان سر سلسلۀ خاندان مجتهدی تبریز، پس از درگذشت، به نجف انتقال یافت و در آرامگاه مخصوص[۸] در مقابل مقبرۀ شیخ طوسی به خاک سپرده شد.[۹] مادۀ تاریخ وفاتش «‌باغ ارم جای او‌» است.[۱۰]

تحصیلات و مشاغل

احمد مجتهد نیز در آغاز شغل دیوانی داشت، [۱۱] ولی پس از مدتی از دیوان کناره گرفت[۱۲] و به تحصیل علوم دینی پرداخت. وی مقدمات سطوح را در تبریز گذراند، آنگاه به اصفهان و سپس به عتبات رفت و حوزۀ درس سید علی طباطبایی، صاحب ریاض که از علمای بزرگ عراق بود، به فراگیری دانش پرداخت[۱۳] و از او اجازۀ اجتهاد گرفت.[۱۴] سپس به تبریز بازگشت و افزون بر ریاست حوزۀ علمیۀ آن دیار، [۱۵] امامت جمعه و جماعت و ادارۀ امور شرعیه را نیز عهده دار شد[۱۶]

وی به عنوان یک فقیه، به تأسیس مدارس و جلب طلاب نیز اهمیت فراوانی می‌داد و در این زمینه تلاش بسیاری داشت. [۱۷]

تألیف کتاب در زمان جنگ

در دورۀ دوم جنگ‌های ایران و روس، هنگامی که در ۱۲۴۳ق/۱۸۲۷م روس‌ها بر تبریز استیلا یافتند، وی از تبریز خارج شد. در میان راه دارایی‌های او را یغما بردند، و چون به قزوین رسید، فتحعلی شاه قاجار با فرستادن مبلغی از او دلجویی کرد. وی به درخواست فتحعلی شاه در قزوین بماند و در همان سال به تألیف کتاب منهج الرشاد پرداخت.

فتوا علیه شیخیه

پس از انعقاد معاهدۀ ترکمانچای و رفتن روس‌ها از آذربایجان، مجدداً به تبریز بازگشت.[۱۸] در آن زمان تعلیمات شیخیه تبلیغ می‌شد و رواج یافته بود و احمد مجتهد که همیشه در احکام شرعی جانب احتیاط را نگاه می‌داشت، حکم به تکفیر شیخیه داد و همین امر سبب بروز ناآرامی‌هایی شد.[۱۹]

فرزندان

احمد مجتهد ۵پسر داشت.[۲۰] فرزند ارشدش لطفعلی که او نیز فقیهی مجتهد بود، [۲۱] همراه با دو تن دیگر از برادرانش به نام‌های رضا و محمد جعفر پیش از پدر در وبای تبریز (۱۲۶۲ق) درگذشتند. دو فرزند دیگر وی محمدباقر و جواد پس از فوت پدر از عالمان زمان خود بوده‌اند.[۲۲]

آثار

احمد مجتهد که به وفور علم و فضل مشهور بود، بجز فقه در ادب نیز چیره دست بود و طبع شعر داشت، چنانکه برخی او را در زمرۀ شاعران آورده‌اند[۲۳] و حتی قصیده‌ای به عربی به او منسوب شده است.

از آثار او، می‌توان به کتاب‌ها اشاره کرد:

  1. اجازه، که در ۱۲۵۳ق خطاب به ۳ فرزندش، لطفعلی، محمدجعفر و محمدباقر صادر کرده است.[۲۴]
  2. الرسالة الصومیة، به فارسی که به گفتۀ آقابزرگ طهرانی[۲۵] همراه با الرسالة العملیة در کتابخانۀ سماویسماوی نجف موجود بوده است.
  3. الرسالة العملیة، در احکام طهارت، نماز و روزه، کتابی نسبتاً مختصر و در یک مقدمه و چند باب. نسخه‌های آن در کتابخانه‌های مرعشی و شورا موجود است.[۲۶]
  4. قصیده‌ای به عربی در مدح حضرت صاحب الامر (عج) که ابیاتی از ان در ریحانة الادب[۲۷] مندرج است. نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ مرکزی[۲۸] نسخه‌ای از یک قصیده به نام احمد بن لطفعلی تبریزی نیز در انستیتوی خاورشناسی روسیه وجود دارد که احتمالا همان قصیده است.[۲۹]
  5. مناسک حج، متن فقهی فارسی که نسخه هایی از آن در آستان قدس رضوی[۳۰] و کتابخانۀ مرعشی[۳۱] موجود است.
  6. منهج الرشاد فی شرح الارشاد، معروف‌ترین اثر احمد مجتهد که شرحی استدلالی بر کتاب ارشاد الاذهان علامۀ حلی، و چنانکه گذشت، هنگام اقامت وی در قزوین نوشته شده است. نسخه‌ای از این کتاب شامل مباحث صوم و اعتکاف در کتابخانۀ مرعشی[۳۲] نگهداری می‌شود.[۳۳]

پانویس

  1. ادیب الملک، دافع الغرور، ص۱۴۸.
  2. مدرس، ریحانة الادب، ج۵، ص۱۷۶.
  3. مجتهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، ص۶۷.
  4. بامداد، شرح رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳و ۱۴ هجری، ج۱، ص۱۰۰.
  5. خیامپور، فرهنگ سخنوران، ص۲۸.
  6. امینی، شهداء الفضیلة، ص۳۸۱؛ آقابزرگ، طبقات...، ج۲ (۱)، ص۱۰۲.
  7. مجتهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، ص۶۷؛ امینی، شهداء الفضیلة، ص۳۸۱.
  8. مدرس، ریحانة الادب، ج۵، ص۱۷۶.
  9. آقابزرگ، طبقات ...، ج۲ (۱)، ص۱۰۳.
  10. مدرس، ریحانة الادب، ج۵، ص۱۷۶.
  11. مدرس، ریحانة الادب، ج۵، ص۱۷۶.
  12. نادر میرزا، تاریخ و جغرافیای دارالسلطنۀ تبریز، ص۱۱۷.
  13. آقابزرگ، طبقات...، ج۲ (۱)، صص۱۰۲-۱۰۳؛ بامداد، شرح رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳و ۱۴ هجری، ج۱، ص۱۷؛ مدرس، ریحانة الادب، ج۵، ص۱۷۶.
  14. مدرس، ریحانة الادب، ج۵، ص۱۷۶.
  15. مدرس، ریحانة الادب، ج۵، ص۱۷۶.
  16. .اعتمادالسلطنه، المآثر و الآثار، صص۱۷۳-۱۷۴.
  17. نادر میرزا، تاریخ و جغرافیای دارالسلطنۀ تبریز، ص۱۱۷.
  18. نادر میرزا، تاریخ و جغرافیای دارالسلطنۀ تبریز، ص۱۱۷.
  19. نادر میرزا، تاریخ و جغرافیای دارالسلطنۀ تبریز، ص۱۱۷؛ بامداد، شرح رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳و ۱۴ هجری، ج۱، ص۱۰۰.
  20. معلم، مکارم الآثار، ج۵، صص۱۷۹۰-۱۷۹۱؛ قس: نادرمیرزا، تاریخ و جغرافیای دارالسلطنۀ تبریز، ص۱۱۷، که پسران او را ۴تن دانسته است.
  21. مجتهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، ص۶۷.
  22. مجتهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، صص۶۷-۶۸؛ معلم، مکارم الآثار، ج۵، صص۱۷۹۰-۱۷۹۱.
  23. دولت آبادی، سخنوران آذربایجان، ص۱۹۷.
  24. آقابزرگ، الذریعه، ج۱، ص۱۴۲.
  25. آقابزرگ، الذریعه، ج۱۱، صص۲۰۴، ۲۱۲.
  26. مرعشی، ج۸، صص۱۱۳-۱۱۴؛ شورا، ج۱۰ (۳)، ۱۵۰۹-۱۵۱۰.
  27. مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج۵، ص۱۷۷.
  28. مرکزی، ج۱۳۰، ۳۹۴۲.
  29. خالدوف، شمـ8783.
  30. آستان، ج۲، ص۱۳۱.
  31. مرعشی، ج۱۹، صص۱۲۱-۱۲۲.
  32. مرعشی، ج۱۸، صص۱۲۵-۱۲۶.
  33. نیز نکـ: آقابزرگ، الذریعه، ج۲۳، ص۱۸۷.

منابع

  • آستان قدس، فهرست.
  • آقابزرگ طهرانی، الذریعه.
  • همو، طبقات اعلام الشیعة، قرن ۱۳ق، مشهد، ۱۴۰۴ق.
  • ادیب الملک، عبدالعلی، دافع الغرور، به کوشش ایرج افشار، اهران، خوارزمی.
  • اعتماد السلطنه، محمد حسن، المآثر و الآثار، تهران، سنایی.
  • امینی، عبدالحسین، شهداء الفضیلة، نجف، ۱۳۵۵ق/۱۹۳۶م.
  • بامداد، مهدی، شرح رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳و ۱۴ هجری، تهران، ۱۳۴۷ش.
  • خیامپور، عبدالرسول، فرهنگ سخنوران، تبریز، ۱۳۴۰ش.
  • دولت آبادی، عزیز، سخنوران آذربایجان، تبریز، ۱۳۵۵ش.
  • شورا، خطی.
  • مجتهدی، مهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، تهران، ۱۳۲۷ش.
  • مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانة الادب، تبریز، شفق.
  • مرعشی، خطی.
  • مرکزی، خطی.
  • معلم حبیب آبادی، محمد علی، مکارم الآثار، اصفهان، ادارۀ کل فرهنگ و هنر.
  • نادر میرزا قاجار، تاریخ و جغرافیای دارالسلطنۀ تبریز، به کوشش محمد مشیری، تهران ۱۳۶۰ش.
  • Khalidov.

پیوند به بیرون