باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

مکتب تفکیک

مکتب تفکیک
اطلاعات کلی
مؤسس میرزامهدی اصفهانی
زمان تأسیس قرن چهاردهم
خاستگاه مشهد
گستره جغرافیایی ایران
اطلاعات علمی
اندیشمندان میرزا مهدی اصفهانی، سید موسی زرآبادی، میرزا هاشم قزوینی، محمدباقر ملکی میانجی، محمدرضا حکیمی، جعفر سیدان
کتاب‎های مهم تقریرات میرزا مهدی، مصباح الهدی، بیان الفرقان، تنبیهات حول المبدأ و المعاد، مکتب تفکیک (حکیمی)
ردیه‎ها آیین و اندیشه، بنیان مرصوص، رؤیای خلوص، نقد و بررسی مکتب تفکیک
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
فعالیت‌های
اجتماعی-سیاسی
انجمن حجتیه
عقاید
کلام
  • جدایی فلسفه، عرفان و دین
  • برتری و اصالت شناخت دینی
  • استناد شناخت دینی به قرآن و حدیث
  • اتکا به ظاهر آیات و روایات

مکتب تفکیک یا مکتب مَعارفی خراسان، اندیشه‌ای مبتنی بر خالص‌سازی معارف دینی و تفکیک و جدایی آن از اندیشه‌های فلسفی و عرفانی که آغازگر آن میرزا مهدی اصفهانی در مشهد بوده است. میرزا مهدی اصفهانی، محمود حلبی، محمدباقر ملکی میانجی، میرزا جواد تهرانی، حسنعلی مروارید، هاشم قزوینی، مجتبی قزوینی، جعفر سیدان و محمدرضا حکیمی، از اندیشمندان این مکتب دانسته می‌شوند. کتاب‌ها و مقالات فراوانی در رد و تأیید این اندیشه نگاشته شده است.

محتویات

تعریف

مکتب تفکیک، مکتب جداسازی سه روش معرفتی، یعنی قرآن، فلسفه و عرفان است.[۱] هدف این مکتب، جداسازی و ناب‌سازی فکر و شناخت قرآنی از شناخت بشری، و رهاندن آن از تأویلات و مزج با دیگر افکار بیان شده است. [۲]

اصطلاح مکتب تفکیک را نخستین بار محمدرضا حکیمی در مجله کیهان فرهنگی برای مکتب معارفی خراسان پیشنهاد کرد و پس از آن این اصطلاح رواج یافت.[۳] با این حال، سید جعفر سیدان، این اصطلاح را ابداع دکتر توکل دانسته[۴] و برخی پژوهشگران نیز این عنوان را مناسب ندانسته و عنوان مکتب معارف خراسان را ترجیح داده‌اند.[۵]

مبانی

محمدرضا حکیمی، در مقاله عقل خودبنیاد دینی، اصول و محورهای کلی مکتب تفکیک را اینگونه می‌شمرد:

  • جدایی فلسفه، عرفان و دین
  • برتری و اصالت شناخت دینی
  • استناد شناخت دینی به قرآن و حدیث
  • اتکا به ظاهر آیات و روایات
  • ردّ هرگونه تأویل
  • پرهیز از فهم فلسفی یا عرفانی دین
  • خودکفایی معرفتی دین
  • تفکیک در تفسیر دین نسبت به فلسفه و عرفان
  • اتکای عقل به وحی
  • تقدم دین در اختلاف میان دین و عقل.[۶]

مخالفت با فلسفه

نظریه‌پردازان مکتب تفکیک در مواجهه با فلسفه، دارای موضعی یکسان تلقی نشده‌اند؛ چرا که متقدمان مکتب تفکیک مانند میرزا مهدی اصفهانی و محمود حلبی، به ضدیت با فلسفه شناخته می‌شوند و قائل به تباین میان فلسفه و شریعت‌اند. با این حال متأخران مکتب تفکیک، مانند سید جعفر سیدان و محمدرضا حکیمی، موضعی دیگر دارند و فلسفه را به‌کلی نفی نمی‌کنند و مکتب تفکیک را تنها جدایی میان روش‌های دینی و روش فلسفی می‌دانند.[نیازمند منبع] برخی منتقدان مکتب تفکیک، یکی از مبانی اصلی تفکیک را ضدیت با فلسفه دانسته‌اند.[۷]

میرزا مهدی اصفهانی، فلاسفه را ویرانگران دین شمرده[۸] و همهٔ گزاره‌های فلسفی را در تضاد با تعالیم الهی می‌داند[۹] و قیاس ابلیس در تمرد از امر الهی را برهان فلسفی می‌شمرد[یادداشت ۱] و همهٔ قضایای حقیقیه و خارجیه را باطل می‌داند[۱۰] و مدرسین فلسفه را فریبکار می‌خواند.[۱۱]

شیخ محمود حلبی، فلسفه را زیان‌آورترین مطالب دانسته و آن را دشمن بزرگ معارف الهی خوانده است.[۱۲] در درس‌های حلبی، مواردی از بدگویی و دشنام‌گویی خطاب به فلاسفه و عرفا دیده می‌شود.[۱۳] مجتبی قزوینی نیز طریق قرآن و سنت را مخالف طریق فلسفه می‌داند.[۱۴]

مخالفت با فلسفه در نسل بعدی مکتب تفکیک، به شدتِ مؤسسان مکتب تفکیک نبوده است؛ از آن جمله حکیمی، نسبت میان فلسفه با وحی قرآنی را نه تباین کلی، بلکه عدم تساوی کلی می‌داند.[۱۵] در دیدگاه سید جعفر سیدان، عقل صریح نه تنها با وحی در تنافی نیست بلکه وحی، مبتنی بر عقل صریح است.[۱۶]

دوره‌های تفکیک

عبدالحسین خسروپناه، در کتاب جریان‌شناسی فکری ایران معاصر، مکتب تفکیک را دارای سه دوره دانسته است؛

دوره نخست، دوره مؤسسان و متقدمان؛ یعنی میرزا مهدی اصفهانی و محمود حلبی که فلسفه و اسلام را ناسازگار می‌دانسته‌اند. برخی از مهمترین دیدگاه‌های دوره اول مکتب تفکیک بدین شرح است:

  1. عقل، عبارت از نور صریح و خارج از حقیقت انسان و معلوم و معقولات.
  2. یقین و قطع منطقی تنها علم حصولی را ایجاد می‌کند.
  3. ناتمام بودن روش برهانی برای معرفت الاهی.
  4. تنافی گفتمان فلسفه و عرفان با اسلام اصیل.
  5. معرفت فطری، یکی از روش‌های کسب معرفت.
  6. معرفت حسی، یکی دیگر از روش‌های معتبر.
  7. عدم حجیت قطع و یقین، مگر اینکه از طریق کتاب و سنت باشد.
  8. جایگزینی عقل فلسفی با عقل فطری.

دوره دوم، دوره کسانی از جمله مجتبی قزوینی، میرزا جواد تهرانی دانسته شده که با قلم محمدرضا حکیمی شناخته می‌شوند. دیدگاه‌های مهم این دوره عبارت است از:

  1. خالص ماندن شناخت‌های قرآنی و سره‌فهمی معارف اسلامی، به عنوان هدف این جریان فکری.
  2. عدم تباین و تناقض میان دین و فلسفه و عرفان.
  3. توجه به جریان‌های سه‌گانه وحی (دین و قرآن)، عقل (فلسفه و برهان)، و کشف (ریاضت و عرفان) در تبیین دیدگاه‌های خود.
  4. عدم انکار واقعیتی به نام فلسفه اسلامی و عرفان اسلامی.
  5. منابع دین‌شناسی نزد مکتب تفکیک، استناد و تعقل است.
  6. محدودیت توان عقل و عدم انحصار تعقل در روش‌های فلسفی.

دوره سوم، دوره‌ای است که سید جعفر سیدان، آغازگر آن دانسته شده است. برخی از نظریات وی بدین شرح است:

  1. عقل عبارت است از ابزار ادراک.
  2. مکتب تفکیک، مکتب جداسازی مطالب وحیانی از افکار بشری است.
  3. عدم اختلاف مکتب تفکیک در مقام تعریف عقل و وحی با فلسفه.
  4. قابل بررسی بودن مسأله تأویل البطن در ارتباط با آیات شریفه قرآن.
  5. تفاوت اختلافات فقها با اختلافات فلاسفه؛ فلاسفه ادعای رسیدن به واقع دارند و فقها در جهت کشف حکم حرکت می‌کنند (حکم ظاهری).[نیازمند منبع]
    کتاب مکتب تفکیک اثر محمد رضا حکیمی

چهره‌های شاخص

به گفته محمدرضا حکیمی، سه رکن عمده این مکتب عبارتند از: میرزا مهدی اصفهانی که مؤسس آن بوده و این جریان فکری برگرفته از اندیشه‌های اوست[۱۷] و همچنین سید موسی زرآبادی و مجتبی قزوینی.

دیگر چهره‌های شاخص مکتب تفکیک عبارتند از: علی‌اکبر الهیان تنکابنی، سید ابوالحسن حافظیان، هاشم قزوینی، غلامحسین محامی بادکوبه‌ای، میرزا جواد تهرانی، محمدباقر ملکی میانجی، محمدرضا حکیمی، و سید جعفر سیدان.[۱۸]

آثار مهم

  • تقریرات میرزا مهدی اصفهانی؛ تقریرات متعددی از درس اصفهانی وجود دارد. اما معتبرترین تقریر درس وی را محمود حلبی نگاشته و آن را جهت ملاحظه و تصحیح به اصفهانی می‌دهد و میرزا مهدی آن را تصحیح می‌کند.[۱۹]
  • ابواب الهدی، نوشته میرزا مهدی اصفهانی
  • بیان القرآن، نوشته مجبتی قزوینی
  • بیان الفرقان فی توحید القرآن، نوشته مجتبی قزوینی
  • بیان القرآن فی نبوة القرآن، نوشته مجبتی قزوینی
  • بیان القرآن فی معاد القرآن، نوشته مجبتی قزوینی
  • بیان القرآن فی میزان القرآن، نوشته مجبتی قزوینی
  • عارف و صوفی چه میگویند؟، نوشته میرزا جواد تهرانی
  • میزان المطالب، نوشته میرزا جواد تهرانی
  • فلسفه بشری و اسلامی، نوشته میرزا جواد تهرانی
  • توحید الامامیه، نوشته محمدباقر ملکی میانجی
  • الرشاد فی المعاد، نوشته محمدباقر ملکی میانجی
  • الحیاة، نوشته محمدرضا حکیمی
  • مکتب تفکیک، نوشته محمدرضا حکیمی
  • بحثی پیرامون نظام تشریع، نوشته محمود حلبی
  • فی حجیة القرآن، نوشته محمود حلبی
  • معارف الهیه، نوشته محمود حلبی
  • تنبهات حول المبدأ و المعاد، نوشته حسنعلی مروارید
  • مبدأ و معاد، نوشته اسماعیل معتمد خراسانی
  • خورشید تابان، نوشته اسماعیل معتمد خراسانی
  • اثبات ولایت، نوشته علی نمازی شاهرودی
  • ارکان دین، نوشته علی نمازی شاهرودی
  • تاریخ فلسفه و تصوف، نوشته علی نمازی شاهرودی
  • معارف القرآن، نوشته عبدالله واعظ یزدی[۲۰]

نقدها

آثاری که در نقد اندیشه‌ها و مبانی این جریان فکری نگاشته شده، عبارتند از:

عنوان نویسنده محل چاپ انتشارات سال نشر
آئین و اندیشه؛ بررسی مبانی و دیدگاه‌های مکتب تفکیک سید محمد موسوی تهران انتشارات حکمت ۱۳۸۲
نقد و بررسی نظریه تفکیک محمدرضا ارشادی قم بوستان کتاب ۱۳۸۲
از مدرسه معارف تا انجمن حجتیه و مکتب تفکیک محمدرضا ارشادی قم بوستان کتاب ۱۳۸۶
بنیان مرصوص؛ فلسفه اسلامی از نگاه مکتب تفکیک حسین مظفری قم انتشارات علمی پژوهشی امام خمینی ۱۳۸۵
صراط مستقیم؛نقد مبانی مکتب تفکیک محمدحسن وکیلی مشهد مولف ۱۳۸۸
علم و عقل از دیدگاه مکتب تفکیک سید عباس مرتضوی قم مرکز جهانی علوم اسلامی ۱۳۸۱
رؤیای خلوص؛ بازخوانی مکتب تفکیک سید حسن اسلامی قم بوستان کتاب ۱۳۸۷

پانویس

  1. حکیمی، مکتب تفکیک، ۱۳۷۳ش، ص۴۴.
  2. حکیمی، مکتب تفکیک، ۱۳۷۳ش، ص۴۴.
  3. مظفری، بنیان مرصوص، ۱۳۸۵ش، ص۱۹.
  4. مقدمه ابواب الهدی، تصحیح و مقدمه حسین مفید، ص۲۲.
  5. مفید، «مکتب معارف خراسان»، ص۶۸.
  6. حکیمی، «عقل خودبنیاد دینی».
  7. موسوی، آیین و اندیشه، ص۲۲.
  8. فلاسفة الاسلام هادمون للاسلام و لیسوا بخادمین له (تقریرات میرزا مهدی اصفهانی، به قلم محمود حلبی، ص۲۵).
  9. لتری مناقضة کل ما جاء به الشریعة مع جمیع قواعد الفلسفة (تقریرات میرزا مهدی اصفهانی، به قلم محمود حلبی، ص۱۷۸).
  10. ان القضایا الحقیقیة و الخارجیة من العلوم الاصطلاحیة مؤسسة علی اساس باطل (اصفهانی، المواهب السنیه، ص۴۱).
  11. لولا تدلیس المعلمین و مدرسی کتب الفلاسفة لما اطمئن نفس الطلبة (اصفهانی، تقریرات، ص۱۲).
  12. حلبی، دروس معارف الهیه، درس ۸.
  13. خاک بر دهانشان و آتش بر زبانشان. مرحوم میرزا می‌فرمودند اگر یک نفر به محی الدین بگوید ای ... ای کثافت! قطعاً باید خوشش بیاید چون وصف اکملیت اوست (حلبی، دروس معارف الهیه، درس ۴۷).
  14. قزوینی، بیان الفرقان، ج۱، مقدمه، ص۲.
  15. حکیمی، معاد جسمانی در حکمت متعالیه، ص۳۰۸؛ حکیمی، اجتهاد و تقلید در فلسفه، ص۶۶.
  16. «نسبت عقل و وحی از دیدگاه فلسفه و مکتب تفکیک»، ص۳۲۰.
  17. ابراهیمی دینانی، ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام، ج۳، ص۴۲۳.
  18. حکیمی، مکتب تفکیک، ۱۳۷۳ش، ص۴۵.
  19. حکیمی، مکتب تفکیک، ۱۳۷۳ش، ص۲۶۶.
  20. حجتی نیا،غلامحسین، مقاله کتابشناسی مکتب تفکیک، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، آذر و دی ۱۳۷۸ - شماره ۱۹.
  1. ان قیاس ابلیس کان بصورة البرهان

منابع

  • ابراهیمی دینانی، غلامحسین، ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام.
  • اسلامی، سید حسن، رؤیای خلوص: بازخوانی مکتب تفکیک، بوستان کتاب قم، ۱۳۸۷ش.
  • اصفهانی، میرزامهدی، ابواب الهدی.
  • حجتی‌نیا، غلامحسین، «کتابشناسی مکتب تفکیک»، در مجله پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، ش۱۹، آذر و دی ۱۳۷۸ش.
  • حکیمی، محمدرضا، اجتهاد و تقلید در فلسفه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۸ش.
  • حکیمی، محمدرضا، معاد جسمانی در حکمت متعالیه، قم، دلیل ما، ۱۳۸۱ش.
  • حکیمی، محمدرضا، «عقل خودبنیاد دینی»، در مجله همشهری ماه، ش۹.
  • حکیمی، محمدرضا، مکتب تفکیک، مرکز بررسی‎های اسلامی، قم، ۱۳۷۳ش.
  • حلبی، محمود، تقریرات میرزا مهدی اصفهانی، مشهد، مرکز اسناد آستان قدس رضوی،‌ شماره ۱۲۴۸۰؛ ج ۲، شماره ۱۲۴۵۵؛ ج ۳، شماره ۱۲۴۵۶.
  • حلبی، محمود، دروس معارف الهیه.
  • خسروپناه، عبدالحسین، جریان‌شناسی فکری ایران معاصر.
  • قزوینی، مجتبی، بیان الفرقان.
  • مظفری، حسین، بنیان مرصوص: فلسفه اسلامی از نگاه مکتب تفکیک، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
  • مفید، حسین، «مکتب معارف خراسان: بررسی تاریخی حیات علمی آیت‌الله میرزامهدی اصفهانی»، در مجله زمانه، ش۶۲، آبان ۱۳۸۶ش.
  • موسوی، سید محمد، آیین و اندیشه: بررسی مبانی و دیدگاه‎های مکتب تفکیک، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۸۲ش.
  • نشست بررسی نسبت عقل و وحی از منظر فلسفه و مکتب تفکیک، سید جعفر سیدان، غلامرضا فیاضی، حمید پارسانیا، در مجله معارف، ش۳۴، بهمن و اسفند ۱۳۸۴ش.