باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

من لایحضره الفقیه (کتاب)

(تغییرمسیر از من لا یحضره الفقیه)
کتاب من لایحضره الفقیه
کتاب من لایحضره الفقیه.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: شیخ صدوق
موضوع: روایات شیعه، فقهی
سبک: روایی
زبان: عربی
مجموعه: ۴ جلد
اطلاعات نشر
ناشر: گوناگون

کتاب مَن لایحْضُرُه الفَقیه، ( به معنای کتاب کسی که در محضر فقیه نیست) دومین کتاب از کتب اربعه امامیه؛ اثر شیخ صدوق (د ۳۸۱ ق). این کتاب که مجموعه‌ای در حدیث است، با هدف گردآوری احادیث صحیح و موثق تألیف شده است تا پاسخگوی نیازهای شرعی کسانی باشد که به فقیه دسترسی ندارند.

کتاب من لایحضره الفقیه، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین اثر شیخ صدوق به شمار می‌رود. سبک نگارش آن، سبک رایج در قرون اولیه اسلامی است که فقهای شیعه فقط به روایت و نقل سخنان ائمه(ع) اکتفا می‌کردند. در این کتاب حدود ۶۰۰۰ حدیث گردآوری شده و بر خلاف کتاب کافی، فقط مشتمل بر روایات فقهی است.

من لایحضر مورد توجه فقهای شیعه بوده و ایشان شرح‌های متعددی بر این کتاب نوشته‌اند. مشهورترین شرح آن،کتاب روضة المتقین نوشته مجلسی اول است.

شیخ صدوق احادیث کتاب من لایحضره الفقیه را از کتب عالمان پیشین هم‌چون حریز بن عبدالله سجستانی و شیخ اجل حلبی و علی بن مهزیار اهوازی و احمد بن محمد بن عیسی و ابن ابی عمیر و برقی و حسین بن سعید اهوازی، استخراج و جمع‌آوری نموده است.

محتویات

درباره مؤلف

نوشتار اصلی: شیخ صدوق

محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی مشهور به شیخ صدوق، (۳۰۵ ـ۳۸۱ق.) از بزرگ‌ترین علمای شیعه در قرن چهارم قمری است، او را بزرگ‌ترین محدّث و فقیه مکتب حدیثی قم به شمار آورده‌ و حدود ۳۰۰ اثر علمی به او نسبت داده‌اند که بسیاری از آنها امروزه در دسترس نیست. علاوه بر کتاب من لایحضره الفقیه، معانی الاخبار، عیون الاخبار، الخصال، علل الشرائع و صفات الشیعة از آثار مهم او به شمار می‌آیند.

موضوع کتاب

موضوع این کتاب، مجموعه روایات اهل بیت(ع) درباره مسائل فقهی و احکام شرعی است و شیخ صدوق در این کتاب روایات فقهی را که از دیدگاه خود صحیح و معتبر بوده جمع آوری نموده است.

جایگاه کتاب

کتاب من لایحضره الفقیه، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین اثر شیخ صدوق به شمار می‌رود و به گفته علما و دانشمندان، از کتب اربعه معتبر شیعه محسوب می‌شود که تاکنون مرجع و محل استفادۀ مجتهدان، فقها و مردم بوده است. ده‌ها نفر از علما و فقهای شیعه آن را شرح و بر آن حاشیه زده و ترجمه‌هایی به فارسی از آن به دست داده‌اند. در میان آثار به دست آمدۀ شیخ صدوق، فقط کتاب من لایحضره الفقیه کتاب جامعی در فقه و احکام مذهب شیعه جعفری است. دیگر آثار وی معمولاً با نام موضوعی مزین شده و بیانگر احادیثی هستند که در آن رشته و موضوع موجود بوده است.

یکی از ویژگی‌های مهم این کتاب آن است که اعتماد و اطمینان به صحت مطالب و روایات آن، به مراتب بیشتر از سایر آثار موجود وی است. شیخ صدوق در مقدمه کتاب این گونه آورده است:

"منظورم این بود که آن دسته از روایاتی را که بدان‌ها فتوا می‌دهم و به صحت آنها حکم می‌کنم، بیاورم و اعتقادم درباره‌اش چنین است که حجت میان من و پروردگارم، می‌باشد و همه آنچه که در اینجا آورده‌ام، از کتاب‌های مشهور و مورد اعتماد و مرجع استخراج کرده ام."[۱]

ازاین رو، هرچند این کتاب روایی شمرده شده، ولی شیخ صدوق آن را یک کتاب فقهی اعتبار نموده است تا در مسائل شرعی بدان عمل کنند؛ اما در دیگر آثار شیخ چنین ضمانتی وجود ندارد و شیخ صحت همه احادیث آنها را برعهده نگرفته است. البته صحت مطالب مندرج در کتاب المقنع نیز تا حدی مانند کتاب من لایحضره الفقیه است؛ چنان که می‌گوید:

"مطالبی را که در این کتاب آورده‌ام، از کتاب‌های اصولی که از مشایخ علما و فقهای ثقات و مورد اطمینان بوده، استخراج شده است."[۲]

سبک نگارش کتاب

شیخ صدوق این کتاب را به عنوان یک کتاب فقهی نوشته است تا در مسائل شرعی بدان عمل کنند، ولی سبک نگارش آن، سبک رایج در قرون اولیه اسلامی است که فقهای شیعه فقط به روایت و نقل سخنان ائمه(ع) اکتفا می‌کردند و به خود اجازه گفتن سخنی در برابر یا در کنار سخنان ائمه معصوم نمی‌دادند؛ چراکه آنان را مرتبط با مرکز وحی و معدن حکمت می‌دانستند.

گستردگی مباحث

گستردگی مباحث و شمول آن نسبت به ابواب مختلف فقهی از دیگر ویژگی‌های این کتاب است. برخی از مباحث فقهی آن عبارت‌اند از:

تعداد ابواب و احادیث

کتاب من لایحضره الفقیه دارای ۴ جزء (مجلد) است که در آمار ابواب و احادیث آن اختلاف وجود دارد. حاجی نوری می­ نویسد: "احادیث این کتاب ۵۹۶۳ حدیث است که ۲۰۵۰ حدیث آن مرسل است."[۳]

محدث بحرانی می‌گوید: "کتاب من لایحضره الفقیه ۴ جزء است، که ابواب آن ۶۳۶ یا ۶۶۶ و احادیثش ۵۹۹۸ حدیث احصا شد".[۴]

علت این اختلاف در تعداد احادیث، به دلیل کثرت تشابه بین فتاوای شیخ صدوق و بین روایات وارده در کتاب، و نیز شدت نظمی است که بین احادیث مسند و مرسل وجود دارد.

مقایسه با سایر جوامع حدیثی

جوامع مهم حدیثی شیعه مؤلف متوفای تعداد احادیث توضیحات
المحاسن احمد بن محمد برقی ۲۷۴ق حدود ۲۶۰۴ مجموعه روایاتی با موضوعات مختلف مانند فقه و اخلاق
کافی محمد بن یعقوب کلینی ۳۲۹ق حدود ۱۶۰۰۰ اقسام احادیث اعتقادی، اخلاقی، آداب و فقهی
کتاب من لایحضره الفقیه شیخ صدوق ۳۸۱ق حدود ۶۰۰۰ احادیث فقهی
تهذیب الاحکام شیخ طوسی ۴۶۰ق حدود ۱۳۶۰۰ احادیث فقهی
الاستبصار فیما اختلف من الاخبار شیخ طوسی ۴۶۰ق حدود ۵۵۰۰ احادیث فقهی
الوافی فیض کاشانی ۱۰۹۱ق حدود ۵۰۰۰۰ دربردارنده احادیث کتب اربعه با حذف مکررات و شرح بعضی از آنها
وسائل الشیعه شیخ حر عاملی ۱۱۰۴ق ۳۵۸۵۰ احادیثِ فقهی کتب اربعه و بیش از هفتاد کتاب حدیثی دیگر
بحارالانوار علامه مجلسی ۱۱۱۰ق حدود ۸۵۰۰۰ جمع‌آوری اکثر روایات معصومین در موضوعات مختلف
مستدرک الوسائل میرزا حسین نوری ۱۳۲۰ق ۲۳۵۱۴ تکمیل احادیث فقهی وسائل الشیعه
سفینة البحار شیخ عباس قمی ۱۳۵۹ق ۱۰ جلد ارائه فهرستی موضوعی بر اساس الفبا برای کتاب بحار الانوار
مستدرک سفینة البحار شیخ علی نمازی ۱۴۰۵ق ۱۰ جلد تکمیل سفینة البحار
جامع احادیث شیعه آیت الله بروجردی ۱۳۸۰ق ۴۸۳۴۲ گردآوری و باب‌بندی احادیث فقهی شیعه
میزان الحکمه محمدی ری شهری معاصر ۲۳۰۳۰ ۵۶۴ عنوان غیر فقهی
الحیات محمدرضا حکیمی خراسانی معاصر ۱۲ جلد ۴۰ فصل در موضوعات مختلف فکری ـ عملی


هدف از تألیف

هدف شیخ صدوق از تالیف کتاب من لایحضره الفقیه، گردآوری احادیث صحیح و مورد اعتماد بوده است.[۵]

شیخ صدوق این کتاب را در سال ۳۶۸ق در سفر خود به خراسان در بلخ نوشته است. صدوق در بلخ از افراد متعددی مانند حسین بن محمد اشنانی و محمد بن سعید سمرقندی حدیث شنیده است.[۶] سپس در منطقه ایلاق، با ابوعبدالله محمد بن حسن، معروف به سید نعمة آشنا گردید.[۷] سید نعمة با اشاره به کتاب محمد بن زکریا رازی با نام من لایحضره الطبیب ، از شیخ صدوق درخواست کرد که کتابی در موضوعات مختلف فقهی بنویسد و نام آن را من لایحضره الفقیه بگذارد تا در وقت نیاز به آن مراجعه شود.[۸] و مورد استفاده کسانی قرار گیرد که به علما و فقهای بزرگ دسترسی ندارند و با مراجعه به آن بتوانند به احکام شرعی و وظایف خود آگاه گردند.[۹]

منابع کتاب

شیخ صدوق احادیث کتاب من لایحضره الفقیه را از کتب متقدمین از قبیل حریز بن عبدالله سجستانی و شیخ اجل حلبی و علی بن مهزیار اهوازی و احمد بن محمد بن عیسی و ابن ابی عمیر و شیخ برقی و حسین بن سعید اهوازی، استخراج و جمع‌آوری نموده است.

مقایسه کتاب من لایحضره الفقیه با کتاب کافی

نخستین جامع حدیثی شیعه نوشته شده در زمان غیبت صغری که نسبت به دیگر کتابهای اربعه از لحاظ محتوا و روایت جامع‌تر می‌باشد، کتاب کافی شیخ کلینی است.

با مقایسه‌ای میان کافی و کتاب من لایحضره الفقیه، ملاحظه می‌شود که کتاب من لایحضره الفقیه در مسائل احکام عملی و فقهی نگاشته شده است؛ چنانکه خود صدوق نیز به این مطالب تصریح کرد. او می‌نویسد:

"من این کتاب را برای مجرد فقه وضع کرده‌ام و نه چیز دیگر."[۱۰]

ولی کتاب کافی علاوه بر احکام و مسائل فقهی، احادیث اعتقادی و اخلاقی را نیز دربردارد.

در مورد سند روایات کتاب من لایحضره الفقیه و مقایسه آن با کافی باید گفت: صدوق از طریقه اختصار سند استفاده کرده، ولی کلینی برخلاف شیخ صدوق و شیخ طوسی از این روش استفاده ننموده است، بلکه سیره او در زمینه سند درج آن به صورت کامل در خود کتاب می‌باشد.

شروح و تعلیقات

تا کنون ۲۳ شرح بر کتاب من لایحضره الفقیه ثبت شده است، که اکثر آنها یا اکنون مفقود شده­‌اند و در دسترس نیستند و یا اینکه تنها نسخه خطی آنها در دسترس است و به صورت گسترده منتشر نشده‌اند. برخی از این شرح‌ها عبارتند از:

برخی ترجمه ­های کتاب نیز عبارتند از:

  • اللوامع القدسیة یا لوامع صاحبقرانی نوشته مجلسی اول، که برای شاه عباس صفوی ملقب به صاحب قران نوشته است و در سال ۱۳۲۲- ۱۳۲۴ قمری به چاپ رسیده است.
  • متن و ترجمه کتاب من لایحضره الفقیه، این کتاب در ۶ مجلد توسط علی اکبر غفاری، صدر بلاغی و محمدجواد غفاری ترجمه و شرح شده است.
  • گزیده کتاب من لایحضره الفقیه، مترجم این اثر محمدباقر بهبودی می‌باشد.

وضعیت چاپ

  • چاپ سنگی در لکهنو هندوستان در سال ۱۳۰۶ قمری، در ۶جلد رحلی.
  • چاپ سنگی در تبریز در سال ۱۳۲۴ قمری، در ۱جلد رحلی.
  • چاپ سنگی در تهران در سال ۱۳۴۵ قمری، در ۱جلد رحلی.
  • چاپ حروفی در نجف در سال ۱۳۷۱ قمری، در ۴جلد وزیری.
  • چاپ حروفی در تهران در سال ۱۳۷۶ قمری، در ۱جلد رحلی.
  • چاپ حروفی در تهران در سال ۱۳۹۲ قمری، در ۴جلد وزیری.
  • چاپ حروفی در قم در سال ۱۴۱۳ قمری، در ۴جلد وزیری.

مجمع ذخائر اسلامی در سال ۱۳۹۳ شمسی، چاپ عکسی از روی کهن ترین نسخه خطی این کتاب را منتشر کرد. این نسخه معروف به «دستنویس یزد» در محرم الحرام سال ۵۷۴ قمری کتابت شده و در کتابخانه وحید ذوالفقاری در یزد نگهداری می‌شود. از ویژگی‌های نسخه آنکه در بردارندۀ کهن ترین زیارت عاشورای تاریخ دار، و به خط ابن علقمی آخرین وزیر عباسی – شیعۀ قمی و خطاط – است؛ نیز تعلق به ابن فهد حلی فقیه سدۀ هشتم و نهم هجری داشته و در سدۀ دهم هجری نیز در تملک عمادالدین علی استرآبادی بوده است. از بین کتب اربعه، تاریخ این نسخه از همه نسخه های تاریخ دار کهنه تر است.[۱۱]

پانویس

  1. شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳.
  2. شیخ صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۵.
  3. شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۵۳۸-۵۳۹، پاورقی.
  4. بحرانی، لولوة‌البحرین، ۱۳۸۶ق، ص۳۹۵.
  5. نظری، پژوهشی درباره کتاب من لا یحضره الفقیه، ۱۳۷۶.
  6. غلامعلی، «نقش بلخ در حدیث شیعه»، ص۲۰۶-۱۸۱.
  7. صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۲و۳.
  8. صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۲و۳.
  9. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۲۲.
  10. شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۱۸۰.
  11. من لا یحضره الفقیه (چاپ عکسی از روی کهن ترین نسخه خطی کتب اربعه)

منابع

  • امین، سید محسن، أعیان الشیعة،‌ بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
  • بحرانی، یوسف، لولوة‌ البحرین، نجف، دارالنعمان، ۱۳۸۶ق.
  • صدوق، محمد بن علی، المقنع، قم، مؤسسه امام هادی، ۱۴۱۵ق.
  • صدوق، محمد بن علی، کتاب من لایحضره الفقیه، تصحیح: علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
  • نظری، محمود، پژوهشی درباره کتاب من لا یحضره الفقیه، مجله مسجد، شماره ۳۴، سال ۱۳۷۶.

پیوند به بیرون