باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

مقتل

مَقْتَل، نوعی تاریخ‌نگاری است که در آن، قتل یا شهادت شخصیت‌های مطرح شرح داده می‌شود. مقتل‌نگاری میان شیعیان، بیشتر برای بیان شرح شهادت امامان معصوم(ع) و شخصیت‌های برجسته شیعه بوده است؛ اما به‌جهت رواج مقتل‌نویسی درباره واقعه کربلا، استفاده از این اصطلاح به نقل رویدادهای مربوط به شهادت امام حسین(ع) و یارانش اختصاص پیدا کرده است.

محققان، اَصبَغ بن نُباتَه مُجاشِعِی را نخستین مقتل‌نویس حادثه عاشورا می‌دانند. مقتل الحسین(ع) نوشته ابی مخنف هم از مقتل‌های قدیمی و معتبر در این زمینه است.

محتویات

مفهوم‌شناسی

گزارش‌های مکتوبی که حاوی مطالبی درباره قتل یا شهادت شخصیت‌های مطرحِ تاریخ باشند، مقتل خوانده می‌شوند.[۱] مقتل، حاصل نوعی تاریخ‌نویسی براساس تک‌نگاری است. تک‌نگاری حادثه‌ها، گونه‌ای از نوشته‌های تاریخی است که در ثبت وقایع مهم استفاده می‌شود. چنین نوشته‌هایی غالباً در زمینه وقایع پرحادثه و سرنوشت‌ساز شکل می‌گیرند و آنها را با تمام جزئیات نقل می‌کنند.[۲]

مَقْتَل در لغت به معنای محلّ قتل یا همان قتل‌گاه است.[۳]

پیشینه مقتل‌نگاری

مقتل امام علی(ع) اثر ابن ابی دنیا

اولین مقتل‌های نوشته‌شده توسط شیعیان، عمدتاً درباره شهادت امام علی(ع) هستند.[۴] برخی منابع، از چهارده مقتل با عنوان مشترکِ «مقتل امیرالمؤمنین»(ع) از عالمانی مانند ابی‌الحسن بکری، جابر جعفی، یحیی بحرانی یزدی و ابن ابی‌دنیا نام برده‌اند.[۵]

پس از شهادت امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، مقتل‌نگاری میان شیعیان رونق یافت. البته امروزه از تألیفات متقدم با عنوان «مقتل الحسین»، یا فقط نامی در فهرست‌نگاری‌ها باقی است یا بخشی از آنها به‌صورت پراکنده در متون متأخر نقل شده است.[۶]

مقتل‌هایی نیز تألیف شده‌اند که وفات شخصیت‌های دیگری غیر از اهل بیت(ع) را شرح داده‌اند. مقتل عمر بن خطاب از محمد بن عبدالله بن مهران،[۷] مقتل عبدالله بن زبیر و مقتل حُجر بن عَدی از ابی مِخنَف (درگذشت ۱۵۷ق)، دو مقتل دیگر با همین عنوان اخیر از نصر بن مزاحم کوفی (درگذشت ۲۱۲ق)و هِشام کَلبی (درگذشت ۲۰۴ یا ۲۰۹ق)، مقتل رشید و میثم و جُوَیریة بن مسهّر از هشام کلبی و مقتل محمد بن ابی بکر از عبدالعزیز جلودی (درگذشت ۳۳۰ یا ۳۳۲ق) از آن جمله‌اند.[۸]

مقتل‌های امام حسین(ع)

بنابر نظر مشهور، مقتل ابی‌عبدالله الحسین، اثر اَصبَغ بن نُباتَه مُجاشِعِی قدیمی‌ترین مقتل در زمینه حوادث شهادت امام حسین (ع) است.[۹] البته برپایه روایتی در کتاب ثواب‌الأعمال، نوشته شیخ صدوق، اصبغ بن نباته‌ شهادت امام حسین (ع) را درک کرد،[۱۰] ولی هیچ جزئیاتی دربارۀ واقعۀ عاشورا از او نقل نشده است. بااین‌همه، برخی محققان معتقدند فرزند او قاسم، مقتلی درباره واقعه عاشورا نوشته است.[۱۱]

اوج مقتل‌نگاری، در قرن‌های سوم و چهارم قمری گزارش شده و گفته‌اند پس از قرن چهارم، رو به کاهش گذاشته است‌.[۱۲] برخی از این مقاتل چاپ شده‌اند، برخی در تعدادی از کتابخانه‌های جهان در دسترس‌اند، و برخی دیگر از میان رفته‌اند.[۱۳]

سه قرن هشتم، نهم و دهم قمری، دوره افول مقتل‌نویسی گزارش شده است.[۱۴] آثاری هم که در این دوره نوشته شده، برگرفته از گزارش‌های اولیه از واقعه کربلا بوده یا با گزارش‌های نامعتبر و بدون سند آمیخته شده است.[۱۵] برخی از این آثار نقش مهمی در تحریف وقایع عاشورا داشته‌اند؛[۱۶] مانند کتاب روضة الشهداء، تألیف ملاحسین کاشفی (۸۲۰-۹۱۰ق) که در اوایل قرن دهم قمری نوشته شده است.[۱۷]

با روی‌کارآمدن دولت صفوی، مراسم عاشورا جایگاه رسمی‌تری یافت و مقتل‌های جدیدی نگاشته شد که منابع دقیقی نداشتند و واقعه عاشورا را بیشتر از زاویه اندوه، مصیبت و بلا روایت می‌کردند. بیشتر این آثار، با هدف استفاده در مجالس روضه‌خوانی و سوگواری و فراهم‌ساختن زمینه برای گریه نوشته شده‌اند. آثاری چون ابتلاء الاولیاء، ازالة الاوهام فی البکاء، اکسیر العبادة فی اسرار الشهادة، و مُحرِق القلوب از این دسته‌اند.[۱۸]

کتاب قمقام زخّار و صمصام بَتّار، به‌معنای دریای آکنده و شمشیر بُرنده، نوشتهٔ فرهاد میرزا معتمدالدوله (۱۲۳۳-۱۳۰۵ق)، از پرآوازه‌ترین مقاتل تألیف‌شده در چند سده اخیر دانسته شده است.[۱۹]

اعتبار مقتل‌های امام حسین

به‌باور رسول جعفریان، از میان مقتل‌های نوشته‌شده در قرن‌های دوم تا چهارم قمری، تنها پنج اثر معتبرند:[۲۰]

  • مقتل الحسین(ع)، از ابی مخنف لوط بن یحیی ازدی‌ (درگذشت ۱۵۷ق)،
  • ترجمةالحسین علیه‌السلام و مقتله، از کتاب الطبقات الکبری اثر ابن‌سعد (۱۶۸–۲۳۰ ق)،
  • ترجمه و مقتل امام حسین(ع)، از انساب الاشراف اثر احمد بن یحیی بلاذُری‌ (سده دوم و سوم قمری)،
  • گزارش قیام کربلا در کتاب الاخبار الطوال تألیف دینَوَری (۲۲۲ - ۲۸۲ق)،
  • فُتوح از ابن اعثم (درگذشت: بعد از ۳۲۰ق).[۲۱]

او نوشته است:‌ مقتل‌هایی که از قرن پنجم قمری به بعد، نوشته شده‌اند، همگی یا اعتبار چندانی ندارند یا حاوی مطالبی هستند که در پنج منبع مذکور آمده است. برای نمونه مطالبی که طبری در تاریخ الامم والملوک، شیخ مفید در ارشاد، و ابوالفرج اصفهانی در مقاتل الطالبیین آورده‌اند، کم‌وبیش برگرفته از مقتل ابی مِخنَف است و آنچه خوارزمی در مقتل الحسین(ع) آورده، به‌طور عمده برگرفته از کتاب فتوح نوشته ابن‌اعثم است.[۲۲] همچنین است سید بن‌طاووس که در کتاب لهوف، بیشتر، از مقتل خوارزمی گزراش کرده است.[۲۳]

مطالب مقتل‌های امام حسین

برخی از مطالب مقتل‌های امام حسین(ع)، عبارت‌است از:

مقتل‌های مهم معاصر

پانویس

  1. صاحبی، مقتل و مقتل‌نگاران، ۱۳۷۳ش، ص۳۱.
  2. یاوری، «مقتل‌نگاری شیعیان»، ص۱۰.
  3. معین، فرهنگ فارسی.
  4. یاوری، «مقتل‌نگاری شیعیان»، ص۱۱.
  5. آقابزرگ تهرانی، الذریعة، دارالاضواء، ج۲۲، ص۲۹-۳۱.
  6. یاوری، «مقتل‌نگاری شیعیان»، ص۱۱.
  7. آقابزرگ، الذریعه، دارالاضواء، ج۲۲، ص۲۲.
  8. آقابزرگ، الذریعه، دارالاضواء، ج۲۲، ص۳۱-۳۵.
  9. آقابزرگ تهرانی، الذریعة، دارالاضواء، ج۲۲، ص۲۳و۲۴.
  10. شیخ الصدوق، ثواب الأعمال، ۱۴۰۳ ق، ص۲۶۰.
  11. گروهی از تاریخ‌پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۶.
  12. گروهی از تاریخ‌پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۴و۴۵.
  13. گروهی از تاریخ‌پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۴و۴۵.
  14. رنجبر، «سیری در مقتل‌نویسی»، ص۸۴.
  15. رنجبر، «سیری در مقتل‌نویسی»، ص۸۴؛ گروهی از تاریخ‌پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۵-۱۱۲.
  16. گروهی از تاریخ‌پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۵-۱۱۲.
  17. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۲ و ۲۲۰.
  18. جعفریان، «درباره منابع تاریخ عاشورا»، ۱۳۸۰ش، ص۵۱و۵۲.
  19. رحیمی، «قمقام زخار در تاریخ واقعه کربلا»، ص۲۸.
  20. جعفریان، «درباره منابع تاریخ عاشورا»، ص۴۲.
  21. جعفریان، «درباره منابع تاریخ عاشورا»، ص۴۲.
  22. جعفریان، «درباره منابع تاریخ عاشورا»، ص۴۲.
  23. گروهی از تاریخ‌پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۲.
  24. جمعی از نویسندگان، پژوهشی در مقتل‌های فارسی، ١٣٨۶ش، ص۲۱-۲۷.
  25. جمعی از نویسندگان، پژوهشی در مقتل‌های فارسی، ١٣٨۶ش، ص۲۱-۲۷.
  26. گروهی از تاریخ‌پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۳۹-۱۴۹.

منابع

  • تهرانی، آقابزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دارالاضواء.
  • جعفریان، رسول، «درباره منابع تاریخ عاشورا»، در مجله آینه پژوهش، ش۷۱و۷۲، ۱۳۸۰ش.
  • جمعی از نویسندگان، پژوهشی در مقتل‎های فارسی، قم، زمزم هدایت، ١٣٨۶ش.
  • رحیمی، عبدالرفیع، «قمقام زخار در تاریخ واقعه کربلا»، در مجله کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ش۷۹، اردیبهشت ۱۳۸۳ش.
  • رنجبر، محسن «سیری در مقتل‌نویسی و تاریخ‌نگاری عاشورا از آغاز تا عصر حاضر (۳)»، در مجله تاریخ اسلام در آینه پژوهش، ش۱۶، زمستان ۱۳۷۶ش.
  • صاحبی، محمدجواد، «مقتل و مقتل‌نگاران»، در مجله کیهان فرهنگی، ش۱۱۱، تیر ۱۳۷۳ش.
  • صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الاعمال، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
  • گروهی از تاریخ پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، زیر نظر مهدی پیشوایی، قم، انتشارات مؤسسه امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
  • محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام حسین(ع)، قم، سازمان چاپ و نشر دارالحدیث، ۱۳۸۸ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی.
  • نوری، میرزاحسین، لؤلؤ و مرجان، تهران، نشرآفاق، ۱۳۸۸ش.
  • یاوری، محمدجواد، «مقتل‌نگاری شیعیان از آغاز تا پایان قرن پنجم هجری»، در مجله تاریخ اسلام، ش۳۲، ۱۳۸۶ش.