باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

معالم العلماء (کتاب)

(تغییرمسیر از معالم العلماء)
معالم العلماء
کتاب معالم العلماء.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: محمد بن علی بن شهر آشوب مازندرانی
موضوع: رجال
زبان: عربی
مجموعه: ۱ جلد

مَعالمُ العُلَماء فی فهرست کُتُب الشیعَة و أسماء المُصنّفین‌ قَدیما و حَدیثا کتابی رجالی به زبان عربی تألیف ابن‌شهرآشوب مازندرانی‌ (متوفای ۵۸۸ ق) است. وی در این کتاب که تتمیم الفهرست شیخ طوسی است، نام ۶۰۰ کتاب از تألیفات شیعه و نویسندگان آنها را می‌برد. آقا بزرگ تهرانی در الذریعة از کتابی با عنوان «رجال ابن شهر آشوب» نام می‌برد که معتقد است غیر از کتاب معالم العلماء است.[۱]

محتویات

درباره مؤلف

نوشتار اصلی: ابن شهرآشوب

ابو عبدالله محمد بن علی بن شهر آشوب سَرَوی مازندرانی (۴۸۸/۹ - ۵۸۸ ق) معروف به ابن شهر آشوب و ملقب به «رشیدالدین» و «عزّالدین» از فقها، محدثان و عالمان بزرگ شیعه از قرن ششم هجری است. او در ساری به دنیا آمد و برای ادامه تحصیل به بغداد رفت. وی صاحب تألیفات بسیاری نظیر المناقب و متشابه القرآن و مختلفه است.

تاریخ تألیف

این کتاب دیرتر از ۵۸۱ق تألیف نشده است؛ چراکه مؤلف در اجازه‌اش به تاریخ ۱۵ جمادی الثانی سال ۵۸۱ق برای شیخ جمال الدین ابوالحسن علی بن شعره حلّی جامعانی از کتاب معالم العلماء یاد کرده است. و معروف است که کتاب معالم العلماء و کتاب فهرست شیخ منتجب الدین از حیث زمان تألیف به یکدیگر نزدیک‌اند و هر دو کتاب ذیل و متمم فهرست شیخ طوسی می‌باشد.

انگیزه نگارش

ابن شهر آشوب معالم العلماء را در فهرست کتب شیعه و نام‌های نویسندگان آنها چه کتب قدیمی و چه کتب جدید نگاشته است. به گفته او اگر چه ابو جعفر محمد طوسی در آن زمان، کتاب بی‌نظیری در این باب نوشت، ولی باید گفت در این کتاب، مختصر مطالب اضافی و فوایدی هست که می‌تواند تتمه‌ای بر کتاب شیخ طوسی باشد. مؤلف در این کتاب در حدود ششصد نویسنده افزوده و به مواردی که در کتاب شیخ محذوف است اشاره کرده، گرچه کتاب‌های در این زمینه بی‌شمار است.[۲]

ساختار کتاب

ابن شهرآشوب ابتدا در مقدمه، تاریخچه فهرست‌نویسی و کتاب‌نویسی را آورده و سخن ابوحامد محمد غزالی را که گفته اولین کسی که در اسلام کتاب نوشته ابن جریج بوده نقد کرده و معتقد است اولین مؤلف در اسلام را امیرالمؤمنین(ع)، سپس سلمان، ابوذر، اصبغ بن نباته، عبیدالله بن ابی رافع و امام زین العابدین(ع) می‌باشند و آنگاه به نویسندگان اصول اربعمائه اشاره می‌کند.[۳]
ساختار کتاب بعد از مقدمه چنین است:

  • ابتدا نام مُصَنّفان (نویسندگان) بر اساس حروف الفبا تنظیم شده است.
  • فصلی در معرفی آنانی که به کنیه شان شناخته می‌شوند.
  • فصلی در شناسایی آنانی که به لقب یا قبیله یا شهری معروف‌اند.
  • فصلی در ذکر کتاب‌هایی که نویسنده آنها مجهول است. این فصل بخش پایانی فهرست است و ۲۳۰۱ عنوان کتاب از ۱۰۳۱ نویسنده را معرفی کرده است.
  • دو فصل در: ۱. معرفی شعرای اهل بیت(ع) در چهار فصل «مجاهرین» (بی‌باکان)، «مقتصدین» (معتدلان)، «سادات»، «صحابه و تابعین»؛ ۲. معرفی اصحاب ائمه(ع) در دو فصل «مُتقین» و «مُتکلّفین».[۴]

ویژگی‌های کتاب

برخی از ویژگی‌های کتاب چنین است:

  1. در این کتاب ۴۳ نفر توثیق شده‌اند؛ از جمله: ابراهیم بن صالح الانماطی الکوفی، ابراهیم بن عبدالحمید، اسماعیل بن مهران، اسماعیل بن شعیب العریشی، اسماعیل بن عمار.
  2. مؤلف تعداد ۶۷ نفر که اصل دارند ذکر کرده است؛ از جمله: ابراهیم بن مهزم الاسدی، ابراهیم بن عثمان ابو الخزاز الکوفی، ابراهیم بن أبی البلاد، ابراهیم بن یحیی، ابراهیم بن عمیر الیمانی.
  3. طبقه ۵۳ نفر را ذکر کرده است.
  4. ابداع یا به کارگیری عبارت‌های خاص، مثل: مَجفُوّ الروایة (به روایتش اعتنا نشده است)، مِن غِلمان العیاشی (از دست پروردگان عیاشی است)، الزکاة علی نسق الفقه (کتابی به نام زکاة دارد که به روش فقه نگاشته است)، له کتاب الرحمة مثل کتاب سعد بن عبدالله (دارای کتابی به نام الرحمة است مانند کتاب سعد بن عبدالله)، له کتاب مُعَوّل علیه (دارای کتابی قابل اعتماد است)، من أجلّاء الکُتّاب (از بزرگان نویسنده).
  5. گاهی احوال و مذهب راوی ذکر شده، مثلا نوشته شده است: ابراهیم بن اسحاق النهاوندی، ‌متهم است؛ ابراهیم بن عبدالحمید، ‌واقفی مذهب است؛ اسماعیل بن عمار، فحطی مذهب بود؛ احمد بن علی ابوالعباس، متهم به غلو است.
  6. علی‌رغم این که کتاب درباره فهرست آثار و مؤلفان شیعه است، تعدادی از علمای اهل سنت را - که کتاب‌هایی درباره اهل بیت یا شیعه داشته‌اند- نیز ذکر کرده است، مثل:

موقعیت و جایگاه کتاب

کتاب«معالم العلماء» با اینکه به لحاظ حجم از دیگر کتب رجالی کوتاه‌تر است اما جزء منابع و مآخذ مهم برای علماء رجال شده است؛ علمایی همچون علامه حلی صاحب «خلاصة الاقوال»، شیخ حر عاملی صاحب أمل الآمل، سید مصطفی تفرشی صاحب نقد الرجال، میرزا محمد استرآبادی، علامه مجلسی، شیخ ابو علی حائری، آقا محمد باقر خوانساری و دیگران از این کتاب استفاده می‌کرده‌اند.[۶]

چاپ‌های کتاب

سید محمدصادق آل بحرالعلوم در مقدمه‌ای که بر همین کتاب نگاشته و مطبعه حیدریه نجف آن را در سال ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م به چاپ رسانده است، می‌نویسد: این کتاب اولین بار در سال ۱۳۵۳ق، در تهران در ۱۴۱ صفحه به چاپ رسیده که شامل ۹۹۰ مورد ترجمه علما و تألیفات آنهاست و عباس اقبال آن را تحقیق کرده و تعلیقه‌هایی بدان افزوده است.
او همچنین می‌افزاید: کتابی که خود آن را تحقیق کرده با نسخه‌ای صحیح‌تر از نسخه اقبال مقابله شده که حاوی ۳۱ مورد ترجمه بیشتر از نسخه اقبال است.
از آنچه آل بحرالعلوم ذکر کرده بدست می‌آید که تنها دو چاپ از این کتاب وجود دارد، در حالی که تعداد آنها بیشتر است؛ همان گونه که آیت اللّه مرعشی گفته است که این کتاب اولین بار در لکنهوی هند و بار دوم در نجف اشرف و بار سوم در تهران به چاپ رسیده است.[۷]

پانویس

  1. تهرانی، الذریعه، ج ۱۰، ص ۸۶.
  2. ابن شهرآشوب، معالم العلماء، ص ۳۸.
  3. ابن شهرآشوب، معالم العلماء، ص ۳۸.
  4. عباسعلی مردی، درباره تصحیح تازه معالم العلماء.
  5. عباسعلی مردی، درباره تصحیح تازه معالم العلماء.
  6. کتابخانه دیجیتال نور.
  7. جهاد فرحات، گذری بر کتاب معالم العلماء، ۱۳۸۳ش.

منابع

  • ابن شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، قم.
  • تهرانی، آقابزرگ، الذریعه، بیروت، دارالاضواء.
  • فرحات، جهاد ، گذری بر کتاب «معالم العلماء»، علوم حدیث، بهار ۱۳۸۳ش، شماره ۳۱.

پیوند به بیرون