باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

محمد بن یحیی العطار

محمد بن یحیی العطار
اطلاعات فردی
نام کامل: ابوجعفر محمد بن یحیی العطار قمی
محل زندگی: قم
تاریخ وفات: دقیقا مشخص نیست
استادان: ابراهیم بن هاشم قمی، احمد بن ابی زاهر، احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی، ایوب بن نوح، عبدالله بن جعفر حمیری، عمركی بن علی بوفكی
شاگردان: محمد بن یعقوب کلینی، شیخ صدوق، محمد بن حسن بن احمد بن ولید، احمد بن محمد بن یحیی، محمد بن علی ماجیلویه قمی، محمد بن موسی بن متوکل

ابو جعفر محمد بن یحیی العطار قمی از بزرگان قم در زمان خویش و استاد شیخ کلینی است. تعداد زیادی روایت از او در کتاب کافی نقل شده است. او معاصر سعد بن عبدالله اشعری و محمد بن حسن صفار بوده است. او صاحب تألیفات متعدّد، مورد اعتماد اهل علم و حدیث، موثق و «عین» است. وی چون بعضی اوقات به شغل عطّاری می‌پرداخت، به عطّار نیز لقب یافته است.

محتویات

تولد و كنیه

اگرچه در كتاب‌های رجالی از تاریخ ولادت و وفات محمد بن یحیی العطار سخنی به میان نیامده است، ولی از آنجا كه وی از محضر استادانی چون محمد بن احمد بن یحیی ابن عمران اشعری (وفات ۲۸۰ ق) و محمد بن حسین بن خطّاب (وفات ۲۶۲ ق) استفاده كرده است و نیز استاد كلینی و جمعی از راویان معروف دیگر چون شیخ صدوق و محمد بن حسن بن ولید قمی بوده، پس باید وی در نیمه دوم قرن سوم تا اوایل قرن چهارم زیسته باشد. كنیه محمد بن یحیی، ابوجعفر است.[۱]

از نگاه علما

هر كدام از رجال شناسان كه از محمد بن یحیی عطّار نامی برده‌اند، او را به بزرگی و عظمت یاد كرده و به وثاقت و صداقت و علم و تقوا ستوده‌اند.

نجاشی می‌نویسد:

«محمد بن یحیی، ابوجعفر قمی، استاد اصحاب ما در زمان خود بود. شخصیتی مورد توجه و اعتماد، صاحب امتیاز و كثیرالحدیث بود. وی كتاب‌های زیادی تألیف كرد كه «مقتل الحسین» و «النّوادر» از جمله آنهاست. عده‌ای از اصحاب ما تمام كتاب‌های او را از فرزندش احمد و وی هم از پدرش برای ما نقل نموده‌اند».[۲]

شیخ طوسی و حسن بن علی ابن داود وی را از جمله كسانی شمرده‌اند كه از ائمه معصومین(ع) بدون واسطه روایتی نقل نكرده‌اند. نیز وی را از اهل قم و استاد ثقة الاسلام كلینی دانسته‌اند.[۳]

شیخ صدوق می‌گوید:

«تمام روایاتی كه در كتاب من لا یحضره الفقیه از علی بن جعفر نقل كرده‌ام، از پدرم (رضی الله عنه)، از محمد بن یحیی عطّار، از عمركی بن علی بوفكی روایت كرده‌ام و تمام روایاتی كه از عمر بن یزید روایت كرده‌ام از پدرم (رضی الله عنه)، از محمد بن یحیی عطّار، از یعقوب بن یزید، از محمد بن ابی عمیر و صفوان بن یحیی نقل نموده‌ام».[۴]

میرزا حسین نوری، صاحب مستدرک الوسائل (کتاب) هر كجا سندی نقل می‌كند كه محمد بن یحیی در آن وجود دارد و دیگر راویان آن مورد وثوق وی باشد، می‌گوید:

«تمام آنها از موثّقین هستند و هیچ خلافی در آنها نیست». یا «این سند در اعلی درجه صحت است» یا «تمام افراد این سند از بزرگان هستند كه هیچ تأمّلی در آنها نیست».[۵]

میرداماد درباره سندی كه محمد بن یحیی در آن وجود دارد و دیگر راویان آن هم مورد اطمینان وی باشند، می‌گوید: «صحیح و عالی الاسناد است». وی محمد بن یحیی عطّار قمی را به وثاقت و كثرت روایت و استادی محمد بن یعقوب كلینی می‌ستاید.[۶]

شناسایی در روایات

نام محمد بن یحیی كه در سلسله اسناد بسیاری از روایات آمده، بین چند نفر مشترك است.

  1. محمد بن یحیی بن سلیمان خثعمی كوفی كه از اصحاب امام صادق(ع) بوده و بیش از ۲۹ روایت از وی با این مشخّصات نقل شده است.
  2. محمد بن یحیی خزّاز اهل كوفه كه از اصحاب امام كاظم(ع) است.
  3. محمد بن یحیی عطّار قمی

شهید ثانی می‌گوید:

«هر سه از راویان مورد وثوق هستند، در صورتی كه محمد بن یحیی به طور مطلق در سلسله سند قرار گیرد، از طریق طبقه و زمان حیات و روایاتی كه از وی نقل شده، تشخیص داده می‌شود. هر كجا ثقة الاسلام كلینی در اوّل سند نام «محمد بن یحیی» را ذكر كند، مقصود محمد بن یحیی عطّار قمی است؛ چون وی در طبقه استادان كلینی است».[۷]

تعداد روایات

روایاتی كه از محمد بن یحیی (به طور مطلق) نقل شده به ۵۹۸۵ روایت می‌رسد كه با توجه به قرائنی از قبیل نقل راویانی چون، علی بن الحسین بن بابویه، محمد بن علی ماجیلویه، محمد بن الحسن بن ولید و محمد بن یعقوب كلینی كه از شاگردان محمد بن یحیی عطّار قمی می‌باشند، تعداد زیادی از آن روایات از وی است؛ اما روایاتی كه به عنوان محمد بن یحیی، با وصف عطّار، نقل شده، به ۵۸ روایت می‌رسد.

هر كجا كلینی احادیثی را تحت عنوان «عدّة من اصحابنا عن احمد بن محمد بن عیسی» آورده، مقصودش از «عّدة» محمد بن یحیی، علی بن موسی كمیدانی، داود بن كوره، احمد بن ادریس و علی بن ابراهیم هاشم است.[۸]

تألیفات

كتاب‌هایی كه وی، تألیف كرده است، عبارتند از:

استادان

شاگردان

فرزندان

در كتب رجالی از تعداد فرزندان وی اطلاع دقیقی به دست نیامد. آنچه مسلّم است وی فرزندی به نام «احمد» داشته که راوی كتاب‌های پدر خویش بوده است. ابوعلی، احمد بن محمد بن یحیی العطار، یكی از استادان شیخ صدوق و هارون بن موسی تلعکبری است، بلكه بعضی وی را از مشایخ نجاشی نیز شمرده‌اند كه آیت الله خویی این را نمی‌پذیرد.

برخی روایات وی در سال ۳۵۶ق نقل شده كه این نكته نشان می‌دهد وی از راویان برجسته در اوایل قرن چهارم است. پدرش و سعد بن عبدالله از استادان وی بوده‌اند. او شاگردانی چون حسین بن عبیدالله و ابوالحسین بن ابی جید دارد.[۱۲]

پانویس

  1. «كتاب تاریخ قم»، حسن بن محمد بن حسن قمی، ترجمه حسن بن علی، ص۲۴۰، ۲۴۲، ۲۶۸؛ - «ستارگان حرم»، دفتر سوم، ص۲۵۹؛ «معجم رجال الحدیث»، خویی، چاپ پنجم، ج۱۹، ص۱۰ و «رجال الطوسی»، ص۴۹۵.
  2. «رجال النجاشی»، ص۲۵۰
  3. «رجال الطوسی»، ص۴۹۵ و «رجال ابن داود»، ص۳۴۰
  4. «من لایحضره الفقیه»، شیخ صدوق، ج۴، شرح ص۴، ۸ و ۹
  5. «مستدرك الوسائل» محدث نوری، طبع المكتبه الاسلامیة، ج۳، ص۶۱۱، ۶۱۸
  6. «التعلیقه علی كتاب الكافی»، محمد باقر حسینی مرعشی (مشهور به داماد)، ج۱، ص۷۶ و ۳۶۵
  7. «تنقیح المقال»، مامقانی، ج۳، ص۱۹۹؛ معجم رجال الحدیث، خویی، ج۱۹، ص۳۷؛ رجال النجاشی، ص۲۵۴؛ «الدرایة فی علم مصطلح الحدیث»، شهید ثانی، ص۱۲۹.
  8. خویی، ج۱۹، ص۹ و ص۴۴؛ «رجال النجاشی»، ص۲۶۷.
  9. «رجال النجاشی»، ص۲۵-۲۶.
  10. «الفهرست»، شیخ طوسی، ص۴؛ «رجال النجاشی»، ص۱۲؛ «معجم رجال الحدیث»، خویی، ح ۱، ص۲۹۰ و ج۱۹، ص۴۴؛ «رجال العلّامة الحلّی»، ص۱۴؛ «معجم الّرجال»، قهپایی، ج۱، ص۲۴۸؛ «اختیار معرفة الرجال (رجال الكشی)»، شیخ طوسی، ص۵۷۲، حدیث ۱۰۸۳.
  11. «ستارگان حرم»، دفتر هشتم، ص۶۹؛ «الفهرست»، شیخ طوسی، ص۱۵۶؛ «رجال النجاشی»، ص۲۷۱؛ «رجال الطوسی»، ص۴۹۱؛ «تنقیح المقال»، مامقانی، ح ۳، ص۱۵۹ و ۱۶۰؛ «معجم رجال الحدیث»، ج۱۸، ص۳۰۰ و ج۱۹، ص۴۴.
  12. «معجم رجال الحدیث»، ج۳، ص۱۲۰؛ «الجامع فی الّرجال»، موسی زنجانی، ح ۱، ص۱۸۶

پیوند به بیرون