باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

محمد بن عبدالله بن حسن
زادروز ۱۰۰ق
درگذشت ۱۴۵ق
آرامگاه مدینه، قبرستان بقیع
محل زندگی مدینه و ...
نقش‌های برجسته نخستین قیام کننده علوی علیه عباسیان
لقب نفس زکیه
دین اسلام
مذهب شیعه
خویشاوندان امام حسن مجتبی(ع) (جد پدری وی با یک واسطه)
امام حسین (ع) (جد مادری وی با یک واسطه)
امام صادق(ع) (پسر عموی)

محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن (۱۰۰-۱۴۵ق) ملقب به نفس زکیه از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) و نخستین قیام‌کننده علوی علیه خلافت بنی عباس.

پدر وی عبدالله محض با نسبت دادن لقب مهدی به او، مردم را به بیعت با وی دعوت کرد. بنی عباس در ابتدا با وی بیعت کردند؛ اما پس از سقوط امویان، قدرت را به دست گرفته، با نفس زکیه مخالفت کردند. نفس زکیه علیه منصور عباسی قیام کرد؛ ولی به‌همراه بسیاری از طرفدارانش کشته شد. امام صادق(ع) با بیعت با نفس زکیه به‌عنوان اینکه او مهدی است، مخالف بود.

محتویات

تولد و نسب

ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن که از سوی برخی به وی لقب نفس زکیه داده‌اند، در سال ۱۰۰ق به دنیا آمد. پدرش عبدالله فرزند حسن مثنی و نوه امام حسن مجتبی(ع) است. مادرش هند دختر ابی عبیدة بن عبدالله بن زمعه است. به دلیل آنکه در تمام سلسله والدینش کنیز وجود نداشت و سلسله مادران وی همه از قریش بودند به او لقب صریح قریش دادند.[۱]


بیعت با محمد بن عبدالله

پس از قیام یحیی بن زید و شهادت وی، طرفداران تفکر قیام به سیف و به‌طور‌کلی علویان و غیر آن‌ها به سوی محمد بن عبدالله نفس زکیه شتافتند. عبدالله بن حسن پدر نفس زکیه معروف به عبدالله محض در حدود سال ۱۲۶ق در منطقه ابواء نزدیک مدینه از خویشان و پیروان خود دعوت کرد تا با پسرش به‌عنوان مهدی اهل بیت بیعت کنند و بسیاری بیعت او را پذیرفتند.[۲]

طبق برخی گزارش‌ها سه برادر عباسی ابراهیم، سفّاح و منصور[۳] و براساس گزارش‌های دیگر تنها منصور عباسی با نفس زکیه بیعت کردند.[۴]

موضع امام صادق(ع)

تنها مخالفتی که در واقعه بیعت ابواء صورت گرفت، از سوی امام صادق(ع) بود. بر اساس برخی گزارش‌ها مخالفت امام صادق(ع) به دلیل نسبت‌دادن لقب مهدی اهل بیت(ع) به محمد بن عبدالله بود؛ چراکه ایشان معتقد بود اکنون وقت ظهور مهدی نیست و محمد بن عبدالله به‌هیچ عنوان مهدی که پیامبر(ص) بشارت آن را داده، نیست.[۵]

دلیل دیگر مخالفت امام صادق(ع) آن بود که ایشان می‌دانست بنی العباس که برای بیعت با محمد بن عبدالله نفس زکیه آمده‌ بودند، بیعت خود را با وی خواهند شکست و هدف آن‌ها از نزدیک شدن به علویان، فراهم کردن زمینه برای رسیدن خود به قدرت بود.[۶]

عده‌ای از نویسندگان علاوه بر دلیل نخست معتقدند امام صادق(ع) همچون پدر خود، امام محمد باقر(ع)، با هر نوع قیام و خروج مخالف بوده و رویکرد تشیع فرهنگی را دنبال می‌کرده است[۷] برخلاف زیدیان و دیگر علویان که بر اساس دیدگاه تشیع سیاسی رفتار می‌کردند.

البته برخی گزارش‎ها بیعت نکردن امام صادق(ع) را فقط به سبب معرفی محمد بن عبدالله به‌عنوان مهدی امت دانسته‌اند و ایشان با قیام محمد بن عبدالله به عنوانی اقدامی علیه ظلم و ستم و در راستای امر به معروف و نهی از منکر مخالف نبوده است.[۸]

قیام نفس زکیه

نوشتار اصلی: قیام نفس زکیه

محمد بن عبدالله نفس زکیه در سال ۱۴۵ق در مدینه بر ضد منصور عباسی قیام کرد.[۹] فقها و محدثان مدینه با اینکه برخی از آن‌ها شیعه نبودند، اما به سبب برتر دانستن محمد بن عبدالله بر منصور، تخلف از نفس زکیه را جایز ندانسته، بیعت با منصور از روی اکراه را باطل شمردند.[۱۰]

با لشکرکشی عباسیان به مدینه و محاصره این شهر، بسیاری از مردم به سبب ترس از ادامه محاصره و قحطی از دور محمد بن عبدالله پراکنده شدند.[۱۱]

درگذشت

سرانجام با ورود عباسیان به داخل شهر، جنگ تن به تن درگرفت و محمد بن عبدالله به دست حمید بن قُحطبه در منطقه «احجار الزیت» مدینه کشته شد.[۱۲] بعد از کشته‌شدن، سرش را از بدنش جدا کرده و در شهرهای مختلف گرداندند و بدن وی را در بقیع دفن کردند.[۱۳]

ظهور فرقه محمدیه

برخی نویسندگان ملل و نحل نوشته‎اند: پس از کشته شدن نفس زکیه، مغیرة بن سعید عجلی و طرفدارانش مدعی شدند، نفس زکیه نمرده است؛ بلکه در کوه حاجر در منطقه نجد در غیبت به سرمی‎برد و ظهور خواهد کرد. این گروه به محمدیه مشهور بوده و معتقد بودند نفس زکیه مهدی موعود است.[۱۴]

پانویس

  1. فرمانیان و موسوی‎نژاد، زیدیه تاریخ و عقاید، ۱۳۸۹ش، ص۳۶.
  2. ابن طباطبا، الفخری فی الاداب السلطانیه، ۱۴۱۸ق، ص۱۲۰.
  3. ابو الفرج الاصفهانی، مقاتل الطالبیین،‌ دار المعرفه، ص۲۵۶.
  4. ابن طباطبا، الفخری فی الاداب السلطانیه، ۱۴۱۸ق، ص۱۱۹؛ جعفری، تشیع در مسیر تاریخ، ۱۳۵۹ش، ص۳۱۳.
  5. ابو الفرج الاصفهانی، مقاتل الطالبیین،‌ دار المعرفه، ص۲۳۳ و ۲۵۴-۲۵۷؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن هفتم هجری، ۱۳۶۹ش، ص۳۷.
  6. مطهری، سیری در سیره ائمه اطهار، ۱۳۹۱ش، ص۱۳۱-۱۳۲.
  7. فرمانیان، موسوی نژاد، زیدیه؛ تاریخ و عقاید، ۱۳۸۹ش، ص۳۶.
  8. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۷، ص۲۷۸
  9. ابن قتیبه، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۳۷۸.
  10. ابو الفرج الاصفهانی، مقاتل الطالبیین،‌ دار المعرفه، ص۲۳۸، ۲۳۹ و ۲۵۱.
  11. فرمانیان و موسوی‌نژاد، تاریخ و عقاید زیدیه، ۱۳۸۹ش، ص۳۸.
  12. طبری، تاریخ طبری، مکتبة الخیاط، ج۷، ص۵۸۹ و ۵۹۰.
  13. فرمانیان، موسوی‌نژاد، تاریخ و عقاید زیدیه، ۱۳۸۹ش، ص۳۸.
  14. بغدادی، الفرق بین الفرق، ۱۹۷۷م، ص۴۲.

منابع


  • ابن طباطبا، معروف به ابن‎طقطقی، محمد بن علی، الفخری فی الآداب السلطانیة، به کوشش عبدالقادر، بیروت،‌ دار القلم العربی، ۱۴۱۸ق.
  • ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، تحقیق ثروت عکاشه، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، چاپ ششم، ۱۹۹۲م.
  • ابو الفرج الاصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، به کوشش سید احمد صقر، بیروت،‌ دار المعرفة، بی‎تا.
  • بغدادی، عبدالقاهر بن محمد بن عبدالله، الفرق بین الفرق، بیروت،‌ دار الآفاق الجدیدة، ۱۹۷۷م.
  • جعفری، حسین‌محمد، تشیع در مسیر تاریخ، ترجمه سید محمدتقی آیت‌اللهی (شیرازی)، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۵۹ش.
  • جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن هفتم هجری، تهران، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ دوم ۱۳۶۹ش.
  • حسن ابراهیم حسن، تاریخ سیاسی اسلام، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، سازمان انتشارات جاویدان، چاپ نهم، ۱۳۷۶ش.
  • طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، تاریخ طبری، بیروت، مکتبة الخیاط، بی‎تا.
  • فرمانیان، مهدی و موسوی نژاد، سید علی، زیدیه؛ تاریخ و عقاید، قم، نشر ادیان، ۱۳۸۹ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تحقیق: محمدباقر محمودی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • مطهری، مرتضی، سیری در سیره ائمه اطهار علیهم‌السلام، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۱ش.