باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

اخلاق
مکارم اخلاق.jpg


آیات اخلاقی
آیات افکآیه اخوتآیه استرجاعآیه اطعامآیه نبأآیه نجواآیه اذن


احادیث اخلاقی
حدیث قرب نوافلحدیث مکارم اخلاقحدیث معراجحدیث جنود عقل و جهل


فضایل اخلاقی
تواضعقناعتسخاوتکظم غیظاخلاصحلمزهدشجاعتعفتانصاف


رذایل اخلاقی
تکبرحرصحسددروغغیبتسخن‌چینیبخلعاق والدینحدیث نفسعجبسمعهقطع رحماشاعه فحشاءکفران نعمت


اصطلاحات اخلاقی
جهاد نفسنفس لوامهنفس امارهنفس مطمئنهمحاسبهمراقبهمشارطهگناهدرس اخلاقاستدراج


عالمان اخلاق
ملامهدی نراقیملا احمد نراقیسید علی قاضیسید رضا بهاءالدینیدستغیبمحمدتقی بهجت


منابع اخلاقی

قرآننهج البلاغهمصباح الشریعةمکارم الاخلاقالمحجة البیضاءمجموعه ورامجامع السعاداتمعراج السعادهالمراقبات

مُحاسبه یا مُحاسبه نَفْس، رسیدگی شخصی اعمال شبانه‌روز و محاسبه اعمال نیک و بد است. محاسبه بعد از مشارطه و مراقبه صورت می‌گیرد. اساتید اخلاق و عرفان با استناد به روایات، تأکید بسیاری بر محاسبه دارند.

محتویات

کیفیت محاسبه

اساتید و علمای اخلاق بر محاسبه بسیار تأکید کرده و فواید بسیاری برای آن برشمرده‌اند.[۱] محاسبه به این صورت است که در پایان روز زمانی را برای رسیدگی به نفس و اعمال شبانه‌روز گذشته اختصاص می‌دهد. نخست واجبات را محاسبه می‌کند که اگر آنها را به طریق صحیح ادا کرده است خدا را شکر گوید و اگر واجبات از او فوت شده یا ناقص انجام داده باشد، درصدد جبران باشد. اگر گناهی مرتکب شده، توبه کند و به سرزنش نفس بپردازد و از آن بخواهد تا آنچه را در آن کوتاهی کرده جبران کند؛ مانند بازرگانی که در پایان روز با شریک خود حساب و کتاب می‌کند، فرد نیز در پایان روز باید با نفس خود، درباره همه رفتار خود بازجویی کند.[۲]

استناد قرآنی و روایی محاسبه

  • یٰا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ (حشر، ۱۸)

روایات بسیاری بر لزوم محاسبه وارد شده و بیشتر کتاب‌های روایی و اخلاقی، بابی را به نام محاسبه اختصاص داده‌اند.

  • امام کاظم علیه‌السلام فرموده است: «از ما نیست کسی که در همۀ روز نفس خویش را محاسبه نکند تا اگر کار نیکی کرده مزید آن را از خدا بخواهد و اگر کار بدی کرده از خداوند آمرزش طلبد و به او باز گردد.»[۳]
  • امام صادق علیه‌السلام فرمودند: «عاقل ساعتی از روز را برای تفکر در و محاسبه نفس قرار می‌دهد.»[۴]
  • امام کاظم علیه‌السلام فرمودند: «از ما نیست کسی که هر روز محاسبه نفس نداشته باشد»[۵]
  • «حاسِبُوا اَنْفُسَکُم قبلَ اَن تُحاسَبُوا»[۶]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. رجوع کنید به: شرح چهل حدیث، ۱۰ و ۱۵، مرآة الرشاد، ص۳۶، غزالی، إحیاء علوم الدین، ج۱۵، ص۲۳، شرح منازل السائرین خواجه عبد الله انصاری بر اساس شرح عبد الرزاق کاشانی، ج۱، ص۴۵، عرفان اسلامی، ج۱۲، ص۲۳۳، رساله لب اللباب، ص۱۱۴، رساله سیر و سلوک منسوب به بحر العلوم، ص۱۵۱
  2. شرح چهل حدیث، ۱۰ و رجوع کنید به: محجة البیضاء، ج۸، ص۲۰۵ و مراقبه نفسانی، ج۱، ص۸
  3. کلینی، اصول کافی، ج۲، ص۴۵۳
  4. حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲، ج۴۸۵
  5. کلینی، اصول کافی، ج۲، ص۴۵۳
  6. شیخ صدوق، امالی، ج۱، ص۳۴ و ص۱۰۹

منابع

  • قرآن کریم
  • امام خمینی، سید روح الله موسوی خمینی، شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، ۱۳۸۰ش.
  • انصاریان، حسین و دیگران، عرفان اسلامی، قم، دار العرفان، ۱۳۸۶ش.
  • بحرالعلوم، محمدمهدی بن مرتضی، رساله سیر و سلوک، ویراستۀ محمدحسین حسینی طهرانی، مشهد، نور ملکوت قرآن، ۱۴۲۵ق.
  • طهرانی، محمدحسین حسینی، رساله لب اللباب در سیر و سلوک أولی الألباب، مشهد، علامه طباطبایی، ۱۴۲۶ق.
  • عبدالرزاق بن جلال الدین، عبدالرزاق کاشی عبد الله بن محمد انصاری، علی شیروانی، شرح منازل السائرین خواجه عبد الله انصاری بر اساس شرح عبد الرزاق کاشانی، تهران، الزهرا(س)، ۱۳۷۹ش.
  • غزالی، محمد بن محمد، إحیاء علوم الدین، دار الکتاب العربی، بی‌تا.
  • فیض کاشانی، محمد بنشاه مرتضی، راه روشن: ترجمه کتاب المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، ترجمۀ محمدصادق عارف، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۹ش.
  • قنبریان، علی و دیگران، مراقبه نفسانی، تهران، صبا، ۱۳۹۴ش.
  • مامقانی، عبدالل، مرآة الرشاد، بیروت،‌دار الزهراء، بی‌تا.
  • نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ۱۴۰۸ق.