باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

مَحارم رِضاعی، خویشاوندانی که بر اثر شیرخوردن، به همدیگر مَحْرَم می‌شوند و بر اساس آن، احکام خاصی مانند حرمت ازدواج میان آنان جاری می‌گردد. در فقه اسلامی، برای محرمیت رضاعی، شرایط ویژه‌ای در نظر گرفته شده است.

محتویات

محرمیت رضاعی

مَحرَمیت رِضاعی، نوعی خویشاوندی است که بر اثر شیرخوردن یک کودک از یک زن شیرده ایجاد می‌شود. در ادبیات فقهی، به کودکی که شیر زن دیگری را خورده، «مرتضع»؛ به زن شیردهنده، «مرضعه» و به صاحب شیر (مردی که زن شیرده از او باردار شده است) «فحل» یا «صاحب لبن» می‌گویند.[۱] در باب نکاح کتاب‌های فقهی، موضوع «محارم رضاعی» مطرح شده است.

شرایط

فقیهان شیعه برای محرمیت رضاعی شرایطی را بیان کرده‌ا‌ند که عبارتند از:

  • زن شیردهنده از راه شرعی باردار شده باشد.
  • سن شیرخوار کمتر از دو سال قمری باشد.
  • شیرخوار شیر را از پستان بمکد نه اینکه از راه دیگری مثلا به گلوی او بریزند.
  • زن شیرده زنده باشد.
  • شیرخوار فقط از یک نفر شیر بخورد.
  • شیر را پی در پی بخورد(غذا یا شیر زن دیگری را نخورد).
  • شیرخوار به اندازه‌ لازم شیر بخورد.[۲] [یادداشت ۱]

دیدگاه اهل سنت

اهل‌سنت، محرمیت از طریق رضاع را پذیرفته‌اند؛ اما در برخی از شرایط آن با امامیه هم عقیده نیستند. بر اساس مذاهب چهارگانه اهل‌سنت، مکیدن شیر از پستان توسط شیرخوار شرط نیست و شیر به هر طریقی که وارد دهان کودک شود، باعث محرمیت می‌گردد. همچنین از نظر شافعی‌ها و حنبلی‌ها حداقل ۵ بار و از نظر حنفیان و مالکیان به اندازه‌ای که عرفاً بگویند کودک شیر خورده، برای انتشار محرمیت کافی است. حنفیان سن کودک را تا دو و نیم سالگی موجب محرمیت دانسته، اما شافعیان و حنبلیان دو سالگی را ملاک می‌دانند. همچنین حنفیه و مالکیه، بر خلاف شافعیه، زنده بودن مادر رضاعی را شرط انتشار محرمیت نمی‌دانند.[۳]

محارم رضاعی

بر پایه روایتی از امام صادق(ع)، کسانی که از راه نسب مَحْرم شده‌اند از راه رِضاع هم مَحْرم می‌شوند.[۴] رضاع باعث ایجاد محرمیت از شیردهنده و صاحب شیر، به شیرخوار و نسل وی و بالعکس می‌گردد و میان کودکی که از زنی شیر خورده، با افراد زیر، نسبت محرمیت برقرار می‌گردد.

  • مادر رضاعی (زنی که کودک را شیر داده است).
  • پدر رضاعی (صاحب شیر).
  • پدر و مادرِ مادر رضاعی و اجداد او.
  • پدر و مادرِ پدر رضاعی و اجداد او.
  • فرزندان و نوادگان پدر و مادر رضاعی.
  • خواهران و برادران پدر و مادر رضاعی.
  • عمو و عمه‌‌های پدر و مادر رضاعی.
  • دایی و خاله‌های پدر و مادر رضاعی[نیازمند منبع].

فقیهان شیعه در ایجاد محرمیت به وسیله رضاع بین فرزندان نسبی و رضاعی پدر رضاعی تفاوت قائل نشده‌اند؛ اما برخی از آنان محرمیت فرزندان رضاعی مادر رضاعی را نپذیرفته و گفته‌اند فقط فرزندان نسبی مادر رضاعی بر کودک محرم می‌شوند.[۵] [یادداشت ۲]

رضاع کبیر

رضاع کبیر به شیرخوردن بزرگسال یا مرد بالغی از پستان زن نامحرم گفته می‌شود. برخی از علمای ظاهری‌مسلک اهل سنت، مانند ابن حزم، با استناد به روایتی از عایشه که در منابع روایی اهل‌سنت نقل شده،[۶] رضاع کبیر را از اسباب محرمیت می‌دانند.[۷]اما علمای شیعه[۸] و بیشتر علمای اهل‌سنت، رضاع کبیر را سبب محرمیت ندانسته و آن را حرام می‌دانند.[۹]

قوانین حقوقی

محرمیت رضاعی در قانون مدنی ایران پذیرفته شده و بر اساس ماده ۱۰۴۶ قانون مدنی این کشور ازدواج با محارم رضاعی ممنوع است. البته در این ماده برای انتشار محرمیت به وسیله رضاع، شرایطی در نظر گرفته شده که با شرایط مطرح شده در فقه امامیه مطابق است.[۱۰]

پانویس

  1. برای نمونه: ر. ک. شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۹۳.
  2. برای نمونه ر. ک: محقق حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۲۶-۲۲۸؛ علامه حلی، تبصرة المتعلمین، ۱۴۱۱ق، ص۱۳۶-۱۳۷؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۹، ص۲۶۴-۳۰۹.
  3. جزیری و دیگران، الفقه علی المذاهب الاربعه و مذهب اهل البیت، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۳۲۴، پانویس.
  4. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۴۳۷.
  5. علامه حلی، تبصرة المتعلمین، ۱۴۱۱ق، ص۱۳۷.
  6. ابن ماجه، سنن ابن ماجه، دارالفکر، ج۱، ص۶۲۵، باب رضاع الکبیر، ح۱۹۴۳.
  7. ابن حزم، المحلی، دارالفکر، ج۱۰، ص۸-۹، ۱۷.
  8. برای نمونه ر. ک: محقق حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۲۶-۲۲۸؛ علامه حلی، تبصرة المتعلمین، ۱۴۱۱ق، ص۱۳۶؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۹، ص۲۶۴.
  9. مالک بن انس، الموطأ، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۴۰۶؛ قرطبی، تفسیر القرطبی، ۱۴۰۵ق، ج۱۶، ص۱۹۳؛ سمرقندی، تحفة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۲۳۶-۲۳۷.
  10. منصور، قانون مدنی، ۱۳۸۹ش، ص۱۸۶-۱۸۷، ماده ۱۰۴۶.
  1. فقیهان درباره ملاک برای مقدار لازم دیدگاه‌های مختلفی دارند. بیشتر آنان ملاک را دفعه قرار داده و گفته‌اند کودک حداقل ۱۰ یا ۱۵ مرتبه پی در پی شیر بخورد. برخی دیگر ملاک را در مقدار لازم اثر دانسته و گفته‌اند کودک باید به اندازه‌ای شیر بخورد که گوشت در بدنش بروید و استخوان‌هایش محکم شود؛ شماری نیز زمان را ملاک قرار داده و حداقل زمان شیردهی برای محرمیت را یک شبانه‌روز دانسته‌اند.
  2. بنا بر نظر فقیهان شیعه، پدر نسبی شیرخوار نمی‌تواند با فرزندان نسبی و رضاعی صاحب شیر(پدر رضاعی) و نیز با فرزندان نسبی مادر رضاعی ازدواج کند. همچنین بیشتر فقیهان ازدواج سایر فرزندان پدر نسبی شیرخوار با فرزندان پدر و مادر رضاعی را جایز دانسته‌اند.

منابع

  • ابن ماجه، محمد بن یزید، سنن ابن ماجه، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، دارالفکر.
  • سمرقندی، تحفة الفقهاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م.
  • طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، تصحیح: علی خراسانی و دیگران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، تصحیح: علی خراسانی و دیگران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ق.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، تبصرة المتعلمین فی احکام الدین، تصحیح: محمدهادی یوسفی غروی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۱ق.
  • قرطبی، تفسیر القرطبی، تحقیق: احمد عبدالعلیم بردونی، بیروت، داراحیاء العربی، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • مالک بن انس، الموطأ، تصحیح: محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، داراحیاء العربی، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۵م.
  • محقق حلی، جعفر بن حسین، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تصحیح: عبدالحسین محمد علی بقال، قم، مؤسسه اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
  • منصور، جهانگیر، قانون مدنی با آخرین اصلاحیه‌ها و الحاقات همراه با قانون مسؤلیت مدنی، تهران، نشر دیدار، ۱۳۸۹ش.
  • نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تصحیح: عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
  • جزیری، عبدالرحمن، غروی و مازح، محمد و یاسر، الفقه علی المذاهب الاربعه و مذهب اهل البیت (ع)، بیروت، دارالثقلین، ۱۴۱۹ق-۱۹۹۸م.