باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β


ماجرای قتل عثمان به شورش مردم در سال ۳۵ق علیه عثمان بن عفان، خلیفه سوم مسلمانان اشاره دارد که به قتل او انجامید. کشته‌شدن عثمان، سبب آغاز نزاع و جنگ‌های داخلی میان مسلمانان شد و اختلاف بین بنی‌امیه و بنی‌هاشم را دوباره برافروخت. قتل عثمان سرآغاز فتنه‌ها در جهان اسلام دانسته شده است.

شورش علیه خلیفه سوم
زمان: سال ۳۵ هجری
مکان: مدینه
نتیجه: کشته شدن عثمان
علت جنگ: بخشش‌های گسترده خلیفه از بیت المال به خویشاوندان - قرار دادن اقوام بر مسئولیت‌های مهم
جنگندگان:
شورشیان از مصر، کوفه، بصره و ... موافقان عثمان

عثمان در سال‌های پایانی حکومتش، بیشتر مناصب حکومتی را به خویشاوندان خود از بنی‌امیه سپرد. او همچنین بخشش‌های بسیاری از بیت‌المال به خویشاوندانش داشت که با اعتراض مردم و صحابه همراه بود. برخی گفته‌اند او به دنبال «اُموی ساختن حکومت» بود. با تغییر حاکم مصر توسط عثمان، معترضان مصری به مدینه آمدند. امام علی(ع) به درخواست عثمان برای وساطت نزد شورشیان رفت و آنان پس از تعهد خلیفه به اموری از جمله رعایت عدالت در تقسیم بیت‌المال و قراردادن افراد لایق در مسئولیت‌ها به سمت شهرهایشان بازگشتند. خلیفه نیز سخنرانی کرده و از عملکرد خود توبه نمود.

شورشیان مصری در راه بازگشت، نامه خلیفه برای فرماندار مصر را یافتند که در آن به قتل و زندانی‌کردن آنان دستور داده بود؛ از این‌رو مصریان به مدینه بازگشته، شورشیان شهرهای دیگر را نیز فراخواندند. عثمان نوشتن نامه را انکار کرد اما عذر خلیفه، آنان را قانع نکرد و گفتند تنها به کناره‌گیری خلیفه از خلافت راضی می‌شوند. پس از چهل روز محاصره خانه عثمان، افرادی به خانه هجوم برده و او را در ذی‌الحجه سال ۳۵ هجری کشتند.

امام علی(ع) اشتباهات و خطاهای عثمان را قبول داشت با این حال کشتن عثمان را نیز درست نمی‌دانست. برخی از نویسندگان اهل سنت، این ماجرا را با عنوان «واقعة یَومُ الدّار» نام‌گذاری کرده‌اند.

محتویات

اهمیت ماجرای قتل عثمان در تاریخ اسلام

ماجراهای منتهی به قتل عثمان بن عفان به عنوان سومین خلیفه مسلمانان، از مهم‌ترین حوادث دوران بعد از پیامبر اسلام دانسته شده است. او حدود دوازده سال خلیفه مسلمانان بود.[۱]به گفته رسول جعفریان، تاریخ‌پٰژوه معاصر، عثمان در شش سال اول خلافت بسیار آرام عمل کرد و کوشید موقعیت خود را مستحکم کند. اما در شش سال دوم، بنی‌امیه را صاحب قدرت کرد، مناصب مهم حکومتی را به آن‌ها سپرد و عملا تمام قدرت در دست بنی‌امیه افتاد.[۲]

شیوه حاکمیت او اعتراض‌هایی را برانگیخت که منجر به محاصره خانه و سپس قتل او شد. ابن‌حجر عسقلانی مورخ اهل‌سنت معتقد است قتل عثمان سرآغاز فتنه‌ها در جهان اسلام گردید.[۳] اختلاف بین بنی‌امیه و بنی‌هاشم و طرفداران آن‌ها را دوباره برافروخت؛ بنی‌امیه خود را خونخواه عثمان دانسته و علی(ع) که خلیفه بعدی بود را مقصر قتل او می‌دانستند.[۴] بنی‌امیه قتل عثمان را وسیله‌ای برای احیای برتری و قدرت خود میان عرب قرار دادند.[۵]

پس از قتل عثمان تاریخ اسلامی وارد مرحله جدیدی شد.[۶] کشته‌شدن او زمینه‌ساز جنگ‌های داخلی در زمان حاکمیت امام علی(ع) شد که در یکی از آن‌ها افراد نامداری مانند طلحه، زبیر و عایشه در برابر او قرار داشتند و دیگری منجر به شکل‌گیری گروهی به نام خوارج گردید.[۷]

زمینه‌های نارضایتی و شورش

محققان معتقدند نارضایتی و انقلاب علیه عثمان، ناگهان و یکباره نبوده است بلکه عوامل مختلفی در گذر زمان سبب شد تا مخالفت‌ها شکل گرفته و در نهایت به حدی رسید که دیگر قدرتی برای جلوگیری از آن وجود نداشت.[۸] این عوامل بیشتر مربوط به شخص خلیفه و عملکرد او بود.[۹]

قراردادن بنی‌امیه بر مسئولیت‌ها

محققان معتقدند عملکرد عثمان در قرار دادن بنی‌امیه بر مسئولیت‌ها به نحوی بود که می‌توان از آن با عنوان «اُموی ساختن حکومت» یاد کرد.[۱۰] منابع تاریخی برخی اقوام عثمان و مسئولیت‌های آنان را چنین برشمرده‌اند:

نام نَسَب و نسبت با عثمان مسئولیت
ولید بن عقبه برادر مادری عثمان حاکم کوفه[۱۱]
عبدالله بن عامر پسر دایی عثمان حاکم بصره[۱۱]
عبدالله بن ابی‌سرح برادر رضاعی عثمان حاکم مصر[۱۱]
معاویه بن ابوسفیان بنی‌امیه حاکم شام[۱۲]
مروان بن حکم پسر عمو و داماد کاتب[۱۲]
سعید بن عاص بنی‌امیه حاکم کوفه[۱۳]

قرار دادن اقوام و خویشاوندان عثمان بر جامعه اسلامی و همچنین نوع حکومت کردن این افراد موجب اعتراض بسیاری از مسلمانان گردید.[۱۴]

برخی از این حاکمان سابقه خوبی در اسلام نداشتند؛ عبدالله بن عامر سابقه ارتداد داشت.[۱۵] ولید بن عقبه شخصی بود که قرآن او را فاسق خطاب کرده بود.[۱۶] مروان بن حکم نیز به همراه پدرش توسط پیامبر از مدینه اخراج شده بودند که عثمان آن‌ها را دوباره به مدینه بازگرداند.[۱۷]

امام علی(ع):
«سومی (عثمان) به حکومت رسید... و دودمان پدری او (بنی امیه) به همراهی او برخاستند و چون شتری که گیاه تازه بهار را با ولع می‌خورد به غارت بیت المال دست زدند، در نتیجه این اوضاع رشته‌اش پنبه شد، و اعمالش کار او را تمام ساخت».[۱۸]

بذل و بخشش از بیت المال

عثمان پس از خلافت بسیار ثروتمند شده بود.[۱۹] مهم‌ترین مشکل عثمان را بذل و بخشش از بیت‌المال دانسته‌اند.[۲۰] عثمان اموال بسیاری را به بنی‌امیه می‌داد.[۲۱] این بخشش‌ها از بیت‌المال که مخالف عملکرد خلفای پیش از عثمان نیز بود،[۲۲] اثر منفی در جامعه داشت و موجب بدگمانی بسیاری از مردم شد.[۱۹]

منابع تاریخ برخی از این بخشش‌ها از بیت‌المال را ذکر کرده‌اند؛ او خمسی که از آفریقا آمده بود را به مروان بن حکم[۲۳] و در زمانی دیگر به ابن ابی‌سرح داد.[۲۴] عثمان همچنین اموال بسیاری را به حارث بن حکم،[۲۵] حکم بن ابی‌العاص،[۲۶] عبدالله بن خالد بن أسید و... بخشید.[۲۲]

عبدالله بن سبا

تعداد اندکی از مورخان اهل سنت معتقدند عبدالله بن سبأ در تبلیغ علیه عثمان و ایجاد شورش علیه او نقش بسزایی داشت.[۲۷] در مقابل برخی محققان شیعه[۲۸] و اهل سنت[۲۹] در اصلِ وجود داشتن شخصی به نام عبدالله بن سبا اشکال کرده‌اند. همچنین برخی معتقدند که نمی‌توان جامعه اسلامی را اینقدر سست دانست که قیام علیه خلیفه مسلمین را توسط یک شخص یهودی تازه مسلمان شده بدانیم.[۳۰]

محاصره خانه و قتل عثمان

بنابر منابع تاریخی؛ پس از عزل عمرو بن عاص از حکومت مصر و قرار دادن عبدالله بن ابی‌سرح به جای او، حدود ششصد نفر از مصریان برای اعتراض به مدینه آمدند و این آغاز اعتراضات علیه خلیفه بود.[۳۱] برخی دیگر یکی از بخشش‌های خلیفه از بیت المال را سبب ظهور اختلاف و آغاز شورش دانسته‌اند.[۳۲] معترضان پس از حرکت به سمت مدینه، با نامه‌نگاری، یکدیگر را به مدینه فراخواندند.[۳۳]

ورود معترضان به مدینه و توبه عثمان

زمانی که مخالفان به نزدیکی مدینه رسیدند، عثمان، امام علی(ع) را واسطه کرد تا آن‌ها را بازگرداند.[۳۴] براساس منابع شیعه[۳۵] و اهل سنت[۳۶]، عثمان با مخالفان خود عهد بست و تعهد داد افراد تبعید شده، بازگردانده شوند، در تقسیم بیت المال عدالت رعایت شود و افراد امانت‌دار و قوی بر امور گمارده گردند. همچنین پس از این معاهده، عثمان بر منبر رفت و از عملکرد خود استغفار و توبه نمود و سپس مردم را بر آنچه گفت، شاهد گرفت.[۳۷] در نهایت مخالفان راضی شده و به شهرهای خود بازگشتند.[۳۴]

بازگشت معترضان به مدینه

مخالفان مصری در بازگشت، غلام خلیفه را یافتند که بر شتری از بیت المال سوار بود و نامه‌ای را پنهان کرده بود.[۳۸] این نامه حاوی دستور خلیفه با مهر خلیفه بود، و در آن به قتل و زندان شورشیان دستور داده شده بود. شورشیان پس از گرفتن نامه به مدینه برگشتند.[۳۹] کوفیان نیز پس از اطلاع به سمت مدینه بازگشتند.[۴۰]سپس شورشیان به نزد امام علی رفتند و با ایشان به نزد عثمان رفتند. اما عثمان قسم خورد که نه نامه‌ای نوشته و نه از آن اطلاع داشته است.[۳۹]

توضیح خلیفه، شورشیان خشمگین را قانع نکرد و گفتند عثمان شایسته خلافت نیست و باید از خلافت کناره‌گیری کند[۴۰] عثمان حرف آن‌ها را نپذیرفت و گفت لباسی که خداوند بر تن او کرده است را در نمی‌آورد، با این حال حاضر است توبه کند. شورشیان با استناد توبه قبلی او و شکستنش، گفتند تنها به کناره‌گیری عثمان از خلافت راضی می‌شوند و در این راه یا کشته می‌شوند یا عثمان را می‌کشند.[۴۱]

محاصره خانه

در نهایت شورشیان خانه عثمان را محاصره کرده و از ورود آب و غذا به داخل خانه جلوگیری کردند.[۴۲] محاصره کنندگان را افرادی از مصر، بصره، کوفه و بخشی از اهالی مدینه دانسته‌اند.[۴۳] محاصره خانه عثمان چهل روز طول کشید[۴۲] که در این مدت عثمان به معاویه و ابن‌عامر نامه نوشته و از آن‌ها درخواست کمک کرد.[۴۴]

در زمان محاصره خانه عثمان، برخی افراد به امام علی(ع) پیشنهاد دادند از مدینه خارج شود تا اگر عثمان کشته شد، او در شهر نباشد. اما امام این پیشنهاد را نپذیرفت.[۴۵]

شورشیان از ورود آب و غذا به داخل خانه جلوگیری کردند. پس از آن‌ عثمان از امام علی(ع)، طلحه، زبیر و همسران پیامبر درخواست کرد به او آب برسانند.[۴۶] امام علی(ع) و ام‌حبیبه همسر پیامبر، اولین افرادی بودند که درخواست عثمان را اجابت کرده و تلاش کردند به او آب برسانند ولی هر دو ناموفق بوده و با برخورد شدید شورشیان مواجه شدند.[۴۷] امام علی(ع) پس از جلوگیری از ورود آب و غذا، شورشیان را مذمت کرده و عمل آنان را نه شبیه عمل مومنان و نه حتی کافران دانست و گفت به چه دلیل حصر و قتل او را حلال می‌دانید.[۴۷] البته برخی گروه‌ها به صورت پنهان به خلیفه آب رساندند.[۴۸]

امام حسن(ع) به دستور امام علی(ع) به همراه افرادی چون عبدالله بن زبیر، مروان بن حکم و... از خانه عثمان محافظت می‌کردند.[۴۹]

قتل عثمان

در مورد قتل عثمان نقل‌های مختلفی وجود دارد.[۵۰] براساس برخی نقل‌ها در ابتدا گروهی به خانه حمله کردند و افراد در خانه، آنان را بیرون کردند. سپس حمله دوم انجام شد و عثمان در آن کشته شد.[۵۱] در این حمله نائله همسر عثمان مجروح شده و انگشتانش قطع شد. انگشتان قطع شده او به همراه پیراهن عثمان، دستاویز معاویه برای تحریک مردم شام گردید.[۵۲]

قتل عثمان را در روز جمعه هجدهم ذی‌الحجه سال ۳۵هجری دانسته‌اند.[۵۳] روز کشته شدن عثمان در تاریخ به «واقعه یوم الدار» نیز مشهور گشته است.[۵۴]

عملکرد اصحاب برجسته پیامبر

برخی مورخان و محققان اهل سنت معتقدند هیچ یک از صحابه اعم از مهاجران و انصار در قتل عثمان نقش نداشته‌اند؛ برخی از آنان مخالف برخورد با عثمان بودند ولی به اجبار سکوت کردند، برخی دیگر دخالت نکردند و برخی دیگر مدینه را ترک کردند.[۵۵] همچنین معتقدند آنچه از نقش صحابه در محاصره و قتل عثمان در منابع تاریخی و غیر تاریخی آمده، ضعیف است.[۵۶] این نوع تحلیل‌ها را به این جهت دانسته‌اند که اهل‌سنت همه اصحاب پیامبر را عادل می‌دانند و نقش داشتن آنان در قتل عثمان، مخالف این اعتقاد است.[۵۷]

با این حال منابع مختلف متن‌های بسیاری در دخالت صحابه در شورش علیه عثمان نقل کرده‌اند؛ هاشم بن عتبه صحابی پیامبر قاتلان عثمان را چنین معرفی می‌کند که اصحاب محمد، فرزندانشان و... او را کشتند.[۵۸] برخی مورخان طلحه، زبیر و عایشه را مخالف‌ترین مردم نسبت به عثمان دانسته‌اند.[۵۹] همسر عثمان پس از قتل عثمان، نامه‌ای به معاویه می‌نویسد و در آن نامه، اهل مدینه را افرادی می‌داند که عثمان را در خانه‌اش محاصره کردند.[۶۰]

امام علی(ع)

نفوذ امام علی(ع) در میان شورشیان سبب شد عثمان در مواقعی از ایشان کمک بخواهد.[۶۱] عثمان در ابتدای شورش، امام علی(ع) را برای وساطت نزد شورشیان فرستاد.[۳۴] همچنین زمانی که خانه‌اش در محاصره بود، از امام طلب کمک کرد،[۶۲] امام علی(ع) نیز فرزندش امام حسن(ع) را برای محافظت به نزد عثمان فرستاد که در درگیری‌ها مجروح شد.[۶۳] پس از جلوگیری از ورود آب و غذا به داخل خانه، عثمان از برخی صحابه از جمله امام علی(ع) خواست تا به او آب برساند.[۴۶] امام علی(ع) خود می‌گوید آنقدر از عثمان دفاع کرده که می‌ترسد در این مورد مرتکب گناهی شده باشد.[۶۴]

شورشیان نیز با این‌که در بسیاری مواقع از امام علی(ع)‌، اطاعتی نداشتند با این حال در ابتدا او را واسطه گفتگو با عثمان قرار دادند. امام نیز عثمان را نصیحت کرد.[۶۵] امام شورشیان را نیز نصیحت کرده و اشتباهاتشان را گوشزد می‌کرد؛ پس از محاصره خانه عثمان و جلوگیری از ورود آب و غذا، امام شورشیان را به شدت مذمت کرده و عمل آن‌ها را دور از عمل مومنان و حتی کافران دانست.[۶۶]

امام علی(ع) از یک ‌طرف عثمان را «حَمَّالُ الْخَطَایا؛ فردی با اشتباهات بسیار» نامید[۶۷] و همچنین اعتقاد نداشت که عثمان مظلوم کشته شده است.[۶۸] از طرف دیگر با قتل عثمان مخالف بود و خود را بی‌گناه‌ترین مردم نسبت به خون عثمان معرفی می‌کرد.[۶۹]

طلحه

طه حسین مورخ معاصر مصری، طلحه را از افرادی می‌داند که تمایلش به شورشیان را مخفی نمی‌کرد بلکه حتی اموالی را به گروهی از آن‌ها داد.[۵۵] امام علی(ع)‌ نیز در مورد طلحه و زبیر چنین گفت که آنان حقی را طلب می‌کنند که خود ترکش کردند و انتقام از خونی (خون عثمان) را بهانه می‌کنند در حالی که خود آن‌را ریختند.[۷۰]

ابن‌اثیر مورخ قرن ششم نقل می‌کند طلحه علیه عثمان فعالیت‌هایی داشت و در آن‌ها شکست خورد.[۷۱] همچنین براساس برخی نقل‌ها طلحه شخصی بود که پیشنهاد داد از بردن آب و غذا به خانه عثمان جلوگیری شود.[۷۲]

معاویه

عثمان برای معاویه نامه‌ای نوشت و از او درخواست کمک کرد. معاویه نیز سپاه دوازده هزار نفری را فرستاد. اما به آن‌ها دستور داد در مرزهای شام بمانند تا اینکه به آن‌ها دستور بعدی داده شود.[۷۳] این سپاه در رسیدن به مدینه و کمک به خلیفه کوتاهی کرد و وقتی فرستاده شام به نزد عثمان رفت تا از او اطلاع یابد، عثمان به او گفت شما منتظر قتل من هستید تا خود را ولی خون من قرار دهید.[۷۳]

مرگ عثمان بیشترین نفع را برای معاویه داشت.[۷۴] او پس از قتل عثمان بر منبر رفت و از همان ابتدا خود را خونخواه عثمان دانست.[۷۵]

امام علی(ع) معاویه را مقصر در قتل عثمان می‌دانست و وقتی معاویه او را به قتل عثمان متهم کرد، امام چنین استدلال کرد؛ کدام یک راه را برای قتل او فراهم آورد؛ علی(ع)‌که عثمان را یاری