باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

لولا علی لهلک عمر

نخستین امام شیعیان
علی بن ابی‌طالب (ع)

حرم امام علی1.jpg


زندگی
یوم‌الدار، شعب ابی‌طالب، لیلة المبیت، واقعه غدیر، سال‌شمار زندگی


میراث
نهج‌البلاغه، غرر الحکم، خطبه شقشقیه، خطبهٔ بی‌الف، خطبه بی‌نقطه، حرم


فضائل
آیه ولایت • آیه اهل‌الذکر • آیه شراء • آیه اولی‌الامر • آیه تطهیر • آیه مباهله • آیه مودت • آیه صادقین-حدیث مدینه‌العلم • حدیث رایت • حدیث سفینه • حدیث کساء • خطبه غدیر • حدیث منزلت • حدیث یوم‌الدار • حدیث ولایتسدالابوابحدیث وصایتصالح المؤمنینحدیث تهنیت


اصحاب
عمار بن یاسر، مالک اشتر، ابوذر غفاری، عبیدالله بن ابی‌رافع، حجر بن عدی، دیگران

لَوْلا عَلِیٌّ لَهَلَکَ عُمَر (اگر علی نبود، عمر هلاک می‌شد) عبارتی از عمر بن خطاب، خلیفه دوم در وصف امام علی(ع) است. این جمله و مضمون آن با عبارات دیگری در رویدادهای مختلف و در منابع متعددی از شیعه و اهل سنت نقل شده است. به گفته قاضی نورالله شوشتری، عمر ۷۰ بار این جمله را به زبان آورده است.

از دیدگاه برخی از علمای شیعه و اهل سنت، این عبارت بر برتری و فضیلت امام علی(ع) نسبت به خلیفه دوم دلالت دارد.

ابن ابی‌الحدید این جمله را مشهور و برخی آن را مستفیض دانسته‌اند. از جمله راویان مشهور این عبارت، سعید بن مسیب، عبدالله بن عباس، ابوسعید خدری و محمد بن ابی‌عمیر هستند. برخی نقل سعید بن مسیب را برمبنای رجال اهل سنت صحیح شمرده‌اند.

مشابه این جمله از خلیفه اول و سوم در وصف علی(ع) نیز نقل شده است.

محتویات

متن

«لَوْ لَا عَلِیٌّ لَهَلَکَ عُمَرُ؛‌ اگر علی نبود، عمر هلاک می‌شد» جمله‌ای از عمر، خلیفه دوم که در برخی موارد که در مسئله‌ای دچار خطا می‌شد و علی(ع) خطای او را تصحیح می‌کرد، در وصف علی(ع) می‌گفت. این جمله در منابع متعدد شیعه[۱] و اهل سنت[۲] نقل شده است.

مضمون این جمله با عبارات دیگری نیز نقل شده است. از جمله:

  • «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ مُعْضِلَةٍ لَيْسَ لَهَا أَبُوحَسَنٍ؛ پناه می‌برم به خدا از مشکلی که ابوالحسن (علی) در آن حضور نداشته باشد»؛[۳]
  • «لَاأَبْقَانِیَ اللَّهُ بَعْدَکَ یَا عَلِیُّ؛ ای علی! خداوند بعد تو مرا باقی نگذارد»؛[۴]
  • «اللهُمَّ لاتبقنی لمعضلةٍ لیس لها ابن أبی طالب حیّاً؛ خدایا مرا در سختی که پسر ابوطالب در آن زنده نباشد، باقی مگذار»؛[۵]
  • «لَاعِشْتُ فِی أُمَّةٍ لَسْتَ فِیهَا یَا أَبَاالْحَسَنِ؛ زنده نباشم در امتی که تو ای ابوالحسن(علی) در آن نباشی»؛[۶]
  • «لَوْلَاکَ لَافْتَضَحْنَا؛ ای علی! اگر نبودی، ما قطعا بی‌آبرو می‌شدیم».[۷]

ماجرا

برپایه گزارش‌ها جمله «لَولَا عَلِیٌ لَهَلَک عُمَر» در موارد متعددی از خلیفه دوم نقل شده است.[۸]ابن شهر آشوب، از علمای قرن ششم شیعه، برآن است عمر بن خطاب عمر در ۲۳ مسئله به علی(ع) رجوع کرده و این عبارت را گفته است.[۹] به گفته قاضی نورالله شوشتری خلیفه دوم ۷۰ بار آن جمله را به زبان آورده است.[۱۰]

برخی از مواردی[۱۱] که خلیفه دوم این جمله را به زبان آورده است عبارتند از:

  • خلیفه دوم درباره زن حامله‌ای که اقرار به زنا کرده بود، به سنگسار حکم کرد. امام علی(ع) به سبب جنین آن زن از سنگسار او منع کرد و فرمود: تو حق نداری آن جنین را مجازات کنی! عمر پس از پذیرفتن حکم علی(ع) و ترک سنگسار، گفت: «لولا علی لهلک عمر».[۱۲]
  • خلیفه دوم درباره زن دیوانهٔ زناکار به سنگسار حکم کرده بود؛‌اما امام علی(ع) به جهت جنون آن زن و حدیث رفع القلم که براساس آن قلم تکلیف از شخص خواب، دیوانه و کودک برداشته شده است، حکم سنگسار او را نادرست خواند و خلیفه دوم پس از پذیرش حکم علی(ع)، گفت:‌ «لولا علی لهلک عمر».[۱۳]

قاضی نورالله شوشتری موارد مختلف را در کتاب «ِاِحْقاقُ الحَقّ و اِزْهاقُ الباطِل» گردآورده است.[۱۴]

دلالت بر فضیلت علی(ع)

از دیدگاه علمای شیعه و برخی از اهل سنت، عبارات خلیفه دوم بر فضیلت امام علی(ع) نسبت به او دلالت دارد. متکلمان شیعه آن عبارات را دلیل و اعترافی بر برتری و فضیلت علی(ع) در علم دانسته‌اند و اینکه علی(ع) مرجع و ملجأ خلفا بوده است.[۱۵]

علمای اهل سنت نیز این عبارات را دلیلی بر برتری و فضیلت علی(ع) در قضاوت،[۱۶] فقه[۱۷] و علم[۱۸] دانسته‌اند.

ابراهیم بن محمد جوینی، از علمای اهل سنت در کتاب فرائد السمطین که درباره فضایل اهل بیت نوشته شده است عبارات عمر را دلیلی بر امامت و ولایت علی(ع)، که آن را به معنای بی‌نیازی امام از مردم و نیازمندی مردم به امام دانسته، ذکر کرده است.[۱۹]

راویان و اعتبار خبر

از جمله راویان مشهور جمله «لولا علی لهلک عمر»، می‌توان سعید بن مسیب،[۲۰] محمّد بن أَبِی عُمَیْر[۲۱] و زید بن علی از پدرانش از امام علی(ع)[۲۲] را نام برد.

برخی از راویان دیگر عبارات نیز عبارتند از:‌ سعید بن مسیب،[۲۳] عبدالله بن عباس[۲۴] و ابوسعید خُدری.[۲۵]

اعتبار خبر

ابن ابی الحدید،[۲۶] گفتهٔ خلیفه دوم را خبر مشهور و برخی[۲۷] آن را خبر مستفیض و بعضی[۲۸] متواتر دانسته‌اند.

در میان راویان، محمد بن ابی‌عمیر جزو اصحاب اجماع است که مورد اعتماد علمای شیعه هستند.[۲۹] عبدالله بن عباس[۳۰] و ابوسعید خدری[۳۱] نیز از صحابه پیامبر(ص) و ثقه هستند.

ابن حجر عسقلانی از رجالیان اهل سنت، سعید بن مسیب را که از راویان اصلی عبارت «لولا علی...» است، ثقه و از فقهای بزرگی دانسته که روایات مرسل او را صحیح می‌دانند.[۳۲] برخی با بررسی راویان نقلِ سعید بن مسیب، آنها را از رجال صحیح بخاری و بنابر مبانی رجالی اهل سنت ثقه دانسته‌اند و از این رو نقل سعید بن مسیب را از دیدگاه اهل سنت صحیح شمرده‌اند.[۳۳]

در اشعار

جمله «لولا علی لهلک عمر» در برخی از اشعار عربی نیز مورد استفاده قرار گرفته است. از جمله:

إذا عمر تخطی فی جواب و نبهه علی بالصواب
یقول بعد له لو لا علی هلكت هلكت فی ذاک الجواب[۳۴]

ترجمه:‌ هرگاه عمر در پاسخ مسئله‌ای خطا می‌کرد و علی(ع) او را متوجه پاسخ صحیح می‌کرد، او به علی(ع) می‌گفت: اگر علی(ع) نبود، من در آن پاسخ هلاک می‌شدم.

فی مثل فتواک إذ قالوا مجاهرة لولا علی هلکنا فی فتاوینا[۳۵]

ترجمه:‌ در فتوا‌هایی مثل فتوای شما، آشکارا گفتند؛‌ اگر علی(ع) نبود، در فتوا‌هایمان هلاک می‌شدیم.

لولا علی لهلک ابوبکر و عثمان

در برخی از منابع، شبیه عبارت «لولا علی لهلک عمر» در باره ابوبکر بن ابی‌قحافه، خلیفه اول (لولا علی لهلک ابوبکر)[۳۶] و عثمان بن عفان،‌ خلیفه سوم (لولا علی لهلک عثمان)[۳۷] نیز نقل شده است که آنها در موارد متعددی از پاسخ به مسائل پیچیده درمانده و امام علی(ع) به آن مسائل پاسخ داده است و آنها آن جملات را به زبان آورده‌اند.[۳۸]

پانویس

  1. به عنوان نمونه نگاه کنید به:‌ کلینی،‌ الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۴۲۴؛ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق،‌ج۴، ص۳۵ و ۳۶؛‌ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق،‌ج۶،‌ ص۳۰۶ و ج۱۰، ص۵۰؛ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۱۱و۱۴۹.
  2. به عنوان نمونه نگاه کنید به:‌ ابن قتیبه دینوری، تأویل مختلف الحدیث، ۱۴۰۶ق،‌ ص۱۵۲؛ خوارزمی، مناقب، مؤسسه نشر اسلامی، ص۸۱؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۱۰۳؛‌ ابن ابی الحدید،‌ شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱،‌ ص۱۸و۱۴۱ و ج۱۲،‌ ص۱۷۹و۲۰۵؛ ماورودی، الحاوی الکبیر، ۱۴۱۹ق، ج۱۲، ص۱۱۵ و ج۱۳، ص۲۱۳؛ طبری، ذخائر العقبی، ۱۴۲۸ق، ج۱،‌ ص۳۹۴؛ حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسه محمودی، ج۱، ص۳۳۷، ۳۴۹-۳۵۱.
  3. ابن حنبل،‌ فضائل الصحابه، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص‌۶۴۷؛ ابن شهر آشوب،‌ مناقب آل ابی‌طالب،‌ ۱۳۷۹ق، ج۲،‌ ص۳۱.
  4. طبری، ذخائر العقبی، ۱۴۲۸ق، ج۱،‌ ص۳۹۷ و ۳۹۴؛ خوارزمی، مناقب، مؤسسه نشر اسلامی، ص۱۰۱؛ ابن شهر آشوب،‌ مناقب آل ابی‌طالب،‌ ۱۳۷۹ق، ج۲،‌ ص۳۶۰.
  5. حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسه محمودی، ج۱، ص۳۴۴و۴۴۶؛ طبری، ذخائر العقبی، ۱۴۲۸ق، ج۱،‌ ص۳۹۵؛ ابن شهر آشوب،‌ مناقب آل ابی‌طالب،‌ ۱۳۷۹ق، ج۲،‌ ص۳۱ و۳۶۱.
  6. طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۴۷۷؛ ابن شهر آشوب،‌ مناقب آل ابی‌طالب،‌ ۱۳۷۹ق، ج۲،‌ ص۳۶۱؛ مناوی،‌ فیض القدیر، ۱۳۵۶ق، ج۴،‌ ص۳۵۶.
  7. ابن شهر آشوب،‌ مناقب آل ابی‌طالب،‌ ۱۳۷۹ق، ج۲،‌ ص۳۶۸؛ مرعشی، احقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۲۰۳.
  8. ابن ابی الحدید،‌ شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱،‌ ص۱۸؛ قندوزی، ینابیع الموده، دارالاسوه، ج۱، ص۲۱۶ و ج۳،‌ ص۱۴۶.
  9. ابن شهر آشوب،‌ مناقب آل ابی‌طالب،‌ ۱۳۷۹ق، ج۲،‌ ص۳۱. برای آگاهی از موارد نگاه کنید به:‌ ابن شهر آشوب،‌ مناقب آل ابی‌طالب،‌ ۱۳۷۹ق، ج۲،‌ ص۳۵۹-۳۷۰.
  10. مرعشی، احقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۳،‌ ص۱۰۲.
  11. برای سایر موارد نگاه کنید به: طبری، ذخائر العقبی، ۱۴۲۸ق، ج۱،‌ ص۳۹۰-۳۹۹؛ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق،‌ج۴، ص۳۵و۳۶؛ ابن شهر آشوب،‌ مناقب آل ابی‌طالب،‌ ۱۳۷۹ق، ج۲،‌ ص۳۵۹-۳۷۰.
  12. ماورودی، الحاوی الکبیر، ۱۴۱۹ق، ج۱۲، ص۱۱۵ و ج۱۳، ص۲۱۳؛‌ طبری، ذخائر العقبی، ۱۴۲۸ق، ج۱،‌ ص۳۹۰؛ خوارزمی، مناقب، مؤسسه نشر اسلامی، ص۸۱؛ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۱۱.
  13. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۱۰۳؛ طبری، ذخائر العقبی، ۱۴۲۸ق، ج۱،‌ ص۳۹۲؛‌ قندوزی، ینابیع الموده، دارالاسوه، ج۲، ص۱۷۲و۱۷۳؛ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۱۱.
  14. نگاه کنید به:‌ مرعشی، احقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۱۸۲-۲۳۶ و ج۱۷، ص۴۳۳-۴۴۴ وج۳۱، ص۴۷۰-۴۸۳.
  15. طبری آملی صغیر، دلائل الامامة، ۱۴۱۳ق، ص۲۱و۲۲؛ ابن عطیه، ابهی المداد، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۳۰۴؛ حرعاملی،‌ اثباة‌الهداة، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۳۶۰؛ مرعشی، احقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۳،‌ ص۱۰۲ و ج۳۱، ص۴۷۰-۴۸۳.
  16. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۱۰۲و۱۱۰۳؛ خوارزمی، مناقب، مؤسسه نشر اسلامی، ص۸۰و۸۱.
  17. ابن ابی الحدید،‌ شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱،‌ ص۱۸.
  18. خوارزمی، مناقب، مؤسسه نشر اسلامی، ص۸۰و۸۱؛ ابن ابی الحدید،‌ شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱،‌ ص۱۴۱؛ قندوزی، ینابیع الموده، دارالاسوه، ج۱، ص۲۱۶.
  19. حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسه محمودی، ج۱، ص۳۴۶.
  20. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۱۰۲و۱۱۰۳.
  21. مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۱۱.
  22. خوارزمی، مناقب، مؤسسه نشر اسلامی، ص۸۱.
  23. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۱۰۲و۱۱۰۳؛ طبری، ذخائر العقبی، ۱۴۲۸ق، ج۱،‌ ص۳۹۵ و۳۹۷؛ حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسه محمودی، ج۱، ص۳۴۴.
  24. حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسه محمودی، ج۱، ص۳۴۸.
  25. طبری، ذخائر العقبی، ۱۴۲۸ق، ج۱،‌ ص۳۹۸.
  26. ابن ابی الحدید،‌ شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱،‌ ص۱۴۱.
  27. ابن عطیه، ابهی المداد، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۳۸.
  28. علامه حلی، نهج الحق، ۱۹۸۲م، ص۲۴۰(پاورقی۱).
  29. کشی، رجال الکشی-اختیار معرفة الرجال‌، ۱۴۰۹ق، ص۵۵۶.
  30. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۹۳۳.
  31. کشی، رجال الکشی، ۱۴۰۹ق، ص۴۰.
  32. ابن حجرعسقلانی، تقریب التهذیب، ۱۴۰۶ق، ص۲۴۱.
  33. «روایت لولا علی(ع) لهلک عمر در چه منابعی آمده است؟»، سایت مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر(ع).
  34. ابن شهر آشوب،‌ مناقب آل ابی‌طالب،‌ ۱۳۷۹ق، ج۲،‌ ص۳۲.
  35. ابن شهر آشوب،‌ مناقب آل ابی‌طالب،‌ ۱۳۷۹ق، ج۲،‌ ص۳۱.
  36. امینی،‌ اصحاب امیرالمؤمنین (ع)‌و الرواة‌عنه، دار الکتب الاسلامیه، ج۲،‌ ص۳۷۵؛ مناوی،‌ فیض القدیر، ۱۳۵۶ق، ج۴،‌ ص۳۵۶.
  37. عاصمی،‌ العسل المصفی، مجمع إحیاء‌الثقافة‌الاسلامیة، ج۱، ص۳۱۸؛ طبری، ذخائر العقبی، ۱۴۲۸ق، ج۱،‌ ص۳۹۵.
  38. امینی،‌ اصحاب امیرالمؤمنین (ع)‌ و الرواة‌ عنه، دار الکتب الاسلامیه، ج۲،‌ ص۳۷۵ و۴۱۲.

منابع

  • ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم،‌ مکتبة آیت الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ‌۱۴۰۴ق.
  • ابن حجرعسقلانی، احمد بن علی، تقریب التهذیب، تحقیق محمد عوامه، سوریه، دارالرشید، ۱۴۰۶ق.
  • ابن حنبل،‌ احمد، فضائل الصحابه، تحقیق وصی الله محمد عباس، بیروت،‌ مؤسسه الرساله، ۱۴۰۳ق.
  • ابن شهر آشوب مازندرانی،‌ محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب،‌ قم، علامه، اول، ۱۳۷۹ق.
  • ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجیل، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
  • ابن عطیه، مقاتل، ابهی المداد فی شرح مؤتمر علماء بغداد، تحقیق جمیل حمود، بیروت،‌ مؤسسه اعلمی، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
  • ابن قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، تأویل مختلف الحدیث، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۶ق.
  • امینی،‌ محمد هادی، اصحاب امیرالمؤمنین (ع)‌و الرواة‌عنه، بیروت، دار الکتب الاسلامی، بی‌تا.
  • حرعاملی،‌ محمد بن علی، اثباة‌الهداة، بیروت،‌ مؤسسه اعلمی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
  • حمویی جوینی، ابراهیم بن محمد، فرائد السمطین، تحقیق محمد باقر محمودی، مؤسسه محمودی، بی‌تا.
  • خوارزمی، موفق بن احمد، مناقب، قم،‌ مؤسسه نشر اسلامی، بی‌تا.
  • «روایت لولا علی(ع) لهلک عمر در چه منابعی آمده است؟»، سایت مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر(ع).
  • صدوق، محمد بن علی بن بابویه، من لایحضره الفقیه، تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
  • طبری آملی صغیر، محمد بن جریر بن رستم، دلائل الامامة، قم، بعثت،‌ چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • طبری، محب الدین، ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، قم،‌ دارالکتب الاسلامی،‌ چاپ اول، ۱۴۲۸ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، حسن موسوی خرسان، تهران،‌دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • عاصمی،‌ احمد بن محمد علی، العسل المصفی من تهذیب زین الفتی فی شرح سورة هل أتی، مجمع إحیاء‌الثقافة‌الاسلامیة، بی‌تا.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، نهج الحق و کشف الصدق، بیروت، درالکتاب اللبنانی، چاپ اول، ۱۹۸۲م.
  • قندوزی، سلیمان بن ابرهیم، ینابیع الموده لذوی القربی، قم، دارالاسوه، بی‌تا.
  • کشی، محمد بن عمر و محمد بن حسن طوسی‌، رجال الکشی-اختیار معرفة الرجال‌، تصحیح حسن مصطفوی، مشهد، دانشگاه مشهد، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • کلینی،‌ محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • ماورودی، علی بن محمد، الحاوی الکبیر فی فقه مذهب الامام الشافعی و هو شرح مختصر المزنی، تحقیق علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۹ق.
  • مرعشی، قاضی نورالله، احقاق الحق و ازهاق الباطل، قم، مکتبه آیت الله مرعشی نجفی،‌ چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، قم، المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • مناوی،‌ زین الدین محمد، فیض القدیر شرح جامع الصغیر، مصر، المکتبة التجاریة الکبری، ۱۳۵۶ق.