باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

قزوین

قزوین، شهری در حوزه مرکزی ایران. این شهر در دوره اسلام به جهت هم‌مرزی با شمال ایران و محل حضور دیلمیان، مهم و مورد توجه دستگاه خلافت اموی و عباسی بوده و مسلمانان، قزوین را مرز مبارزه با دیلمیان می‌دانستند. گروهی از اسماعیلیان به رهبری حسن صباح در منطقه رودبار در قلعه الموت ساکن بودند و این شهر تا قبل از صفویه، شهر سنی مذهب و گروه‌های شیعه اسماعیلی و غیره به عنوان گروه محدودی در آن شهر بوده‌اند. شاه طهماسب صفوی وقتی تبریز را برای پایتختی، امن ندید، آن را به قزوین منتقل و در این دوره، قزوین پیشرفت سریعی یافت. این شهر، شخصیت‌های دینی، مدارس علمیه و کتابخانه‌های فعال و پررونقی داشته که نویسندگانی همچون سمعانی، مستوفی و دیگرانی به نام و محل آنها اشاره کرده‌اند.

قزوین
اطلاعات کلی
کشور ایران
استان قزوین
مساحت ۱۵۶۲۳ کیلومتر مربع
ادیان اسلام
مذهب شیعه
اطلاعات تاریخی
نام قدیم کش‌وین
پیشینه اسلام دوران حکومت اموی و عباسی
پیشینه تشیع دوران حکومت صفوی
وقایع مهم تشکیل پایتخت شیعی
مکان‌های تاریخی قلعه الموت
اماکن
زیارتگاه امام‌زاده حسین، پیغمبریه، چنار خون‌بار
حوزه علمیه التفاتیه، ملا وردیخانی، مدرسه شیخ‌الاسلام، صالحیه
مساجد مسجد جامع عتیق

محتویات

موقعیت جغرافیایی

قزوین در حوزه مرکزی ایران.[۱] این شهر از سمت شمال به گیلان و مازندران، از غرب به زنجان و همدان، از جنوب به اراک و از سمت شرق به تهران محدود می‌باشد.[۲]این شهر در ۱۵۳ کیلومتری پایتخت قرار گرفته است.[۳]

تاریخچه

مستوفی درباره نام قزوین می‌گوید: در جنگ بین ساسانی‌ها با دیلمیان، زمانی لشکر ساسانی‌ها به اینجا رسید، فرمانده لشکر دید لشکر کمی بهم ریخته است و به زیردست خود گفت «کش وین» یعنی لشکر را منظم کن. این نام بر آن منطقه ماند و بعدها عرب‌ها آن را معرب کردند به قزوین.[۴]

قزوین همزمان با پذیرش اسلام که در قیاس با سایر شهرها، سریع‌تر آن را پذیرفت، میزبان شمار فراوانی از سپاهیان و قبایل عرب بود که به منظور مقابله با دیلمیان در این شهر مستقر شدند.[۵] جعفریان می‌گوید صرف اموال فراوان برای ساختن برج در اطراف قزوین و بخشش مالیاتی و جعل احادیث مختلفی درباره فضلیت شهر قزوین وغیره، حکایت از اهمیت قزوین برای دستگاه خلافت اموی و سپس عباسی داشت. قبایل عرب، قزوین را مرز مقابله با دیلمان می‌دانستند.[۶]

اهمیت سیاسی نظامی قزوین، لزوم مداخله حکومت در مساله مذهب مردم شهر را نیز در پی‌ داشت؛ چیزی که نتیجه آن تسلط کامل تسنن بر شهر و جلوگیری از رشد فرقه‌های غیر سنی بود. طبیعی بود که قبایل شیعه عراق نیز به همین دلیل نمی‌توانستند به این شهر وارد شوند.[۷] اولین مهاجران عرب به قزوین را از قبایل و چهر‌ه‌های معروف تاریخ صدر اسلام می‌دانند.[۸]

شهر خوشنویسان مشهور

با انتقال مرکز حکومت توسط شاه طهماسب از تبریز به قزوین، تعدادی از هنرمندان نیز به قزوین مهاجرت کردند. این هنرمندان در ابتدا مکتب خوشنویسی قزوین را درادامه مکتب تبریز تأسیس کردند.[۹] یکی از این هنرمندان، مالک دیلمی بود که به دستور شاه از مشهد به قزوین فراخوانده شد.[۱۰] خوشنویسان بزرگی در این شهر به دنیا آمده‌اند. از جمله میر عماد حسنی، مالک دیلمی، عبدالرشید دیلمی، میرایراهیم فرزند میرعماد و خوشنویس‌های مشهور دیگر. [۱۱]

قزوین پایتخت شیعه

در دوران بنی امیه، علی(ع) را بر منابر لعن می‌کردند و در برخی شهرها با این عمل مخالفت شد. از آن جمله، مردم قزوین در زمان خالد بن عبدالله قسری، با این حرکت مخالفت کردند.[۱۲] به نقل از ابن فقیه: یکی از کارگزاران خالد، علی بن ابیطالب(ع) را بر منبر لعن کرد و شخصی شمشیر کشید و او را کشت و این سنت در این شهر تمام شد.[۱۳] می‌گویند اکثر مردم قزوین سنی بودند و اقلیتی از شیعه در این شهر زندگی می‌کردند.[۱۴]

دو سند از تشیع شهر قزوین در قرن ششم، یکی اثر عبدالجلیل قزوینی و دیگری الفهرست منتجب الدین رازی که در همسایگی شهر قزوین است.[۱۵]از جمله شهرهای شیعی قزوین به خرقان، دستجرد،‌ بوئین زهرا، ابهر و طالقان که صاحب بن عباد از این شهر بوده نیز اشاره شده است.[۱۶]

قزوین تا قبل از صفویه، سنی بوده، صفویان پس از آن که احساس کردند تبریز در معرض حملات مداوم عثمانی قرار گرفته است، پایخت خود را به قزوین انتقال دادند.[۱۷] پس از تشکیل دولت صفوی، شهر قزوین اهمیت ویژه می‌یابد و در زمان شاه طهماسب اول رشد سریعی پیدا می‌کند.[۱۸] این شهر، ابتدا مرکز تجمع گروه‌ها و اقوام مختلفی شد که پس از پایتخت شدن، راهی این شهر شدند و همچنین مرکزیت سیاسی این شهر، اهمیت مذهبی و تجاری قابل توجهی بدان بخشید.[۱۹] در این دوران ساخت بناها و مساجد جلوه جدیدی به فضای این شهر بخشید، اما دیری نپایید که با انتقال پایتخت به اصفهان همین شهر پر جمعیت و پر جنب و جوش بر اثر نابسامانی سیاسی و اجتماعی رونق گذشته خود را از دست داد.[۲۰]

قلعه الموت و اسماعیلیان

نوشتار اصلی: قلعه الموت
 
تصویر قلعه الموت از نمای دور

قلعه الموت یا قلعه حسن صباح، در پانصد متری شمال شرقی روستای گازرخان در منطقه رودبارالموت قزوین است.[۲۱] این قلعه محل حضور اسماعیلیان به رهبری حسن صباح بوده است.[۲۲] در میان روستای گازرخان قبرستانی قدیمی معروف به قتلگاه وجود دارد که برخی آن را محل دفن بزرگان اسماعیلی دانستند.[۲۳] این قلعه، حدود پانصد سال، آباد بوده است. برخی می‌گویند: شاید تا وقتی قزوین پایتخت صفویه بوده، قلعه، آبادی داشته و پس از پایتختی اصفهان، اهمیت این قلعه از بین رفته است.[۲۴]

مساجد و مکان‌های زیارتی

درباره ساخت اولین مسجد در قزوین، گفته شده، حجاج بن یوسف ثقفی فرزندش محمد را به قزوین می‌فرستد تا با دیلمیان مبارزه کند و او مسجدی در این شهر بنا می‌کند که به نقل از مستوفی، اول بتخانه بود.[۲۵] وی می‌گوید در قزوین در دوره اسلام، اولین نماز جمعه در این مسجد خوانده و مستوفی آنجا را مسجد توت بابکنان نامیده است.[۲۶]

 
امام‌زاده حسین قزوین

به نقل از یاقوت حموی، نام آن مسجد در نزدیکی باب بنی الجنید، مسجد الثور بوده است و می‌نویسد این مسجد تا پیش از بنای مسجد جامع قزوین در دوره هارون سراپا بوده است.[۲۷]نقل است، شیعیان قزوین به این مسجد رفت و آمد نمی‌کردند، به تصور آنکه در دوره بنی امیه، در آن مسجد، علی(ع) را سب کرده باشند.[۲۸]

امامزاده شاهزاده حسین

شاهزاده حسین در شهر قزوین که از مشهورترین اماکن زیارتی آن شهر و از توجه و اعتقاد کامل مردم آن دیار برخوردار، از کهن‌ترین مزارهای موجود ایران است.[۲۹]

 
امام‌زاده علی اصغر و چنار خون‌بار در روستای زرآباد قزوین

امامزاده علی اصغر و چنار خونبار

مقبره‌ای مشهور به نام امامزاده علی اصغر از فرزندان امام کاظم(ع) در روستایی به نام زرآباد در ۸۱ کیلومتری قزوین است. برخی درباره این امامزاده می‌گویند، در اسناد و نسب‌نامه‌های قبل از دوران صفویه، شخصی با این نام در میان فرزندان و نوادگان امام کاظم(ع)‌ وجود ندارد.[۳۰] در همین روستا در کنار بقعه امام‌زاده علی اصغر، درخت چناری وجود دارد معروف به چنار خون‌بار که مشهور است در روز عاشورا از آن خون جاری می‌شود.[۳۱]

پیغمبریه

پیغمبریه یا چهار انبیا، بقعه‌ای در قزوین، که در جانب شرقی خیابان پیغمبریه و جنب مدرسه پیغمبریه در غرب بنای چهل ستون واقع است.[۳۲] درباره بنای پیغمبریه و مدفونان آن، مشهور است که چهار تن از پیامبران یهود به نام‌های سلام، سلوم، سهولی و القیا در این بنا دفن شده‌اند.[۳۳]

امامزاده اسماعیل

امام‌زاده اسماعیل(ع) از نوادگان امام صادق(ع) است.[۳۴] مدفن اصلی امام‌زاده در سرداب بقعه در زیر حرم قرا گرفته است.[۳۵]

مسجد جامع عتیق

 
ورودی مسجد جامع قزوین

مسجد جامع قزوین از قدیمی‌ترین مساجد این شهر است که عبدالجلیل قزوینی درباره آن می‌گوید: این مسجد از مساجد پر رونق قزوین که در روز جمعه حدود صدهزار مرد در آن جمع می‌شدند.[۳۶]این مسجد از لحاظ معماری از آثار ممتاز دوره‌های اسلامی دانستند.[۳۷] قدیمی‌ترین بخش مسجد، بعد از آثار چهار طاقی ساسانی، طاق هارونی که در زمان هارون الرشید در سال ۱۹۲ق ساخته شده است.[۳۸] مهم‌ترین بخش این مسجد، مقصوره و گنبد سلجوقی آن است که دارای پنج کتیبه گچبری به خط کوفی و نفیس‌ترین آنها کتیبه‌ای است که در آن سوره بقره به طور کامل اجرا شده است.[۳۹]

از دیگر مساجد قزوین می‌توان به مسجد النبی، مسجد سوخته چنار، محمدیه، مسجد سبز، خواجه شهدا، پنجه علی اشاره کرد.[۴۰]

مدارس علمیه

مدارس علمیه قزوین از رونق زیادی برخوردار و علمای شناخته شده‌ای در این حوزه‌ها مشغول به تدریس و تحصیل بوده‌اند؛ مخصوصا در قرن‌های پنجم، ششم و هقتم هجری.[۴۱]نقل می‌کنند، سمعانی نیز در کتاب «الانساب» اسامی بسیاری از علما و محدثان مدرسه‌های علمیه قزوین را نگاشته است.[۴۲]از جمله مدارس علمیه فعال، مدرسه‌ علمیه‌ای است که صاحب بن عباد، وزیر آل بویه در قرن چهارم هجری در قزوین ساخته است، این مدرسه را از کهن‌ترین مدارس دینی ایران می‌دانند.[۴۳]به نقل از عبدالجلیل قزوینی، مدرسه خواجه ابواسماعیل حمدانی در سال‌های ۵۰۰ تا ۵۵۶ق از مدرسه‌های فعال و پر رونق قزوین در آن دوره بوده است.[۴۴]قزوینی در کتاب آثار البلاد به مدرسه‌ای به نام ابومحمد بن احمد نجار از فقها و اصولیون قزوین اشاره کرده که آن را نیز از مدارس فعال قزوین دانسته است.[۴۵]از دیگر مدارس علمیه قزوین:

التفاتیه

مدرسه علمیه التفاتیه قزوین، در قرن هفتم هجری و توسط یکی از امرای حکومت ایلخانی به نام خواجه التفات بنا شده است و به همین دلیل به نام وی معروف گشته است.[۴۶]

ملاوردیخانی

سال بنای مسجد در دوران شاه عباس دوم صفوی است که با پلی بر روی رودخانه بازار (خیابان مولوی فعلی) در یک زمان ساخته شده است.[۴۷] مولاوردیخان که از نوادگان حاجی ساروخان و معاصر کریم خان زند بوده، این مدرسه را در سه طبقه‌ و در جنوب مسجد در ۱۱۷۷ق تأسیس کرده که پس از مدتی تخریب و در سال ۱۲۵۰ق مولاوردیخان دوم، نوه خان اول آن را بازسازی کرده است.[۴۸]

مدرسه شیخ‌الاسلام

این بنا توسط یکی از سران ترکمان قزوین در عصر ایلخانی به نام آقاسی ساخته و چون میرزا عباس ایروانی مشهور به حاج میرزا آقاسی وزیر معروف محمد شاه نیز در این مدرسه تحصیل می‌کرده است و در زمان صدارت خود تعمیراتی در این مکان انجام داده این بنا به نام حاج میرزا آقاسی مشهور می‌شود.[۴۹] بعدها به وسیله میرزا مسعود شیخ‌الاسلام قزوینی در سال ۱۳۲۱ق، این مدرسه مجددا بازسازی و به نام مسعودیه یا شیخ الاسلام مشهور می‌شود.[۵۰]

مدرسه صالحیه

 
حیاط مدرسه صالحیه قزوین

مسجد – مدرسه صالحیه را بزرگترین مرکز فلسفی ایران در قرن سیزدهم هجری معرفی کرده‌اند[۵۱] که توسط ملا صالح برغانی، برادر شهید ثالث در سال ۱۲۴۸ق تاسیس شده است.[۵۲] نقل می‌کنند، کُنت دوگوبینو سفیر فرانسه در ایران در کتاب مذاهب و فلسفه به گروهی از اساتید و شاگردان مدرسه فلسفه قزوین اشاره کرده است.[۵۳] از جمله شاگردان مدرسه قزوین، میرزا محمد حسن مجدد شیرازی (میرزای اول)، سید جمال الدین اسد آبادی، میرزا کوچک خان جنگلی بوده‌اند.[۵۴]

مشاهیر

در میان مولفان و راویانی که اسامی آنان در کتاب‌های رجال و حدیث آمده، شماری قزوینی یافت می‌شود که در آثاری مانند رجال نجاشی و دو کتاب رجال و فهرست شیخ طوسی، نام آنها آمده است.[۵۵]کتاب ضیافة الاخوان، اثری است که در ارتباط با راویان قزوینی شیعه، تحقیق و بررسی کرده و نام بسیاری از راویان قزوینی را آورده است.[۵۶]از جمله مشاهیر شیعه قزوین، خاندان حمدانی است که موسس آنها حمدان بن محمد قزوینی است و ربطی به حمدانی‌های عراق و شام ندارند.[۵۷] از قدیمی‌ترین چهر‌ه‌های این خاندان احمد بن حمدان قزوینی است که از راویان شیعه در دوران غیبت صغری بوده است.[۵۸] از خاندان‌های دیگر، خاندان عجلی و جعفری هستند، آنها نیز از خاند‌ان‌های شیعه قزوین بودند.