باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

فرائد الاصول (کتاب)

فرائد الاصول
فرائد الاصول چاپ کنگره.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: شیخ مرتضی انصاری
موضوع: اصول فقه
زبان: عربی
ناشر: گوناگون

كتاب فرائد الاصول یا رسائل شیخ مرتضی انصاری (م. ۱۲۱۴ق.)، کتابی در اصول فقه، اثر شیخ انصاری، فقیه و اصولی مشهور شیعه. این کتاب بنابر نظر برخی صاحبنظران، از برترين آثار اصولی علمای شيعه است. این کتاب از درسنامه‌هاى مهم حوزه‌هاى علمیه شيعى است كه هم در سطوح عالى تدريس مى شود و هم بسيارى از استادان و مجتهدان حوزه‌هاى علميه، دروس خارج اصول فقه خود را بر محور آن ارائه مى‌کنند.

این کتاب دربردارنده برخی از رساله‌های شیخ در اصول فقه است که از منابع و کتاب‌های درسی حوزه‌های علمیه شیعه بوده است. این رساله‌ها عبارتند از رساله در قطع، رساله در ظن، رساله در اجماع، رساله در اصالة البرائه، رساله در استصحاب، و رساله در تعادل و تراجیح. بعد از نگارش و ارائه این کتاب، علمای شیعه شرح‌ها و تعلیقه‌هایی بر آن نگاشتند و این کار ادامه دارد.

محتویات

نویسنده

نوشتار اصلی: شیخ مرتضی انصاری

شیخ مرتضی بن محمّد امین انصاری دزفولی (۱۲۱۴ق) معروف به شیخ انصاری، از علمای شیعه قرن سیزدهم قمری، نویسنده این کتاب است. به غیر از این کتاب، از وی کتاب‌های فقهی و اصولی دیگری باقی مانده است.

معرفی کتاب

این کتاب در اصل، مجموعه چند رساله در اصول فقه است که به مرور در کنار هم قرار گرفته و رسائل و فرائد الاصول نامیده شد. مباحث این کتاب، با مبحث قطع شروع می‌شود و مباحث مربوط به الفاظ در آن مطرح نشده است. این کتاب در اصل از حدود ۵ رساله تشکیل شده است.[۱]

بخش‌های کتاب

این کتاب دارای سه مقصد با نام‌های قطع، ظن و شک، و یک خاتمه است.

مقصد اول: مباحث قطع

در این بخش از کتاب، شیخ در صدد طرح مباحث استدلالی درباره حجیت قطع و یقین است. اینکه وقتی یقین برای کسی ایجاد شد، این یقینش حجیت دارد یا نه؟ و آیا قطع قطّاع[۲] حجت است یا نه. از دیگر مباحث این بخش، بحث از یقینی است که از طریق مقدمات و استدلال‌های عقلی به دست آمده و مسئله تجرّی، علم اجمالی و وظیفه مکلف در موقعی که نسبت به مسئله‌ای به صورت اجمالی علم و یقین دارد.

مقصد دوم: مباحث ظن

مباحث این بخش در دو بخش مطرح شده است. بخش اول: ممکن بودن تعبّد به ظن و گمان بخش دوم: تحقق تعبد به برخی از گمان‌ها از ناحیه عقل یا شرع در بخش دوم، از مواردی مانند حجیت ظاهر الفاظ قرآن کریم و ظاهر روایات و نیز حجیت برخی موارد مانند اجماع منقول، قول واژه‌شناسان، شهرت فتوایی، خبر واحد و مطلق ظن و گمان مطرح شده است.

مقصد سوم: مباحث شک

در این بخش از کتاب، سه مبحث مطرح و مورد بررسی قرار گرفته است؛ شک در حکم، شک در تکلیف و شک در متعلق تکلیف. بر این اساس، مباحث بخش سوم در دو مقام ارائه شده است. مقام اول: بحث از اصول عملیه برائت، اشتغال یا احتیاط و تخییر مقام دوم: بحث از اصل عملیه استصحاب

خاتمه: تعادل و تراجیح

بخش انتهایی این کتاب که با عنوان خاتمه آورده شده است، به مسئله تعادل و تراجیح اشاره شده است. محور بحث در این بخش، بررسی حکم شرعی در زمانی است که دو دلیل عقلی یا نقلی از نظر محتوایی با هم ناسازگار باشند. به این حالت، تعادل دو دلیل گفته می‌شود و در این زمان باید راه‌های ترجیح یک دلیل بر دیگری بحث کرد.

ویژگی‌ها

ویژگی اول، ارائه مباحث اصول فقه با شیوه‌ای منطقی: مباحث کتاب به سه بخش قطع، ظن و شک تقسیم و در انتها نیز به مبحث تعادل و تراجیح اشاره شده است.

ویژگی دوم، ارائه اصول عملیه به صورت منسجم و دقیق: در این کتاب، مباحث اصول عملیه که در آثار اصول فقه پیشینیان به صورت پراکنده و بدون نظم منطقی ارائه شده بود، به صورت عقلی تقسیم‌بندی شد و مشخص کرد که این اصول، فقط می‌تواند ۴ اصل باشد.

ویژگی سوم، تحقیق وسیع و استفاده از منابع متعدد و معتبر: وی در این کتاب تحقیق زیادی در نظریات علمای اصولی کرده است. منابع مورد استفاده وی در این کتاب، بیش از ۱۰۰ عنوان است. مثلا در بحث انسداد، كلمات شیخ صدوق در من لا یحضره الفقیه، سيد مرتضى‌ در الذریعة، شیخ طوسی در عده، محقق حلی در معتبر، علامه حلی در نهج المسترشدين، فاضل مقداد در شرح باب حادى عشر، محقق خوانسارى در وافيه، محدث بحرانى در الحدائق الناضره، ابن حاجب در مختصر الأصول را نقل و به نتيجه‌‏گيرى مى‏‌پردازد.

ویژگی چهارم، نقد نظر بزرگان: ارائه دیدگاهی دقیق، نیازمند بررسی نظریات علمی دیگران در آن مسئله است. نکته‌ای که در این میان مهم است، تفکیک میان شخصیت فردی آن شخص و شخصیت علمی اوست. بنابراین، در کنار حفظ احترام شخصی آن فرد و خودداری از توهین به وی، باید از تسلیم شدن در مقابل رأی و نظر بزرگان اجتناب کرد. این رویه در کتاب‌های تحقیقی شیخ انصاری وجود دارد و وی بارها به نقد دیدگاه‌ بزرگان فقه و اصول پرداخته است.

ویژگی پنجم، توجه به جایگاه عقل در مباحث اصولی: وی عقل را به دو بخش فطری و ظنی تقسیم کرده است. بر اساس روایات معتبر، عقل فطری، حجت باطنی است. این عقل هیچ مخالفتی با ادله نقلی ندارد. به همین جهت این عقل، حجت و قابل استناد است. در موارد ناسازگاری ظاهری، دلیل نقلی به صورتی توجیه و تفسیر می‌شود که با دلیل عقلی منافاتی نداشته باشد. اما عقل ظنی حجیتی ندارد و در مسائل فقهی و استنباط حکم شرعی، نباید به آن استناد کرد. در این کتاب نزدیک به ۱۲۰ مورد به طور ضمنى به مباحث عقل اشاره شده است؛ در اثبات برخی مسائل به آن استناد کرده و در برخی مسائل آن را طرد کرده است.

نوآوری‌ها

در این کتاب، نوآوری‌های زیادی صورت گرفته است. برخی از محققان و کتاب‌شناسان شیعی، بیشتر مطالب این کتاب را ابتکاری می‌دانند[۳] برخی از مهمترین نوآوری‌های شیخ در این کتاب عبارتند از:

منابع مورد استفاده

شیخ انصاری برای نگارش این کتاب، از کتاب‌های بسیاری در رشته‌های مختلف از جمله فقه، اصول فقه، حدیث، رجال، و لغت بهره برده است. برخی از مهمترین این منابع در اصول فقه عبارتند از:

نسخه‌های منظوم فرائد

فرائدالاصول سه بار توسط افراد زیر به نظم کشیده شده است:

حواشی و تعلیقات کتاب

از زمان تدوین و ارائه رسائل شیخ انصاری، حاشیه‌ها و تعلیقه‌های زیادی بر آن نگاشته شده و این امر به عنوان یک عادت در میان علما در آمده بود. این حواشی بر چند گروه است؛ برخی از این حواشی مختص به توضیح برخی از رساله‌های کتاب است و برخی تمام کتاب را توضیح داده است. برخی از آنها با نام آن عالم معروف شده و برخی نام اختصاصی یافته است. مولف برخی نیز مشخص نیست.

حواشی بر بخشی از کتاب

برخی از حواشی این کتاب، مختص به قسمتی از آن و رساله‌ای از رسائل این کتاب است. این حاشیه‌ها توسط افراد زیر نگاشته شده است:

حاشیه بر تمام کتاب

برخی دیگر از حواشی این کتاب، تمام قسمت‌ها را دربرگرفته است. این حاشیه‌ها توسط افراد زیر نگاشته شده است:

حاشیه‌های معروف

وضعیت نشر

نسخه‌های خطی

از این کتاب نسخ خطی فراوانی در کتابخانه‌های مختلف موجود است. از آن جمله چند نسخه به شماره‌های ۲۹۸۳ و ۲۹۹۰ و ۷۳۴۸ و ۷۳۹۴ در کتابخانه آستان قدس رضوی.

کتابی با عنوان «رسائل شیخ انصاری» به شماره ۱۴۶۸۳ و ۱۳۰۴۶ در همان کتابخانه موجود است که به احتمال زیاد همان کتاب فرائدالاصول است.

نسخه‌های چاپی

این کتاب بارها چاپ شده است. در سال ۱۴۲۰ق، به همت مجمع الفکر الاسلامی در ۴ جلد و به زبان عربی چاپ محققانه‌ای از این کتاب منتشر شد.

پانویس

  1. الذریعه إلی تصانیف الشیعه، ج۱۶، ص۱۳۲
  2. قطاع کسی است که سریع به قطع و یقین می‌رسد.
  3. اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۱۱۸

منابع

  • آقا بزرگ تهرانی، محمد محسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، قم، نشر اسماعیلیان.
  • امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف.

پیوند به بیرون