باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

فَتوا نظر مجتهد درباره وظایف شرعی افراد است. مجموعه فتوا‌های یک مجتهد معمولا در رساله توضیح المسائل گردآوری می‌شود. فتوا با حکمی که حاکم شرع صادر می‌کند تفاوت‌هایی دارد. فتوا نشان‌دهنده وضعیت شرعی موضوع است مانند: مستحب است، واجب است یا حرام است.

محتویات

تعریف

بیان کردن حکم شرعی در یک مسئله توسط مجتهد، فتوا نام دارد که برای آگاهی مقلدان ارائه می‌شود.[۱]

تفاوت با حکم

برخی احکام شرعی که از سوی فقها صادر می‌شود، احکام حکومتی نامیده می‌شود. این احکام عبارتند از دستوراتی که از سوی امام معصوم یا نائب وی صادر می‌شود.[۲] این قبیل احکام با احکام شرعی که در مورد وظایف شرعی مکلف، از سوی مجتهد اعلام می‌شود، از چند جهت تفاوت دارند:

  1. فتوا نوعی خبر دادن و بیان حُکم شرعی کلی است ولی حکم، انشای حکم از جانب حاکم شرع است.
  2. فتوا کلی است ولی حکم، جزیی است.
  3. در فتوا، به جهت کلی بودن، مصلحت و شرایط خاص مکلفین مورد توجه قرار نمی‌گیرد، برخلاف حکم که مصلحت اشخاص مورد توجه است و رعایت می‌شود؛ چه حکم قضایی باشد و چه حکم سیاسی و اجتماعی.
  4. گستره فقه، معمولا محدود به مواردی خاص و در حوزه مقلدان مجتهد است، برخلاف حکم که بر همه مردم و حتی تمام مجتهدان و مراجع دیگر نیز حجیت دارد و تبعیت از آن تا زمانی که خطا بودنش مشخص نشود، واجب است.[۳]

واژه‌های نشان‌دهنده فتوا

تعابیری که نشانه فتوا است و در آن مسئله نمی‌توان به مجتهد دیگری مراجعه کرد به دو صورت است:

  • برخی از این تعابیر، مستقیما فتوا است مانند تعابیری که نشان دهنده، یکی از حالات پنج گانه آن مسئله از نظر حکم شرعی است؛ یعنی تعبیرهایی مانند واجب، حرام، مکروه، مستحب و مباح است.
  • برخی دیگر از تعابیری که در کلمات فقها به کار می‌رود، گرچه مستقیماً فتوا نیست؛ اما به صورت غیر مستقیم در حکم فتوا می‌باشد. مانند موارد زیر که اگر قبل از آنها، حکم به صورت احتیاطی بیان نشده باشد، این تعابیر نشان دهنده فتوا بودن آن حکم است. تعابیر زیر در مقام فتوا به کار می‌رود و در حکم فتوا است:
«اقوی آن است، اقوی، بنا بر اقوی، اظهر آن است، اظهر، ظاهر چنین است، بعید نیست، اولی آن است، احوط اقوی، احوط اقوی، لا بأس، خالی از وجه نیست، خالی از قوّت نیست، لا اشکال، اصحّ آن است، اصحّ، اقرب، اشبه.»[۴]
هرچند این اصطلاحات مختلف، در عمل تفاوتی برای مکلف ایجاد نمی‌کنند ولی هرکدام معانی خاص خود را دارند و میزان قوّت فتوا را نشان می‌دهند.[نیازمند منبع]

استفتاء

مراد از استفتاء در فقه، سوالی است که مقلدان از مجتهد در مورد مسائل و احکام شرعی می‌پرسند. به سؤال کننده، «مستفتی» گفته می‌شود.[۵]

جُستارهای وابسته

پانویس

  1. فرهنگ نامه اصول فقه، ۱۳۸۹ش، ص۶۰۰.
  2. هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه، ۱۳۹۲ش، ج۳، ص۳۶۲.
  3. رجوع کنید به: هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه، ۱۳۹۲ش، ج۳، ص۳۶۲.
  4. هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۶۴۱؛ همچنین رجوع کنید به: عاملی، الاصطلاحات الفقهیه، ۱۴۱۳ق، ص۱۵۷.
  5. هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۴۴۲.

منابع

  • عاملی، یاسین عیسی، الاصطلاحات الفقهیه فی الرسائل العملیه، بیروت،‌ دار البلاغة، ۱۴۱۳ق.
  • مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، فرهنگ‌نامه اصول فقه، قم، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
  • هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.