باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

حضرت معصومه سلام الله علیها

(تغییرمسیر از فاطمه معصومه(س))
امامزاده
فاطمه معصومه (س)
حرم حضرت معصومه2.jpg
نقش از امامزادگان شیعی و خواهر امام رضا (ع)
نام فاطمه معصومه (س)
زادروز ۱ ذی‌القعده سال ۱۷۳ق
زادگاه مدینه
درگذشت ۱۰ ربیع‌الثانی سال ۲۰۱ق
مدفن قم
محل زندگی مدینه
لقب(ها) معصومه، کریمه اهل بیت، طاهره، حمیده، بَرَّه (نیکوکار)، رشیده، تقیه، نقیه، رضیه، مرضیه، سیده، اُخت الرضا
پدر امام موسی کاظم (ع)
مادر نجمه خاتون
طول عمر ۲۸ سال
امامزادگان مشهور

فاطمه، مشهور به حضرت معصومه، دختر امام کاظم(ع) و خواهر امام رضا(ع). در منابع تاریخی، اطلاعات کمی درباره زندگی‌نامه حضرت معصومه وجود دارد؛ ازجمله تاریخ تولد و وفات وی ثبت نشده است. او برای دیدار با امام رضا(ع) به ایران آمد؛ اما در راه بیمار شد، قم درگذشت و همان‌جا دفن شد.

شیعیانْ فاطمه معصومه را بسیار بزرگ می‌دانند، برای زیارت او اهمیت قائل‌اند و روایاتی درباره او نقل می‌کنند که در آنها از شفاعت وی برای شیعیان سخن آمده و بهشت پاداش زیارت او دانسته شده است. همچنین می‌گویند پس از حضرت زهرا(س)، او تنها زنی است که از امامان برای او زیارتنامه روایت شده است.

مرقد حضرت معصومه در قم واقع شده است.

محتویات

اطلاعات کم درباره حضرت معصومه

به گفته ذبیح‌الله محلاتی در کتاب ریاحین الشریعه، اطلاعات چندانی درباره زندگی حضرت معصومه در دست نیست؛ ازجمله تاریخ تولد و وفات، میزان عمر، اینکه چه زمانی از مدینه حرکت کرده و آیا پیش از شهادت امام رضا(ع) فوت کرده است یا پس از آن، در تاریخ ثبت نشده است.[۱]

دودمان

فاطمه معصومه، دختر امام کاظم(ع) و خواهر امام رضا(ع) است. شیخ مفید در الارشاد از دو دختر به نام‌های فاطمهٔ کبرا و فاطمهٔ صغرا برای امام موسی کاظم نام برده، اما نگفته است که کدام‌یک حضرت معصومه است.[۲] ابن‌جوزی از علمای اهل سنت در قرن ششم قمری هم نوشته است: امام کاظم چهار دختر به نام فاطمه داشته است؛ اما او نیز از اینکه حضرت معصومه کدام‌یک بوده، سخن نگفته است.[۳] به‌گفته محمد بن جریر طبری صغیر، نویسنده دلائل‌الامامه مادر حضرت معصومه، نجمه‌خاتون نام دارد که امام رضا(ع) نیز او به دنیا آمده است.[۴]


تاریخ تولد و وفات

در منابع قدیمی شیعه، تاریخ‌های ولادت و وفات فاطمه معصومه بیان نشده است. به‌گفته رضا استادی، نخستین کتابی که در آن، تاریخی ذکر شده است، نورالآفاق نوشته جواد شاه‌عبدالعظیمی است[۵] که در سال ۱۳۴۴ منتشر شده است.[۶] در این کتاب، تاریخ ولادت حضرت معصومه یکم ذی‌القعده سال ۱۷۳ق و تاریخ وفات او دهم ربیع‌الثانی سال ۲۰۱ق ذکر شده و از آن به کتاب‎های دیگر راه‌ یافته است.[۷]

بسیاری با این دیدگاه مخالفت کرده و تاریخ‌های ذکر شده در این کتاب را ساختگی دانسته‌اند؛ ازجمله آیت‌الله شهاب‌الدین مرعشی،[۸] آیت‌الله موسی شبیری زنجانی،[۹] رضا استادی[۱۰] و ذبیح‌الله محلاتی.[۱۱]

جایگاه نزد شیعیان

علمای شیعه جایگاه والایی برای فاطمه معصومه قائل‌اند و روایاتی درخصوص منزلت او و اهمیت زیارتش نقل می‌کنند. علامه مجلسی در بحارالانوار حدیثی از امام صادق(ع) نقل کرده است که طبق آن، شیعیان با شفاعت وی به بهشت وارد می‌شوند.[۱۲] در فرازی از زیارتنامه فاطمه معصومه هم از وی درخواست شفاعت شده است.[۱۳]

شوشتری در قاموس الرجال نوشته است: در میان فرزندان فراوانِ امام کاظم(ع)، پس از امام رضا(ع) کسی هم‌پای معصومه نیست.[۱۴] شیخ عباس قمی هم او را برترینِ دختران موسی بن جعفر(ع) دانسته است.[۱۵]

برپایه روایاتی که از امام صادق(ع)، امام کاظم(ع) و امام جواد(ع) نقل شده است، بهشت، پاداش کسی است که فاطمه دختر امام كاظم(ع) را زیارت کند.[۱۶] البته در برخی روایات، پاداش‌ بهشت برای کسی دانسته شده که او را با معرفت و شناخت زیارت کند.[۱۷]

زیارتنامه

علامه مجلسی در کتاب‌های زادالمعاد، بحارالانوار و تحفةالزائر، زیارتنامه‌ای به نقل از امام رضا(ع) برای فاطمه معصومه آورده است.[۱۸] البته او در تحفة الزائر پس از ذکر زیارتنامه، احتمال داده است که متن آن ادامه حدیث امام رضا نباشد و علما آن را افزوده باشند.[۱۹]

گفته‌اند حضرت زهرا(س) و حضرت معصومه تنها زنانی‌اند که زیارتنامه مأثور (زیارت‌نامه‌ای که سند آن به معصوم می‌رسد) دارند.[۲۰]

لقب‌ها

کاشی‌کاری معرق متعلق به حرم حضرت معصومه. امام رضا(ع): هر کس او (حضرت معصومه) را با شناخت از جایگاهش زیارت کند، بهشت برای اوست.

معصومه و کریمه اهل بیت لقب‌های مشهور فاطمه دختر امام کاظم‌(ع) اند.[۲۱] گفته‌اند «معصومه» از روایتی منتسب به امام رضا(ع) اخذ شده است.[۲۲] در این روایت که در زادالمعاد، نوشته محمدباقر مجلسی آمده است، امام رضا(ع) از او با نام معصومه یاد کرده است.[۲۳] او را امروزه «کریمه اهل بیت» هم می‌خوانند.[۲۴] می‌گویند این لقب به خوابی مستند است که سید محمود مرعشی نجفی، پدر آیت‌الله مرعشی نجفی دیده و در آن یکی از ائمه(ع) حضرت معصومه را کریمه اهل‌بیت خوانده است.[۲۵]

ازدواج

به نوشته کتاب ریاحین الشریعه، دانسته نیست که حضرت معصومه ازدواج کرده است یا نه، و فرزند داشته است یا خیر؛[۲۶] با‌این‌همه مشهور است که حضرت معصومه هرگز ازدواج نکرده[۲۷] و دلایلی هم برای ازدواج‌نکردن وی ذکر شده است؛ ازجمله گفته‌اند: او به جهت آن، ازدواج نکرد که همتایی برایش پیدا نشد.[۲۸] همچنین یعقوبی نوشته است: امام کاظم(ع) وصیت کرده بود که هیچ‌یک از دخترانش ازدواج نکنند؛[۲۹] اما به این سخن اشکال کرده‌اند که چنین سفارشی در وصیت‌نامه‌ای که کلینی در کافی از امام کاظم(ع) نقل کرده،[۳۰] نیامده است.[۳۱]

سفر به ایران، ورود به قم و درگذشت

برپایه کتاب تاریخ قم، حضرت معصومه در سال ۲۰۱ قمری برای دیدار برادرش امام رضا(ع) از مدینه راهی ایران شد که در آن زمان ولی‌عهد مأمون خلیفه عباسی بود و در خراسان سکونت داشت؛ اما در میان راه بیمار شد و درگذشت.[۳۲] به باور سید جعفر مرتضی عاملی، حضرت معصومه(ص) در ساوه مسموم و شهید شده است.[۳۳]

درخصوص علت رفتن او به قم دو گزارش وجود دارد: طبق گزارش نخست، وی در ساوه بیمار شد و از همراهانش خواست او را به قم ببرند.[۳۴] بنابر گزارش دوم که نویسنده تاریخ قم آن را درست‌تر دانسته، خود قمی‌ها از او خواستند به قم برود.[۳۵]

حضرت معصومه در قم در خانه شخصی به نام موسی بن خزرج اشعری ساکن شد و پس از ۱۷ روز درگذشت.[۳۶] جنازه او را در قبرستانی به نام بابلان (حرم کنونی) دفن کردند.[۳۷]

آستانه مقدس حضرت معصومه

نوشتار اصلی: آستانه حضرت معصومه

بر مدفن فاطمه معصومه در قم، ابتدا سایبان و سپس قُبّه‌ای بنا کردند.[۳۸] این مدفن به‌تدریج به‌اندازه‌ای گسترش یافت که امروزه بعد از آستان قدس رضوی، باشکوه‌ترین و مشهورترین آرامگاه ایران است.[۳۹] آستانه فاطمه معصومه، از حرم حضرت معصومه، ساختمان‌ها، موقوفات و تشکیلات اداری وابسته به آن تشکیل شده است که بیشترشان در شهر قم قرار گرفته‌اند.[۴۰]

کنگره بزرگداشت حضرت معصومه

در سال ۱۳۸۴ش، «کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام و مکانت فرهنگی قم» به‌دستور علی‌اکبر مسعودی خمینی، متولی آستانه، برگزار شد.[۴۱] در این کنگره که در حرم حضرت معصومه برگزار شد، مراجع تقلیدی چون ناصر مکارم شیرازی و عبدالله جوادی آملی سخنرانی کردند.[۴۲]

احمد عابدی دبیر کنگره از چاپ ۵۴ جلد کتاب توسط کنگره در محورهای حضرت معصومه، حرم وی، حوزه علمیه قم و انقلاب اسلامی در قم خبر داد.[۴۳]

مطالعه بیشتر

برخی از کتاب‌ها درباره فاطمه معصومه عبارت است از:

  • حضرت معصومه فاطمه دوم؛ محمد محمدی اشتهاردی
  • پرتوی از روی دوست؛ اسماعیل کرمانشاهی
  • زندگانی حضرت معصومه و تاریخ قم؛ سیدمهدی صحفی
  • جغرافیای تاریخی حضرت فاطمه معصومه؛ سیدعلیرضا سیدکباری
  • حضرت معصومه و شهر قم؛ محمد کریمی
  • حیاة و کرامات فاطمة المعصومه؛ سیدمحمدعلی حسینی بقاعی لبنانی
  • بانوی ملکوت؛ علی کریمی جهرمی
  • عمه سادات؛ سیدابوالقاسم حمیدی

جستار وابسته

پانویس

  1. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۱.
  2. نگاه کنید به مفید، الارشاد، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۴۴.
  3. نگاه کنید به ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، ص۳۱۵.
  4. نگاه کنید به طبری، دلائل‌الامامه، ص۳۰۹.
  5. استادی، «آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح‌حال او»، ص۳۰۱.
  6. استادی، «آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح‌حال او»، ص۲۹۷.
  7. استادی، «آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح‌حال او»، ص۳۰۱.
  8. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۲.
  9. شبیری زنجانی، جرعه‌ای از دریا، ۱۳۹۴ش، ج۲، ص۵۱۹.
  10. استادی، «آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح‌حال او»، ص۳۰۱.
  11. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۱و۳۲.
  12. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷.
  13. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷؛ مجلسی، زادالمعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸-۵۴۷.
  14. شوشتری، تواریخ النبی و الآل، ۱۳۹۱ق، ص۶۵.
  15. قمی، منتهی‌الآمال، ج۲، ص۳۷۸.
  16. نگاه كنيد به ابن‌قولویه، کامل‌الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۵۳۶؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۵-۲۶۸.
  17. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۶.
  18. نگاه کنید به مجلسی، زادالمعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸-۵۴۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۹۹، ۱۴۰۳ق، ص۲۶۶-۲۶۷؛ مجلسی،‌ تحفةالزائر،‌۱۳۸۶ش، ص۴.
  19. مجلسی،‌ تحفةالزائر،‌۱۳۸۶ش، ص۶۶۶.
  20. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۶.
  21. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۲۳و۴۱؛ همچنین نگاه کنید به اصغری‌نژاد، «نظرى بر اسامى و القاب حضرت فاطمه معصومه(س)».
  22. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۲۹.
  23. مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷.
  24. نگاه کنید به مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۴۱و۴۲.
  25. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۴۱و۴۲.
  26. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۱.
  27. برای نمونه نگاه کنید به مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۱۵۰.
  28. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۱۵۱.
  29. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۶۱.
  30. نگاه کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۱۷.
  31. قرشی، حیاةالامام موسی بن جعفر، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۹۷.
  32. قمی، تاریخ قم، توس، ص۲۱۳.
  33. عاملی، حیاة السیاسیة للامام رضا(ع)، ج۱، ص۴۲۸.
  34. قمی، تاریخ قم، توس، ص۲۱۳.
  35. قمی، تاریخ قم، توس، ص۲۱۳.
  36. قمی، تاریخ قم، توس، ص۲۱۳.
  37. قمی، تاریخ قم، توس، ص۲۱۳.
  38. قمی، تاریخ قم، توس، ص۲۱۳؛ سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ص۳۵۹.
  39. سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ص۳۵۸.
  40. سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ص۳۵۸.
  41. کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه، مجموعه مقالات، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۲.
  42. شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، ص۱۳۹و۱۴۵.
  43. شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، ص۱۴۲.

منابع

  • ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
  • ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل‌الزیارات، نجف، دارالمرتضویه، چاپ اول، ۱۳۵۶ش.
  • استادی، رضا، «آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح‌حال او»، نور علم، ش۵۰و۵۱.
  • اصغری‌نژاد، محمد، «نظرى بر اسامى و القاب حضرت فاطمه معصومه(س)»، فرهنگ کوثر، ش۳۵، ۱۳۷۸ش.
  • سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۷ش.
  • شرافت، امیرحسین، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه(س) و مکانت فرهنگی قم»، وقف میراث جاوید، ش۵۲، ۱۳۸۴ش.
  • شوشتری، محمدتقی، تورایخ النبی و الآل، تهران، ۱۳۹۱ق.
  • شبیری زنجانی، سیدموسی، جرعه‌ای از دریا، قم، مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه، قم، ۱۳۹۴ش.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ق.
  • طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامه، قم، ۱۴۱۳ق.
  • عاملی، سید جعفر مرتضی، حیاة السیاسیة للامام رضا(ع)، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۴۰۳ق.
  • قرشی، حیاةالامام موسی بن جعفر دراسة و تحلیل، بیروت، دارالبلاغه، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
  • قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، تصحیح: جلال‌الدین تهرانی، تهران، توس، بی‌تا.
  • قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم: جامعه مدرسین، ۱۴۲۲ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الكافی، تصحیح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه، مجموعه مقالات، قم، زائر، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تصحیح: جمعی از محققان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ: دوم، ۱۴۰۳ق.
  • مجلسی،‌ محمدباقر، تحفةالزائر،‌ تحقیق و تصحیح مؤسسه امام هادی، قم، مؤسسه امام هادی، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
  • مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، تصحیح: علاءالدین اعلمی، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق.
  • محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعه، دار الکتب الاسلامیه، تهران، بی‌تا.
  • مهدی‌پور، علی‌اکبر، کریمه اهل بیت (س)، قم، نشر حاذق، چاپ ۱، ۱۳۷۴ش.
  • یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، تحقیق عبدالامیر مهنا، بیروت، مؤسسةالاعلمی للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۱۳.

پیوند به بیرون