باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β


زادروز ۵۰۴ ه.ق
درگذشت پس از ۵۸۵ ه.ق
استادان عبیدالله بن حسن رازی، ابوالفتوح رازی، شیخ عبدالجلیل قزوینی، سید فضل‌الله راوندی
شاگردان رافعی شافعی
دین اسلام
مذهب شیعه
آثار الفهرست، الاربعین عن الاربعین فی فضائل امیرالمؤمنین (ع)
خویشاوندان شیخ صدوق


علی بن عبیدالله معروف به شیخ منتجب‌الدین رازی، از نوادگان علی بن بابویه قمی. وی نزد بسیاری از اهل سنت و همچنین علمای شیعه از جمله ابوالفتوح رازی، عبدالجلیل قزوینی رازی، سید فضل‌الله راوندی شاگردی کرد. رافعی شافعی از شاگردان نامدار او بوده است. کتاب الفهرست از تألیفات مهم اوست که مورد اقبال هر دو فرقه بزرگ اسلام بوده است. مذهب او به سبب شدت تقیه، در میان اهل سنت و شیعه مورد اختلاف قرار گرفته است، هرچند بزرگان شیعه، تشیع او را قطعی و مسلم دانسته‌اند.

محتویات

خاندان

ابوالحسن علی بن عبیدالله بن حسن بن حسین بن حسن بن حسین بن علی بن حسین بن بابویه قمی رازی[۱] در سال ۵۰۴ق[۲] در دودمانی که همه از دانشمندان شیعه و فقهای نامدار عصر خود بودند، متولد شد. پدرش عبیدالله، فقیهی موثق، جدش شمس الاسلام حسن معروف به حسکا از فقهای بزرگ و شاگرد شیخ طوسی بوده‌اند.[۳]

اساتید و شاگردان

منتجب‌الدین، به فیض ملاقات بسیاری از مردان بافضیلت و محدثین نامی رسیده و از آنان به دریافت اجازه نائل گشته و تعداد زیادی از دانشمندان شیعه و سنی نزد او به شاگردی نشسته‌اند.[۴]

شیخ منتجب‌الدین استادان زیادی داشته که نام همۀ آنها را در فهرست خود آورده است. رافعی همچنین به تعداد زیادی از اجازات وی اشاره کرده است.[۵] از جمله مهم‌ترین استادان وی عبارتند از:

  1. پدرش عبیدالله بن حسن
  2. ابوالفتوح رازی
  3. شیخ عبدالجلیل قزوینی
  4. سید فضل‌الله راوندی[۶]

از مشهورترین شاگردان وی می‌توان به عبدالکریم رافعی قزوینی شافعی صاحب کتاب التدوین فی تاریخ قزوین اشاره داشت.[۷]

تألیفات

منتجب‌الدین کمتر به تألیف و تدریس پرداخته و بیشتر به مطالعه و استفاده از محضر استادان وقت می‌گذرانده و به همین جهت جز چند کتاب از وی باقی نمانده است.

  1. «الاربعین عن الاربعین فی فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام»[۸] مشتمل بر ۴۰ حدیث به روایت ۴۰ استاد از ۴۰ تن از صحابۀ پیغمبر(ص) است. سید محسن امین از این کتاب با نام «الاربعین عن الاربعین من الاربعین فی فضائل امیرالمؤمنین صلوات الله علیه» یاد کرده است.[۹] کتابی با نام اربعین حدیثاً فی فضائل علی و اربع عشرة حکایة فی معجزات علی علیه‌السلام هم برای او نقل شده است.[۱۰]
  2. «الفهرست‌» یا «الفهرس»[۱۱] یکی از مشهورترین کتب رجال، مشهور به فهرست صغیر که مورد اعتماد دانشمندان شیعه و سنی می‌باشد. او این دو کتاب را برای عزالدین یحیی بن ابی الفضائل علوی، نقیب ری و قم نوشته است. این کتاب در ذکر مشایخ معاصر شیخ طوسی و پس از او تا زمان منتجب‌الدین است.[۱۲] در حقیقت وی پس از کشی، شیخ طوسی و نجاشی، به تألیف کتابی در تراجم علماء اهتمام نمود.[۱۳]
  3. رساله‌ای در مسأله قضاء[۱۴]

مذهب

شیخ منتجب‌الدین نزد استادان و شاگردانش تقیه می‌کرد و تألیفات خود را از آنهایی که در مذهب تسنن متعصب بوده‌اند، پنهان می‌نمود تا جایی که شاگردانش از عقیدۀ مذهبی وی بی‌اطلاع مانده بودند تا اینکه رافعی می‌نویسد:

«‌شیخ را به شیعه منتسب می‌کنند چرا که آباء و اجدادش قمی هستند اما من بعید می‌دانم که شیخ استاد، شیعه بوده باشد. وی فضائل صحابه را تتبع می‌کرد و راویان اهل سنت را مقدم می‌داشت و در بزرگداشت خلفای راشدین مبالغه می‌نمود.‌» [۱۵]

در صورتی که مؤلف روضات الجنات می‌گوید: «‌تشیع وی از آفتاب روشن‌تر است‌» و کتاب‌هایش هیچ‌گونه تردیدی در شیعی بودن وی باقی نمی‌گذارند.[۱۶]

نظر بزرگان

علامه مجلسی در مقدمه بحارالانوار می‌نویسد:

شیخ منتجب‌الدین از مشاهیر محدثان و کتاب فهرست او در نهایت شهرت است. سپس از اجازۀ شهید ثانی نقل می‌کند: «وی در ضبط حدیث دقیق بود و از استادان بسیار روایات بی‌شماری نقل کرده است...»

عبدالله افندی اصفهانی مؤلف ریاض العلماء درباره‌اش چنین نگاشته است:

شیخ سعید فاضل، عالم فقیه، محدث کامل، شیخ اصحاب...[۱۷] وی مردی حسن الضبط و کثیر الروایة از مشایخ بسیار است.[۱۸]

رافعی از شاگردان دانشمند وی، دربارۀ استادش می‌گوید:

وی در حد اکمل از شنیدن، ضبط، حفظ و جمع حدیث بهره‌مند بود. آنچه می‌یافت یادداشت می‌کرد... از لحاظ جمع حدیث و استماع از استادان فن، در این زمان‌ها کم نظیر بود.[۱۹]

حر عاملی درباره وی می‌گوید:

وی فاضلی عالم، ثقه‌ای راستگو، محدثی حافظ و علامه بود...[۲۰]

شیخ عباس قمی او را شیخ ثقه، عالم فاضل، محدث راستگو، شیخ اصحاب و قطب محدثین ذکر کرده است.[۲۱]

وفات

دربارۀ تاریخ وفات وی اختلاف نظر وجود دارد. رافعی وفاتش را بعد از ۵۸۵ ه.ق ذکر کرده است.[۲۲]

پانویس

  1. افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ج۴، ص۱۴۰، ج۷، ص۲۶۰.
  2. رافعی قزوینی، التدوین، ج۳، ص۳۷۸.
  3. افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ج۴، ص۱۴۰.
  4. رکـ: افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ج۴، صص۱۴۰، ۱۴۷-۱۴۹؛ رافعی قزوینی، التدوین، ج۳، ص۳۷۳؛ قمی، الکنی و الالقاب، ج۲، ص۲۶۹، ج۳، ص۲۰۹؛ قمی، الفوائد الرضویه، ج۱، ص۵۱۰؛ حر عاملی، امل الآمل، ج۲، ص۱۹۴.
  5. رافعی قزوینی، التدوین، ج۳، ص۳۷۳.
  6. رکـ: افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ج۴، صص۱۴۰، ۱۴۷-۱۴۹؛ قمی، الفوائد الرضویه، ج۱، ص۵۱۰.
  7. رافعی قزوینی، التدوین، ج۳، ص۳۷۳.
  8. حر عاملی، امل الآمل، ج۲، ص۱۹۴؛ رافعی قزوینی، التدوین، ج۳، ص۳۷۳؛ قمی، الفوائد الرضویه، ج۱، ص۵۱۰.
  9. امین، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۸۷.
  10. افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ج۴، ص۱۴۴.
  11. حر عاملی، امل الآمل، ج۲، ص۱۹۴؛ قمی، الفوائد الرضویه، ج۱، ص۵۱۰.
  12. حر عاملی، امل الآمل، ج۲، ص۱۹۴.
  13. حر عاملی، تتمیم امل الآمل، صص۳۶-۳۹.
  14. افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ج۴، ص۱۴۷.
  15. رافعی قزوینی، التدوین، ج۳، ص۳۷۷.
  16. افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ج۴، ص۱۴۲.
  17. افندی اصفهانی، ریاض العلماء ج۴، ص۱۴۰، ج۷، ص۲۶۰.
  18. افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ج۴، ص۱۴۱، به نقل از شهید ثانی.
  19. رافعی قزوینی، التدوین، ج۳، ص۳۷۳.
  20. حر عاملی، امل الآمل، ج۲، ص۱۹۴.
  21. قمی، الفوائد الرضویه، ج۱، ص۵۰۹-۵۱۰.
  22. رافعی قزوینی، التدوین، ج۳، ص۳۷۸؛ امین، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۸۷.

منابع

  • افندی اصفهانی، عبدالله، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، تحقیق احمد حسینی اشکوری، به اهتمام محمود مرعشی نجفی، قم، مطبعة الخیام.
  • امین، سید محسن، اعیان الشیعه، تحقیق حسن امین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ق/۱۰۸۶م.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل فی علماء جبل عامل، تحقیق احمد حسینی اشکوری، قم، دار الکتاب الاسلامی.
  • همو، تتمیم امل الآمل، تحقیق احمد حسینی اشکوری، به اهتمام محمود مرعشی نجفی، تتمیم عبدالنبی قزوینی، قم، کتابخانه حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
  • رافعی قزوینی، عبدالکریم، التدوین فی اخبار القزوین، تحقیق عزیزالله عطاردی قوچانی، بیروت، دار الکتب العلمیه.
  • قمی، عباس، الکنی و الالقاب، مقدمه محمدهادی امینی، تهران، مکتبة الصدر، ۱۳۶۸ش.
  • همو، الفوائد الرضویه فی احوال علماء المذهب الجعفریه، تحقیق ناصر باقری بیدهندی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش.

پیوند به بیرون