باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

علی بن ابی حمزه بطائنی
درگذشت حدود ۲۰۰ ق
نقش‌های برجسته از اصحاب امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) ـ از سران واقفیه

ابوالحسن علی بن ابی حمزه بَطائِنی، از سران واقفیه. او روایاتی از امام صادق و امام کاظم (ع) نقل کرده است. درباره وثاقت او اختلافاتی وجود دارد؛ برخی از جمله سید مرتضی و ابن غضائری و صاحب مدارک و علامه حلّی معتقد به ضعف او هستند و تعدادی دیگر وی را ثقه می‌دانند.

محتویات

نسب

پدر علی بن ابی حمزه، ابوحمزه سالم از مردم کوفه بود که با انصار پیوند ولاء داشت.[۱] نسبت او، بطائنی، اشاره به آن است که او یا پدرانش به بافتن آستری لباس (بِطانه) یا خرید و فروش آن اشتغال داشته‌اند.[۲] بطائنی در حدود سال ۲۰۰ قمری درگذشته است.[نیازمند منبع]

مقام نقل روایت

روایت بطائنی از ابوبصیر

بطائنی عصاکشِ ابوبصیر یحیی بن ابی القاسم (متوفی ۱۵۰) بوده و از او احادیث بسیاری روایت کرده است،[۳] چنانکه از ۵۴۵ حدیثی که در کتب اربعه شیعه از بطائنی نقل شده، ۳۲۵ مورد آن، خصوصاً مباحث قرآنی، به روایت از ابوبصیر است. نجاشی[۴] او را مصنّف چند کتاب در تفسیر و فقه دانسته و شیخ طوسی در رجال خود، وی را صاحب «‌کتاب‌»[۵] و در فهرست، صاحب «‌اصل‌» معرفی می‌کند.[۶]

روایت بطائنی ازائمه و راویان شیعه

بطائنی، علاوه بر امام صادق و امام کاظم و امام رضا (ع) و ابوبصیر، از حدود ۱۵ تن از راویان بزرگ شیعه مانند أبان بن تَغْلِب و معاویة بن عمّار و محمّد بن مُسْلم نقل حدیث کرده و بیش از چهل نفر، از جمله محمد بن ابی عمیر و یونس بن عبدالرحمان و حسن بن محبوب و جعفر بن بشیر، روایات او را نقل کرده‌اند.[۷]

بطائنی و جریان وقف

بنابر برخی روایات، بطائنی، مورد تایید امام کاظم(ع) و یکی از نمایندگان مالی وی بوده است. با این حال برخی دیگر، روایاتی بر خلاف این مضمون نقل کرده‌اند.[نیازمند منبع] کشّی در کتاب رجال خود، بطائنی و چند تن دیگر را نام برده که به دلیل دربند بودنِ امام کاظم (ع) و عدم دسترسی به وی، اموال زیادی از پرداخت‌های مالی شیعیان را در دست داشته‌اند.[۸] بعد از شهادت امام کاظم (ع)، نمایندگان مالی، منکر وفات شدند و او را آخرین امام قلمداد کردند که غیبت کرده است. مذهب واقفیه از اینجا آغاز شد. پیوستن بطائنی به مدعیان وقف و پیشگام بودن او در این ماجرا را بسیاری از مورخان ذکر کرده‌اند. معاصران کشّی و علمای رجال همچون ابن غضائری[۹]، نجاشی،[۱۰] طوسی،[۱۱] علامه حلی[۱۲] و ابن داوود حلی[۱۳] و محققان بعدی، از او با عناوین رئیس واقفیه و پایه‌گذار وقف و یکی از ارکانِ وقف یاد کرده و او را نخستین کسی دانسته‌اند که این نظریه را مطرح کرد و غالباً به انگیزه مال‌اندوزی او و همراهانش اشاره کرده‌اند. طبق روایات، امام رضا (ع) با او و همفکرانش مناظره کرده است.[نیازمند منبع]

در مناقب ابن شهر آشوب آمده است که بنابر روایتی از امام رضا(ع) قبر بطائنی به جهت توقف در امامت امام کاظم(ع)، تا روز قیامت دارای شعله‌های آتش است.[۱۴]

دیدگاه‌ها درباره وثاقت بطائنی

درباره وثاقت و قبول روایات بطائنی، با توجه به انکار امامتِ حضرت رضا (ع) چند نظر وجود دارد:

عدم توثیق

بنا به نقل کشّی، علی بن حسن بن فضّال او را «‌کذّاب و متهم‌» خوانده است.[۱۵]

بیشتر رجالیان و فقها مثل سید مرتضی علم الهدی و ابن غضائری و صاحب مدارک و علامه حلّی، معتقد به ضعف او بوده و در استدلالات فقهی به روایات وی عمل نکرده‌اند. با این حال علامه حلّی در برخی موارد به روایات او استناد کرده است.[۱۶] معرفی او به عنوان واقفی، در رجال نجاشی، کشّی و علامه حلّی و دیگر کتب، نشانه تأیید نظر معتقدان به ضعف بطائنی است.

توثیق

در مقابل، کسانی با استناد به مواردی مانند عملِ اصحاب به احادیث او[۱۷] و نقل حدیث از او توسط محدثانی مانند ابن ابی عمیر و بَزَنْطی که جز از ثقات روایت نمی‌کرده‌اند، و نیز صاحب «‌اصل‌» بودنِ او و روایات منقول در ستایش وی، او را توثیق کرده‌اند.[۱۸] برخی، از جمله کلباسی، صاحب سماء المقال، وثاقت او را به دوران قبل از وفات امام کاظم (ع) و ضعف او را به دوره بعد که مذهب وقف را پایه‌گذاری کرده، نسبت می‌دهند و عقیده متأخر او را نشانه عدم عدالت پیشین نمی‌دانند.[۱۹]

محدث نوری[۲۰] معتقد است که بزرگانِ اصحاب، روایات بطائنی را جز در مسائل راجع به مذهب وقف، تلقی به قبول کرده و او را در اینگونه مسائل، ثقه می‌دانسته‌اند. این رویکرد را می‌توان از تعبیر شیخ طوسی در عدة الاصول دریافت.[۲۱] بنابر نظریه اخیر، حتی در دوران وقف نیز از او استماع حدیث می‌شده است، ولی با توجه به نهی شدید حضرت رضا (ع) از همنشینی با واقفیه، نمی‌توان به درستی نقل‌های مبتنی بر استماع حدیث از او اعتماد کرد. در نتیجه، برخی از محدثان شیعه معتقدند اگر استماع روایات او پیش از وفات امام کاظم (ع) بوده باشد، در شمار احادیث صحیح، و در غیر این صورت، موثّق خواهد بود؛ هر چند ابن فضّال، او ار دروغگو خوانده است.

فرزند بطائنی

حسن فرزند بطائنی نیز از چهره‌های سرشناسِ واقفیه بوده، و در کتب رجال در ضعف او کمتر تردید شده است.[۲۲] کشّی از ابن فضال نقل کرده است که وی از این شخص با عنوان کذّاب و ملعون یاد کرده و علی‌رغم استماع روایات بسیار و کتابت یک دوره کاملِ تفسیر قرآن از او، نقل حتی یک حدیث را از وی روا نمی‌دانسته است.[۲۳] بطائنی پسر، کتاب‌هایی نیز نوشته بوده و در کتب اربعه شیعه در حدود پنجاه حدیث از طریق او نقل شده است. در عرف محدثان شیعه برای تشخیص این دو تن راه‌هایی ذکر شده است.[۲۴]

پانویس

  1. نجاشی، ش ۶۵۶؛ طوسی، ۱۳۸۰، ص ۲۴۲، ۳۵۳؛ خوئی، ج۱۱، ص۲۱۵
  2. سمعانی، ج۲، ص۲۵۷؛ مامقانی، ج۱، ص۲۹۰
  3. نجاشی، ش ۶۵۶
  4. ش ۶۵۶
  5. ص ۳۵۳
  6. ص ۹۶
  7. خوئی، ج۱۱، ص۴۸۷ـ۵۰۰
  8. ص۴۰۵، ۴۹۳
  9. به نقل خوئی، ج۱۱، ص۲۱۴ـ۲۲۳
  10. ش ۶۵۶
  11. 1398، ص۴۲ـ۴۴
  12. ص۲۳۱ـ ۲۳۲
  13. ص۲۵۹
  14. ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۳۷
  15. ص۴۰۳
  16. ص۹۶؛ کلباسی، ص۱۳۴ـ۱۳۵
  17. رجوع کنید به طوسی، ۱۴۰۳، ج۱، ص۳۸۱
  18. مامقانی، ج۲، ص۲۶۲؛ خوئی، ج۱۱، ص۲۲۵ـ۲۲۶
  19. ص۱۵۱ـ۱۵۳.
  20. ج۳، ص۶۲۳ـ۶۲۵
  21. ج۱، ص۳۸۰ـ۳۸۱
  22. از جمله: مامقانی، ج۱، ص۲۹۰
  23. ص ۵۵۲
  24. ص ۲۱۱

منابع

  • ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آل أبی طالب علیهم السلام، قم، نشر علامه، ۱۳۷۹ق.
  • حلّی، ابن داوود، کتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم، بی‌تا.
  • خوئی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  • سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، ج ۲، چاپ عبدالرحمن بن یحیی معلمی یمانی، حیدرآباد دکن ۱۳۸۳/ ۱۹۶۳.
  • طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، نجف ۱۳۸۰/ ۱۹۶۱.
  • طوسی، محمد بن حسن، عُدَّة الاصول، ج ۱، چاپ محمدمهدی نجف، قم ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
  • طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۵۶/ ۱۹۳۷، چاپ افست قم ۱۳۵۱ ش.
  • طوسی، محمد بن حسن، کتاب الغیبة، تهران، [۱۳۹۸ق].
  • علامه حلّی، حسن بن یوسف ، رجال العلامة الحلّی، نجف ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م، چاپ افست، قم، ۱۴۰۲ق.
  • کاظمی، محمدامین بن محمد علی، هدایة المحدّثین، چاپ مهدی رجائی، قم، ۱۴۰۵ق.
  • کشّی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال، (تلخیص) محمد بن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش.
  • کلباسی، ابوالهدی، سماء المقال فی تحقیق علم الرجال، چاپ محمدعلی روضاتی اصفهانی، قم، ۱۳۳۲ش.
  • مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ سنگی، نجف، ۱۳۴۹ـ ۱۳۵۲.
  • نجاشی، احمد بن علی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.
  • نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل، چاپ سنگی، تهران، ۱۳۱۸ـ۱۳۲۱، چاپ افست، تهران، ۱۳۸۲ـ۱۳۸۳.

پیوند به بیرون