عراق

عراق
موقعیت عراق.png
اطلاعات عمومی
دین رسمی اسلام
جمعیت کل ۳۶.۰۰۰.۰۰۰ شفق نیوز
مساحت ۴۳۷٬۰۷۲
حکومت جمهوری
واحد پول دینار عراق
پایتخت بغداد
شهرهای مهم بصره، اربیل، کربلا، نجف
ادیان(درصد) اسلام ۹۷٪ (۶۰٪ شیعه ۳۷٪ سنی) • پیروان ادیان دیگر (مسیحیان، یهودیان، آشوریان و...) ۳٪
زبان رسمی عربی
سایت سایت رسمی دولت عراق
اسلام
پیشینه اسلام صدر اسلام
جمعیت مسلمانان ۳۱،۱۰۸،۰۰۰ (مرکز تحقیات pew در ۲۰۱۰)
آمار شیعیان
جمعیت ۲۲.۰۰۰.۰۰۰
درصد به جمعیت کشور ۶۰٪
تاریخ تشیع
پیشینه صدر اسلام
وقایع تاریخی جنگ جملجنگ صفینجنگ نهروانواقعه عاشوراقیام مختارقیام توابینقیام زید بن علیانتفاضه شعبانیهجنگ ایران و عراق و...
آداب و رسوم راهپيمایی اربعین در کربلا • مشعل گردانی در نجف
حکومت‌ها بنی هاشمآل بویهصفویهحمدانیان و...
احزاب و گروه‌های شیعی
احزاب حزب الدعوهمجلس اعلاجنبش صدراتحاد کردهای فیلی
خاندان‌ها خاندان حکیمخاندان صدر و...
اقوام کردهای فیلی • ترکمانان عراق
مراکز شیعی
مراکز علمی حوزه‌های علمیه نجف بغدادسامراحلهکربلا
زیارتگاه‌ها حرم امام علی (ع)حرم امام حسین (ع)حرم کاظمینحرم عسکریینحرم عباس بن علی و...
مساجد مسجد کوفهمسجد سهلهمسجد براثامسجد حنانه و...
مناطق شیعه‌نشین نجفکربلاکوفهحلهبغداد • و...
شخصیت‌های شیعی
مذهبی آیت الله سیستانی
اجتماعی مهدی خالصیسید محمد باقر صدرسید محمد صدرسید مقتدی صدرسید محمد باقر حکیممحمد خالصی زاده

عراق با نام رسمی جمهوری عراق از کشورهای خاورمیانه و جنوب غرب آسیا است. بیشتر مردم این کشور شیعه‌اند و غالباً در مناطق جنوبی و مرکزی سکونت دارند. اهمیت عراق نزد شیعیان، بیش از هر چیز، به مرقد ۶ تن از ائمه شیعه در شهرهای نجف، کربلا، کاظمین و سامرا و نیز وجود مکان‌هایی مثل مسجد کوفه و مسجد سهله و سرداب غیبت است. وجود مرجعیت دینی و حوزه علمیه نجف نیز بر اهمیت عراق افزوده است.

وقایع مهم تاریخی، همچون جنگ جمل، صفین، نهروان، واقعه کربلا و قیام مختار در عراق به وقوع پیوست. سابقۀ تشیع در عراق به زمان امام علی(ع) برمی‌گردد. در این دوره تشیع در عراق گسترش یافت و از آنجا به دیگر مناطق از جمله ایران منتقل شد. هر چند در دولت‌های شیعی عراق همچون حمدانیان،آل بویه و صفویه شیعیان، کم و بیش در حکومت نقش داشتند، اما با تأسیس دولت عثمانی شیعیان از صحنه سیاسی حکومت عراق طرد شدند. در زمان اشغال عراق به دست انگلیسی‌ها شیعیان نقش فعالتری یافتند و علمای بسیاری از جمله محمد تقی شیرازی فتوای جهاد علیه انگیسی‌ها را صادر کردند. در همین دوره بود که حزب الدعوه از مهمترین احزاب شیعی عراق، فعالیت سیاسی خود را آغاز کرد.

با روی کار آمدن حزب بعث، سیاست طرد شیعیان شدّت بیشتری گرفت؛ پس از حمله عراق به کویت شیعیان قیام خودجوشی علیه حکومت (حزب بعث) انجام دادند که به انتفاضۀ شعبانیه معروف شد. در پی این قیام سرکوب شیعیان از سوی نظام حاکم آغاز شد و علاوه بر قتل عام شیعیان، بسیاری از رهبران شیعه زندانی، تبعید و یا کشته شدند.

پس از اشغال عراق توسط امریکا و سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳م، شیعیان نیز وارد صحنه سیاسی عراق شدند. در ساختار سیاسی جدید عراق، نخست وزیر از شیعیان انتخاب می‌شود و تا کنون سه تن از سیاست‌مداران شیعه که وابسته به حزب الدعوه الاسلامیه هستند مقام نخست وزیری را در دست گرفته‌اند.

آیت الله سید علی سیستانی از مهم‌ترین مراجع تقلید در عراق ساکن است. شیعیان بسیاری از سراسر جهان برای زیارت حرم امامان شیعه به عراق سفر می‌کنند. بزرگترین اجتماع شیعیان جهان هر ساله در ایام اربعین، در کربلا شکل می‌گیرد.

عراق


پیشینه تاریخی عراق به هزاران سال پیش از میلاد برمی‌گردد؛ سومریان، اکدی‌ها، آشوری‌ها، اموری‌ها و کلدانی‌ها نخستین تمدن‌های عراق بودند. مسلمانان در سال ۱۴ قمری مدائن را تصرف کردند و عراق در زمان خلیفه دوم جزئی از قلمرو اسلامی شد. بخشی از عراق، از پیش از اسلام جزو ایران بود اما با قرارداد زهاب بین عثمانی و صفویه برای همیشه از ایران جدا شد. با سقوط امپراتوری عثمانی، اختلاف ایران و عراق بر سر حاکمیت بر اروندرود، روابط دو کشور را تیره ساخت. با جنگ ایران و عراق در دوران حاکمیت حزب بعث تیره‌ترین روابط دو کشور رقم خورد. پس از سقوط صدام حسین، روابط دو کشور رونق یافت و در جریان حمله داعش به عراق، ایران از این کشور حمایت کرد.

جغرافیا

عراق از کشورهای خاورمیانه و جنوب غرب آسیاست که از جنوب با عربستان سعودی و کویت، از غرب با اردن و سوریه، از شرق با ایران و از شمال با ترکیه همسایه است. عراق در جنوب، مرز آبی کوچکی با خلیج فارس دارد. دو رود دجله و فرات از شمال به جنوب این کشور روان هستند و به خلیج فارس می‌ریزند.[۱] عراق، بخشی از جهان اسلام[۲] و عضو مؤسس و فعّال اتحادیه عرب است.[۳]

مساحت عراق ۴۳۸،۳۱۷ کیلومتر مربع است. بیشتر مناطق آن پست و هموار است. آب و هوای عراق در نقاط شمال، کوهستانی و سرد، در نواحی مرکزی، گرم و مرطوب و در غرب، گرم و خشک است.[۴]

  • اقلیم کردستان عراق

کردستان عراق منطقه‌ای خودمختار در بخش شمال کشور عراق است. این منطقه از شرق با ایران از شمال با ترکیه و از غرب با سوریه هم‌مرز است. و حدود ۵ میلیون جمعیت دارد. اقلیم کردستان دارای پارلمان ۱۰۰ نفره، نخست‌وزیر و هیات دولت محلی است. ۱۷ درصد بودجه کل کشور عراق به اقلیم کردستان اختصاص دارد. زبان رسمی آن کردی و پرچمش هم از پرچم عراق متفاوت است. اربیل پایتخت اقلیم کردستان، و سلیمانیه از شهرهای مهم آن است..[۵] روز عاشورا در کردستان عراق تعطیل رسمی است.[۶]




Circle frame.svg

نمودار نژادها در عراق      عرب (۷۰٪)     کرد (۲۰٪)     فارس (۴٪)     ترکمن (۶٪)     دیگر (۰٪)

صنعت گردشگری در عراق به خاطر وجود برخی اماکن مذهبی شیعیان، نقش قابل توجهی در اقتصاد این کشور دارد.[۷]

اقوام و مذاهب

استان‌های عراق





Circle frame.svg

پیروان ادیان و مذاهب در عراق      شیعه (۶۰٪)     سنی (۳۷٪)     دیگر (۳٪)

مردم عراق از نظر مذهبی به دو فرقه بزرگ اسلامی شیعه و سنی تقسیم می‌شوند. حدود ۶۰٪ مردم عراق شیعه، ۳۷٪ سنی و ۳٪ پیروان سایر ادیان (مسیحیان، یهودیان، آشوریان و...) هستند.[۸]

عرب‌های شیعه که بیشتر جمعیت عراق را تشکیل می‌دهند، عموما در جنوب و مرکز این کشور ساکنند. اهالی کربلا، دیوانیه، حله، منتفک، عماره و کوت همگی شیعه‌اند. در استان‌های دیالی، بغداد و بصره اکثریت با شیعیان است. در نقاط دیگر نیز شیعیان پراکنده‌اند.[۹] عرب‌های سنی در بخش شمالی عراق تمرکز یافته‌اند. کردها، در مناطق کوهستانی شمال شرق کشور سکونت دارند. سلیمانیه و موصل کانون اصلی آنهاست.[۱۰]

از نظر نژاد، ۷۰٪ عرب، ۲۰٪ کرد، ۴٪ فارس و ۶٪ ترکمن و سایر اقوام، مردم عراق را تشکیل می‌دهند. در شهر‌های شمالی ترک‌زبان‌هایی زندگی می‌کنند که مردم عراق آنها را ترکمن می‌خوانند.[۱۱]

  • جمعیت مسلمانان عراق بر اساس منابع مختلف[۱۲][۱۳]
جمعیت کل مسلمانان شیعیان درصد شیعیان سال منبع
۲۳.۱۵۰.۹۲۶ - ۷۰ ٪ ۲۰۰۰م دائرة المعارف امام حسین(ع)
۲۳،۳۳۱،۹۸۵ ۲۲،۶۳۲،۰۲۵ ۱۵،۱۶۶،۷۹۰ ۶۵ ٪ کتاب شیعیان جهان[۱۴]
۲۸.۹۴۵.۶۵۷ ۲۸.۰۸۶.۰۱۷ ۱۷.۳۷۲.۷۹۴ - ۱۸.۸۲۰.۵۲۷ ۶۰- ۶۵ ٪ ۲۰۰۷م «سازمان CIA»
۲۸.۸۰۰.۰۰۰ ۱۸.۱۵۸.۴۰۰ ۶۳ ٪ ۲۰۰۸م مجمع جهانی اهل بیت
۳۵.۰۰۰.۰۰۰ ۳۰.۴۲۸.۰۰۰ ۲۲.۰۰۰.۰۰۰ - ۱۹.۸۰۰.۰۰۰ ۶۵-۷۵ ٪ ۲۰۰۹م آمار انجمن دین و زندگی مؤسسه ‏PEW
۳۰،۴۲۸،۰۰۰ ۱۹،۸۰۰،۰۰۰ مجله گنجینۀ مجمع[۱۵]
  • ترکمانان عراق
نوشتار اصلی: ترکمانان عراق

ترکمانان عراق بیشتر مذهب شیعه دارند. گفته شده است که تشیع ترکمانان به زمان شاه روح نوادۀ تیمور می‌رسد. زمانی که دولت قراقويونلوها به رهبری جهانشاه بر بغداد به ویژه نواحی شمال حاکم گشت. او دولت خود را تا جنوب عراق گسترش داد. این ترکمانان، تشیع را در عراق میان ترکمانان ساکن آن نواحی توسعه دادند. سپس شاه اسماعیل صفوی تشیع را در میان آنان گسترش داد. ترکمانان در شهرهای تلّعفر داقوق، تازه خورماتو و ناحیه بشیر در مسیر کرکوک به سمت جنوب ساکنند. همچنین شماری از ترکمانان شیعه در مناطق التون، کوبری، کرکوک و کفری که کرد سنی هستند زندگی می‌کنند.[۱۶][۱۷]

شیعیان ترکمان فرقه‌های مختلفی از قبیل علوی، بکتاشی، صارالی و... بودند که پس از اشغال عراق توسط انگلیسی‌ها در پی رفت و آمد با کربلا و نجف پیوندشان با تشیع فقاهتی قوی‌تر شد. ترکمانان در زمان حزب بعث دوران سختی را سپری کردند. صدام حسین نخست درصدد جذب آنان برآمد اما اندکی بعد وقتی متوجه شد در جذب آنان توفیقی ندارد بسیاری از آنان را کشت یا تبعید کرد.[۱۸]

اطلاعات بیشتر در: موسوعة الترکمان العراق

  • کردهای فَیلی
نوشتار اصلی: کردهای فیلی

کردهای شیعی در استان دیالی، به ویژه در منطقه خانقین و محلۀ عقدالاکراد در بغداد زندگی می‌کنند. در اصطلاح محلی، کردهای فیلی خوانده می‌شوند. کردهای فیلی همگی شیعه هستند. در گذشته در استان دیالی متمرکز بودند اما در پی فشارهای دولت بعثی، بسیاری به بغداد و استان‌های همجوار رفتند. این کردها، شاخه‌هایی از عشایر کرد ایلام و کرمانشاه هستند و ارتباطی با کردهای شمال عراق ندارند و به لحاظ سیاسی خود را مستقل می‌دانند. در گذشته رفت و آمدشان به ایران زیاد بوده است، به همین دلیل به زبان فارسی، عربی و ترکی آشنا هستند. بسیاری از آنان در اربیل و کرکوک نیز زندگی می‌کنند. شمار بسیاری از ساکنان ایلام نیز کرد فیلی هستند. به گفته رسول جعفریان کردهای فیلی عراق نزدیک به یک میلیون نفر هستند. آنان در دوره صدام حسین خود را عرب معرفی کرده و حتی تشیع خود را پنهان می‌کردند. این طایفه با عنوان اتحاد اسلامی کردهای فیلی عراق در صحنه سیاسی عراق پس از صدام فعالیت دارند.[۱۹] تعدادی از ایرانیانی که دوره حاکمیت صدام حسین از عراق اخراج شدند، کرد فیلی بودند.

  • شبک‌ها
نوشتار اصلی: شبک‌ها

شَبَک‌ها از اقوام عراقی هستند که به زبان خاصی نزدیک به زبان کردی صحبت می‌کنند. اکثر شبک‌ها از لحاظ مذهبی پیوند نزدیکى با مذهب علویان آناتولى (قزلباش) دارند. محل اصلی زندگی شبک‌ها در استان موصل است. نزدیک به ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار شبک در این استان زندگی می‌کنند. ۵۰ روستا و شهرک در منطقه سهل نینوا محل زندگی شیعیان شبک عراق است.

  • جمعیت استان‌های عراق بر اساس آمار ۲۰۰۴
استان مذهب جمعیت نسبت جمعیت به کل عراق استان مذهب جمعیت نسبت جمعیت به کل عراق استان مذهب جمعیت نسبت جمعیت به کل عراق
ذی قار شیعه ۱۴۵۸۵۰۰ ۵/۳۷ قادسیه شیعه ۹۲۴۹۰۰ ۳/۴۱ اربیل سنی ۱۳۴۹۲۰۰ ۴/۹۸
دیالی شیعه ۱۳۹۷۵۰۰ ۵/۴۹ بابل شیعه ۱۳۵۴۷۰۰ ۵/۳۶ دهوک سنی ۴۹۶۱۰۰ ۱/۸۳
میسان شیعه ۷۸۴۳۰۰ ۲/۸۹ نینوا سنی ۲۵۱۴۸۰۰ ۹/۲۷ سلیمانیه سنی ۱۶۷۷۵۰۰ ۶/۱۸
نجف شیعه ۹۵۴۱۰۰ ۳/۵۲ المثنی شیعه ۵۳۷۷۰۰ ۱/۹۸ الانبار سنی ۱۲۶۰۲۰۰ ۴/۶۴
کربلا شیعه ۷۳۱۵۰۰ ۲/۶۹ واسط شیعه ۹۶۴۶۰۰ ۳/۵۵ صلاح‌الدین سنی ۱۱۱۳۴۰۰ ۴/۱
بصره شیعه ۱۹۱۶۰۰۰ ۷/۰۶ بغداد شیعه-‌سنی ۹۶۴۶۰۰ ۳/۵۵ تمیم سنی ۹۷۲۲۰۰ ۳/۴۲[۲۰]

تاریخچه

عراق پیشینه تاریخی بسیار کهنی دارد؛ از این رو، در جای جای آن، آثار تاریخی و باستانی از دوره‌های گوناگون، از هزاران سال پیش از میلاد تا پس از ظهور اسلام وجود دارد. سرزمین کنونی عراق در گذشته بین النهرین نامیده می‌شد و از قدیمی‌ترین مراکز تمدن آسیا بود.[۲۱]

پیش از اسلام

باغ‌های معلق بابل

سرزمین عراق یا بین النهرین از حدود ۶ هزار سال قبل، تمدن‌های کهنی را در خود جای داده است.[۲۲]سومریان، اکدی‌ها، آشوری‌ها، اموری‌ها و کلدانی‌ها نخستین تمدن‌های باستانی عراق را چند هزار سال پیش از میلاد بنا نهادند. از پادشاهان نامدار این دوره حمورابی است. قانون او نخستین قانون مدون و مکتوب جهان محسوب می‌شود. پایتخت او شهر بابل بود که آبادترین شهر دنیای باستان به شمار می‌رفت.[۲۳]

حدود ۵۰۰ سال پیش از میلاد، کورش (از شاهان هخامنشی)، مرکز و شمال بین النهرین را به ایران ملحق کرد. پس از هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان بر عراق حکومت کردند. عراق در دوره ساسانی اهمیت بسیاری یافت و تیسفون (مداین) پایتخت شد. ایوان مداین (طاق کسری) از آثار این دوره است.[۲۴]

ساسانیان (۲۲۶ م ـ ۶۵۲ م) چهار قرن عراق را در تصرف خود داشت. سرانجام در سال ۱۶ قمری، سپاه مسلمانان، لشکریان ایران را شکست داد و دین اسلام وارد عراق و ایران شد.[۲۵] عراق کنونی در دوران پیش از اسلام، بخشی از ایران بود.[۲۶]

پس از اسلام

مدائن در سال ۱۴ هجری به تصرف مسلمانان درآمد. سلمان فارسی و حذیفه بن یمان، از صحابه پیامبر اسلام، مدت‌ها حاکم مدائن بودند.[۲۷] در زمان خلیفه دوم، عراق جزئی از قلمرو اسلامی شد.[۲۸] امام علی(ع) در سال ۳۵ قمری مرکز حکومت را از حجاز به کوفه انتقال داد. سه جنگ جمل، صفین و نهروان در این سرزمین به وقوع پیوستند. در ۶۱ ق امام حسین(ع) و یارانش در کربلا، توسط یزید بن معاویه به شهادت رسیدند.[۲۹]

در زمان عباسیان بغداد مرکز خلافت شد.[۳۰] در سال ۶۵۶ق مغول‌ها عراق را تصرف کردند تا اینکه آق‌قویونلوها آن را تصرف کردند. با برچیده شدن این سلسله توسط دولت صفوی، عراق جزئی از ایران شد. قوای عثمانی در ۱۵۳۵م، عراق را به تصرف خود درآوردند. هنگامی که این سرزمین تحت قلمرو عثمانی درآمد به ایالت بغداد معروف شد.[۳۱]

عراق در ۱۹۱۹م از عثمانی جدا شد و به سرپرستی بریتانیا درآمد. با به قدرت رسیدن فیصل اول، «پادشاهی عراق» نام گرفت[۳۲]. با مخالفت علمایی چون میرزا محمد تقی شیرازی، شیخ محمد خالصی زاده و آیت الله کاشانی با سرپرستی بریتانیا بر عراق، در سال ۱۹۳۲م استقلال یافت.[۳۳]

در ۱۹۵۸م عبدالکریم قاسم با کودتایی نظام سلطنتی را برانداخت و در کشور اعلام جمهوری کرد.[۳۴] ۱۰ سال بعد با روی کار آمدن بعثی‌ها، این کشور به جمهوری دموکراتیک خلق عراق تغییر نام داد.[۳۵]

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، صدام حسین در سال ۱۹۷۹م به قدرت رسید و در سپتامبر ۱۹۸۰ برابر با ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ش، جنگی ۸ ساله را به ایران تحمیل کرد. عراق در سال ۱۹۹۱م به کویت حمله کرد.[۳۶] در ۲۹ اسفند ۱۳۸۱ش نیروهای امریکایی و انگلیسی به بهانه مجازات صدام حسین، و حاکم کردن دموکراسی بر این کشور، به عراق حمله نظامی کردند.[۳۷] در ۳۰ ژانویه ۲۰۰۵ انتخابات مجلس عراق برگزار شد. جلال طالبانی ریاست جمهوری و ابراهیم جعفری نخست وزیری را به عهده گرفتند. در ۲۵ اکتبر ۲۰۰۵ قانون اساسی عراق به تصویب رسید. در آوریل ۲۰۰۶ نوری مالکی جای ابراهیم جعفری را گرفت و تا اوت ۲۰۱۴ در این سمت بود. رئیس جمهور کنونی عراق فؤاد معصوم و نخست وزیر آن حیدر العبادی است.

وقایع مهم تاریخی

جنگ‌های امام علی(ع)

  • جنگ جمل
نوشتار اصلی: جنگ جمل

نخستین جنگ امام علی(ع) در زمان حکومتش با گروهی از مسلمانان به رهبری عایشه، طلحه و زبیر در سال ۳۶ق در خُرَیبَه‌، از نواحی‌ بصره‌ رخ داد.[۳۸] این جنگ سرانجام با پیروزی سپاه امام به پایان رسید.[۳۹]

  • جنگ صفین
نوشتار اصلی: جنگ صفین

جنگ صفین، نبردی که در زمان حکومت امام علی(ع) بین سپاه او و لشکر معاویة بن ابی سفیان در سال ۳۷ق در منطقه صفین (منطقه‌ای در غرب رقّه) به وقوع پیوست و سرانجام منجر به حکمیت شد.[۴۰]

  • جنگ نهروان
نوشتار اصلی: جنگ نهروان

جنگ نهروان، نبرد امام علی(ع) با خوارج (مارقین) بود که در ۳۸ق در منطقه نهروان رخ داد. خوارج با اعتراض به حکمیت و شعار «لا حکم الّا لله» به جنگ با حضرت علی(ع) پرداختند.

صلح امام حسن(ع)

امام حسن(ع) در سال ۴۱ قمری در ناحیه مَسکِن قرارداد صلحی با معاویه بن ابی سفیان امضا کرد. بر اساس این قرارداد، حکومت به معاویه واگذار شد و عدم نصب جانشین از سوی معاویه و همچنین حفظ جان یاران و شیعیان امام علی(ع)، از مهمترین مفاد صلحنامه بود.[۴۱]

واقعه کربلا

نوشتار اصلی: واقعه کربلا

۱۰ محرم ۶۱ قمری، سپاه یزید به فرماندهی ابن سعد امام حسین(ع) و یارانش را در کربلا به شهادت رساند. این حادثه به واقعه کربلا مشهور شد.

قیام‌ها

  • قیام مختار
نوشتار اصلی: قیام مختار

مختار بن ابوعبید ثقفی در سال ۶۶ قمری به خونخواهی امام حسین(ع) قیام کرد. شیعیان کوفه او را در این امر همراهی کردند. او در این قیام شمر بن ذی الجوشن، خولی بن یزید، عمر بن سعد و عبیدالله بن زیاد را به قتل رساند.

  • قیام توابین
نوشتار اصلی: قیام توابین

نخستین قیام شیعی پس از واقعه عاشورا که با هدف خونخواهی امام حسین(ع) و به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی در منطقه «عین الورده» انجام گرفت.

  • قیام زید بن علی
نوشتار اصلی: قیام زید بن علی

زید در سال ۱۲۲ قمری قیام کرد که منجر به شهادتش شد. آگاهی زید از ستم‌های بنی‌امیه و دعوت مردم کوفه از وی، از انگیزه‌های او برای قیام بود. پس از شهادت زید، یارانش جنازه او را شبانه دفن کردند. امویان جنازه زید را بیرون کشیده و سرش را از بدنش جدا کردند و برای هشام بن عبدالملک فرستادند و بدنش را به دار آویختند. بدن وی تا زمان مرگ هشام بر دار ماند و پس از آن به امر ولید، جنازه را از دار پایین آورده، سوزانده و خاکسترش را به باد دادند.

حضور امامان شیعه در عراق

امام مدت امامت حضور در عراق خلفای معاصر مدت خلافت وقایع در عراق
امام علی(ع) ۲۹ سال (۱۱-۴۰ق) کوفه (پس از پذیرش حکومت) ابوبکر
عمر
عثمان
۴ سال و ۹ ماه جنگ جمل
جنگ صفین
جنگ نهروان
امام حسن(ع) ۱۰ سال (۴۰-۵۰ق) کوفه (تا صلح با معاویه) معاویة ۶ ماه صلح با معاویه
امام حسین(ع) ۱۱ سال (۵۰-۶۱) کوفه (تا صلح امام حسن با معاویه)
کربلا (در جریان واقعه عاشورا)
معاویة(۴۱-۶۰ق)
یزید(۶۰-۶۴ق)
واقعه کربلا
امام سجاد(ع) ۳۴ سال (۹۵-۶۱) کربلا(در جریان واقعه عاشورا)
کوفه(در دوران اسارت)
یزید (۶۱-۶۴ق)
عبد الله بن زبیر (مکه)(۶۱-۷۳)
معاویة بن یزید(۶۴)
مروان بن حکم( ۶۵)
عبدالملک بن مروان(۶۵-۸۶)
ولید بن عبد الملک(۸۶-۹۶)
واقعه کربلا
قیام توابین
قیام مختار
امام باقر(ع) ۱۹ سال (۹۵-۱۱۴) کربلا (در جریان واقعه عاشورا) ولید بن عبدالملک(۸۶-۹۶)
سلیمان بن عبدالملک(۹۶-۹۹)
عمر بن عبدالعزیز(۹۹-۱۰۱)
یزید بن عبدالملک(۱۰۱-۱۰۵)
هشام بن عبدالملک(۱۰۵-۱۲۵)
واقعه کربلا
قیام توابین
قیام مختار
امام صادق(ع) ۳۴ سال (۱۴۸-۱۱۴) کوفه (در اواخر عمر؛ تربیت شاگرد)[۴۲] ولید بن یزید(۱۲۵-۱۲۶)
ولید بن عبدالملک(۱۲۶-۱۲۶)
ابراهیم بن الولید(۱۲۶-۱۲۷)
مروان بن محمد(۱۲۷-۱۳۲)
ابوالعباس سفاح(۱۳۲-۱۳۶)
منصور دوانیقی(۱۳۶-۱۵۸)
قیام زید بن علی
امام کاظم(ع) ۳۵ سال (۱۴۸-۱۸۳) بغداد (زندانی)

منصور دوانیقی(۱۳۶-۱۵۸ق)
مهدی عباسی(۱۵۸-۱۶۹ق)
هادی عباسی(۱۶۹-۱۷۰ق)
هارون الرشید(۱۷۰-۱۹۳ق)

امام رضا(ع)
امام جواد(ع) ۱۷ سال (۲۰۳-۲۲۰) بغداد(اواخر عمر به دستور معتصم) مأمون(۱۹۳تا ۲۱۸ق)
معتصم(۲۱۸ تا ۲۲۷ق)
امام هادی(ع) ۳۴ سال (۲۲۰-۲۵۴) سامرا (به دستور متوکل در ۲۳۳ ق تا زمان شهادت در آنجا بود) معتصم(۲۱۸-۲۲۷)
واثق(۲۲۷-۲۳۲)
متوکل(۲۳۲-۲۴۸)
منتصر(۲۴۸-۲۵۲)
معتز(۲۵۲-۲۵۵)
امام عسکری(ع) ۴ سال (۲۵۴-۲۶۰) به همراه پدرش به سامرا آورده شد. معتز (۲۵۲-۲۵۵)
مهتدی (۲۵۵ـ۲۵۶ق)
معتمد (۲۵۶ـ ۲۷۹ق)
امام زمان(عج) امام مهدی(ع) در ۲۵۵ق در سامرا زاده شد.

حاکمان عراق

پیش از اسلام

عراق پیش از اسلام تحت سلطه سومریان، آشوریان، بابلیان، هخامنشیان، ساسانیان و... بود، از اینرو پادشاهان بسیاری همچون بُخت نصر، کورش هخامنشی و اسکندر مقدونی بر آن حکمرانی کردند.

بنی هاشم

نوشتار اصلی: بنی هاشم

بنی هاشم، تیره‌ای از قبیله قریش است که نسبشان به هاشم بن عبد مناف می‌رسد. رسول خدا(ص) و امامان شیعه همگی از این تیره بوده‌اند. از بنی هاشم، امام علی(ع) و فرزندش امام حسن(ع) برای مدتی خلافت را در دست گرفتند. امام علی(ع) مرکز خلافت را از مدینه به کوفه منتقل کرد. امام حسن مجتبی(ع) در سال ۴۰ق، پس از شهادت پدرش حکومت را در دست گرفت. اما طولی نکشید که در سال ۴۱ق با صلح با معاویه حکومت را به او واگذار کرد.

امویان

بنی امیه (حکومت:۴۱-۱۳۲ق)، تیره‌ای از قبیله قریش هستند که نسبشان به امیة بن عبدشمس بن عبدمناف می‌رسد. امویان در ۴۱ق قدرت را در دست گرفتند و تا ۱۳۲ق بر عراق نیز حکومت کردند. امویان خلافت را به سلطنت تبدیل کردند. بنی‌امیه با بنی هاشم دشمنی داشتند.[۴۳] معاویه و یزید نخستین خلفای اموی بودند. معاویه بن ابی سفیان:او نخستین خلیفه اموی بود. معاویه با صلح با امام حسن(ع) در ۴۱ق رسما حکومت را در دست گرفت. او مرکز خلافت را از کوفه به شام منتقل کرد. در زمان امام علی(ع) جنگ صفین را به راه انداخت.[۴۴] یزید بن معاویه: یزید (۲۵-۶۴ق) دومین خلیفه اموی بود و پس از پدرش به خلافت نشست. پدر یزید، معاویة بن ابوسفیان و مادرش، هند دختر عتبه از دشمنان سرسخت پیامبر اسلام(ص) پیش از فتح مکه بودند.[۴۵] یزید، نخستین کسی بود که بر خلاف سنّت خلفای پیشین، به انتصاب پدرش و به صورت موروثی مدعی خلافت شد. او به نواختن ساز و شرب خمر شهرت داشت.[۴۶] از مهمترین جنایات او می‌توان به واقعه کربلا، واقعه حره[۴۷] و حمله به کعبه[۴۸] اشاره کرد.[۴۹]

عباسیان

نوشتار اصلی: بنی عباس

بنی عباس، بزرگ‌ترین سلسله خلفای اسلامی هستند که نسب آنان به عباس بن عبدالمطلب، عموی پیامبر اکرم(ص) می‌رسد. هر چند خلافت عباسیان با سفاح آغاز شد اما منصور را بنیانگذار آن می‌دانند. دوران زندگی امام ششم تا یازدهم از امامان شیعه، با خلافت عباسیان همزمان شد. این ۶ امام شیعه توسط خلفای وقت به شهادت رسیدند.

امامان معاصر با خلفای عباسی

امامان شیعه معاصر با خلفای بنی عباس

امام شیعه


امام صادق(ع)
امام کاظم(ع)
امام رضا(ع)
امام جواد(ع)
امام هادی(ع)
امام عسکری(ع)

خلیفه عباسی


سفاح، منصور
منصور، هارون
هارون، مامون
مامون
معتصم، واثق، متوکل، منتصر، مستعین، معتز
معتز، مهتدی، معتمد

عثمانیان

نوشتار اصلی: عثمانی

عثمانیان از سلسله‌های حکومتی در عراق بودند. سلطان سلیمان قانونی، از پادشاهان سنی عثمانی، در آبادانی نجف تلاش فراوانی کرد. او و پادشاهان شیعی صفوی در یک رقابت گسترده به نجف رونق زیادی بخشیدند.

حکومت‌های شیعی

نوشتار‌های اصلی: آل بویه، ایلخانان و صفویه
  1. آل بویه: حکومت شیعی آل بویه از ۳۲۸ تا ۴۴۶ق در ایران و عراق بر حکومت عباسی تسلط یافت. این حکومت نخست در ایران تأسیس شد و سپس توسط احمد بن بویه به عراق هم کشیده شد. قدرتمندترین حاکم این دولت عضدالدوله بود. پس از او به دلیل اختلافات امرای آل بویه، زمینه‌های سقوط این حکومت شیعی فراهم شد و سرانجام سلطان محمود غزنوی به آن پایان داد. آنان با داشتن وزرایی شیعی چون ابن عمید، صاحب بن عباد، مهلبی و ابن سینا به گسترش تشیع کمک کردند. رسمی کردن مراسم سوگواری در روز عاشورا، نوشتن برخی شعائر شیعه بر سردر مساجد بغداد، زیارت قبور ائمه اطهار، ساختن مساجد و تأسیس ساختمان‌هایی در کربلا و نجف برای زائران، از جمله خدمات آل بویه بوده است.
  2. ایلخانان: ایلخانان مغول از دولت‏‌های شیعی حاکم در ایران هستند که در قرن هشتم و نهم بر عراق حکومت می‌کردند. برخی از دولتمردان ایلخانی در حرم امام علی(ع) دفن شده‏‌اند.
  3. صفویان: صفویان، از سلسه‌های حکومتی شیعی‌ در ایران بودند که پایه‌های اصلی دولت خود را بر اساس مذهب تشیع بنا نهادند. بارزترین اقدام این دولت، رسمیت بخشیدن به مذهب تشیع در حوزه فرهنگی ایران آن روز بود. انتقال آب فرات به شهر نجف و عمده‌ترین بازسازی حرم کاظمین به دستور شاه اسماعیل از مهمترین خدمات آنان در عراق بود.[نیازمند منبع]

حکومت‌های محلی شیعی

مزیدیان

حاکمان بنی مزید

حاکم


سناءالدوله علی بن مزید
نورالدوله دبیس اول
بهاءالدله منصور بن دبیس
سیف الدوله صدقة بن منصور
نورالدوله دبیس بن صدقة
سیف الدوله صدقة بن دبیس
محمد بن دبیس
علی بن دبیس

دوره سلطنت


۳۵۰-۴۰۸
۴۰۸-۴۷۴
۴۷۴-۴۷۹
۴۷۹-۵۰۱
۵۰۱-۵۲۹
۵۲۹-۵۳۲
۵۳۲-۵۴۰
۵۴۰-۵۴۵


نوشتار‌های اصلی: حمدانیان، مزیدیان و مشعشعیان
  1. حمدانیان، از خاندان‌های شیعی دوازده امامی حاکم بر موصل و حلب، در قرن سوم و چهارم قمری بودند[۵۰]. مؤسس حکومت حمدانیان در موصل، ابوالهیجاء عبداللّه بن حمدان بود.[۵۱] وی در ۲۸۳ق دیوار پیرامون شهر نجف را بازسازی کرد و قبه‌ای بزرگ بر روی قبر امام علی(ع) ساخت. حفاظت از مرزهای قلمرو اسلامی در مقابل تهاجم رومی‌ها و درج اسامی پنج تن(ع) بر روی برخی سکه‌ها، از دیگر اقدامات دینی او بود.[۵۲]
  2. مزیدیان(حکومت:۳۵۰-۴۵۴ ق)، شاخه‌ای از اعراب بنی اسد بودند که در قرن‌های نخستین در محلی میان هیت و کوفه استقرار یافتند.[۵۳] علی بن مزید مشهور به سناءالدوله در حکومت احمد معزالدوله اجازه یافت در زمین‌های میان کوفه و هیت امارتی تحت نظر بویه پدید آورد. با آنکه آنان شهرهای کوفه و بصره را زیر سلطه خود درآوردند، شهر جدید حله را تأسیس کردند و آن را پایتخت خود قرار دادند.[۵۴] تأسیس حوزه علمیه حله مهمترین اقدام علمی - فرهنگی مزیدیان در قرن پنجم بود.[۵۵]
  3. دولت شیعی شاهینیه(حکومت:۳۳۸-۳۸۱ ق): این سلسله در بطایح، منطقه‌ای حد فاصل واسط و بصره پدید آمد. بناینگذار آن عمران بن شاهین بود[۵۶]. وی با امان خواستن از ابوالقاسم بریدی، به امارت جامده و نواحی بطایح منصوب شد.[۵۷]
  4. دولت شیعی بنی عقیل: شاخه‌ای از قبیله عامر بن صعصعه بودند که پیش از اسلام از جزیرة العرب به عراق کوچ کردند و تابع حمدانیان شدند. زمانی که قدرت بنی حمدان رو به ضعف نهاد، بنی عقیل بر موصل چیره شدند. بعدها دامنه حکومت آنان از بغداد تا حلب گسترش یافت و سرانجام در مقابله با حملات سلجوقیان، رهبری نظامی عراق را به امرای ترک واگذار کردند. پس از اینکه قدرت را از دست دادند، به سوی مراتع پیشین خود در شرق عربستان بازگشتند.[۵۸]
  5. بریدیان، از جمله خاندان‌های شیعی در عراق بودند که در اوائل قرن چهارم قمری بر جنوب عراق و خوزستان فرمانروایی داشتند. در آغاز ۳۲۰ قمری ابویوسف بریدی عهده‌دار بصره و توابع آن شد.[۵۹] ابوعبدالله بریدی در ۳۲۹ بر واسط و بغداد تسلط یافت و المتقی عباسی را وادار کرد تا منصب وزارت عباسیان را به او واگذار کند. اما طولی نکشید که وزارت از او پس گرفته شد[۶۰]. در زمان آل بویه، ابوالقاسم بریدی به فرمانروایی بصره برگزیده شد و در ۳۳۵ قمری حکومت واسط و اطراف آن نیز به او واگذار شد. تا سال ۳۴۹ بر بصره حکومت داشت.[۶۱]
  6. مشعشعیان: دولت شیعی توسط محمد بن فلاح مشعشعی، از شاگردان ابن فهد حلی در جنوب ایران و عراق پایه‌ریزی شد.[۶۲]

پیشینه تشیع

پیشینه تشیع در عراق به زمان امام علی(ع) برمی‌گردد. تشیع در آن زمان در کوفه خود را آشکار ساخت. تعداد پرشماری از محدثان کوفی، شیعه بودند و میراث تشیع را در نیمه قرن دوم به بغداد منتقل کردند.[۶۳] با آنکه زادگاه تشیع مدینه است، اما کوفه پایگاه اصلی تشیع به شمار می‌رفت و تاریخ این شهر با تشیع درآمیخته است تا بدانجا که ابوبکر خوارزمی (م۳۸۳) در نامه‌ای به شیعیان نیشابور، تشیع را پدیده‌ای عراقی معرفی می‌کند.[۶۴] در زمان امویان دست کم یک سوم شهر کوفه شیعه بودند.[۶۵]

تشیع‌ در عراق، نخست در قرن دوم و سوم هجری از کوفه به بغداد منتقل شد به گونه‌ای که محلۀ کرخ بغداد، که امروزه سنی‌نشین است، در آن دوره شیعه‌نشین بود. در قرن چهارم، با حمایت دولت شیعی آل بویه شهرهای کربلا، نجف و کاظمین اهمیت یافت.[۶۶]

زمانی که عراق به تصرف صفویان درآمد بسیاری از بازرگانان شیعه ایرانی و هندی به عراق آمدند. پس از مهاجرت قبایلی از عربستان به عراق، شیعیان بر آنها تاثیر گذاشتند و سبب جذب آنها به تشیع شدند.[۶۷]

جغرافیای تشیع در عراق

پراکندگی مذهبی در عراق (منبع: اطلس شیعه)

بیشترشیعیان عراق در جلگه آبرفتی عراق، یعنی مناطق مرکز و جنوب این کشور زندگی می‌کنند. این منطقه، که در قدیم به آن سَواد می گفتند، از نظر اقتصادی اهمیت فراوانی دارد. زیرا بیشتر زمین‌های کشاورزی عراق را دربر می‌گیرد و از سویی ذخایر نفتی بسیاری نیز در این منطقه یافت می‌شود.

غیر از شهرهای مقدس شیعی همچون نجف، کربلا و کوفه که شیعه نشین بوده و هستند، شهرهای دیگری نیز دارای پیشینه شیعی بوده و اکنون نیز دارای جمعیت شیعی هستند:

  • تشیع در بصره:

در جنگ جمل گروه بسیاری از شیعیان بصره به مخالفت با اصحاب جمل پرداختند. قبیله عبدالقیس در این شهر زندگی می‌کردند و شیعه امام علی(ع) به شمار می‌رفتند. قبایل خزاعه و بجیله بر مذهب تشیع بودند. زمانی که امام حسین(ع) به سمت کوفه آمد، نامه‌ای برای شیعیان بصره نوشت و آن را همراه غلام خود به این شهر فرستاد. شیعیان در منزل ماریه عبدیه دختر سعد اجتماع کردند. شریک بن اعور از چهرهای برجسته شیعه در بصره بود که اندکی پیش از شهادت مسلم در کوفه درگذشت. تعبیر شیعة البصره در منابع کهن آمده است. عبدالعزیز جلودی از نویسندگان شیعی در بصره بود. اسامی صدها نفر از شیعیان برجسته بصره در کتاب النصرة لشیعة البصرة آمده است. حاکمان شیعی همچون بریدیان، شاهینیه، بنی مزید و... در نواحی بصره قدرت را در دست گرفتند.

در دو قرن اخیر، تشیع در بصره رشد چشمگیری داشته و بسیاری از قبایل شیعی، از اطراف به این شهر کوچ کرده‌اند به طوری که بجز منطقه الزبیر، که مخلوطی از شیعه و سنی است، یکسره شیعی شده است.[۶۸]

  • تشیع در بغداد:

از زمانی که بغداد تأسیس شد، مهاجرانی از کوفه، بصره و خراسان، در منطقه کرخ بغداد ساکن شدند؛ از جمله بسیاری از بزرگان شیعه که از اشراف بغداد و کارگزاران دولتی بودند. در منابع، از کرخ به محله رافضه یاد شده است[۶۹]. یاقوت حموی می‌نویسد: اهل الکرخ کلهم شیعة امامیة لا یوجد فیهم سنی البتة[۷۰][۷۱]. از سال ۳۳۴ ق که آل بویه به بغداد آمدند، با حمایت آشکار از شیعه و علنی شدن مراسم شیعه در روز عاشورا و غدیر، درگیری میان سنیان محله باب البصره و شیعیان کرخ آغاز شد. با آمدن ترکان، شیعیان مورد اذیت و آزار قرار گرفتند. در مأذنه‌های کرخ حی علی خیر العمل گفته می‌شد که نشانه تسلط کامل شیعیان در آن منطقه بود.[۷۲] یکی از نقاط مهم کرخ، محله و مسجد براثا بود. مسجد براثا مکانی مقدس برای شیعیان بود و بارها مورد تخریب و ویرانی قرار گرفت[۷۳] و امروزه یکی از مراکز مهم اجتماع شیعیان برای نماز جمعه در بغداد است.[۷۴] به جز منطقه کرخ، بسیاری از شیعیان در منطقه باب الطاقه زندگی می‌کردند. حسین بن روح نوبختی در محله‌ای در حاشیه رصافه و باب الطاق زندگی می‌کرد که به نام نوبختیه نامیده می‌شد. مرقد وی در همان جاست و در حال حاضر به سوق الشورجه شناخته می‌شود که یکی از مناطق شیعه‌نشین بغداد امروزی است.[۷۵] مقابر قریش قبرستانی در شمال غربی بغداد، جایی بود که به مناسبت دفن امام کاظم و امام جواد علیهماالسلام به کاظمین شهرت یافت. سید مرتضی، خواجه نصیرالدین طوسی و شمار دیگری از شخصیت‌های شیعه در آنجا مدفونند.[۷۶]

امروزه شیعیان بخش بزرگی از جمعیت بغداد را تشکیل می‌دهند و بنابر برخی آمارها و گزارش‌ها، اکثریت جمعیت این شهر شیعیان هستند.[۷۷] شهرک صدر در شرق بغداد با بیش از دو و نیم میلیون جمعیت، یکی از مناطق شیعه‌نشین بغداد به شمار می‌آید.[۷۸]

  • تشیع در واسط:

واسط شهری است که حجاج بن یوسف برای خود در حاشیه دجله و میان راه کوفه و بصره ایجاد کرد و به همین دلیل واسط نامیده شد. بعدها شهر واسط به دلیل طغیان رودخانه از میان رفت. اما امروزه استانی در عراق که مرکز آن الکوت است، واسط نام دارد و یک منطقه شیعه‌نشین است. سعید بن جبیر از مشهورترین تابعین که دارای تمایلات شیعی بود و نزد ابن عباس شاگردی کرد، آنجا می‌زیست. وی به دستور حجاج کشته شد و قبر او زیارتگاه مسلمانان شد. شهر واسط از شهرهایی بود که در دوره عباسیان به تدریج محل اقامت شیعیان امامی و زیدی گردید؛ هشام بن حکم متکلم مشهور شیعی به رغم اینکه در کوفه به دنیا آمد، اما رشدش در واسط و تجارتش در بغداد بود. ابراهیم بن حیان اسدی کوفی از اصحاب امام صادق(ع) از کوفه به واسط رفت و در آنجا ساکن شد. عبیدالله بن ابی زید احمد انباری، احمد بن سهل واسطی، علی بن بلال بغدادی و علی بن محمد شاکر لیثی واسطی نویسنده کتاب عیون الحکم و المواعظ در شهر واسط زندگی می‌کردند. حسن بن علی بن نصر بن عقل، معروف به ابوعلی عبدی واسطی بغدادی از شاعران عراق در قرن ششم قمری بود که برای امرای مختلفی شعر می‌سرود. ابوالفضل اسفندیار بن موفق بن محمد بن یحیی از شاعران شیعه در واسط زاده شد. محمد بن فلاح مشعشعی بنیانگذار دولت شیعی مشعشعی در جنوب ایران و عراق، در واسط زاده شد و در حله تحصیل کرد و از شاگردان ابن فهد حلی بود. شماری از فرزندان ائمه نیز در این منطقه مدفونند.[۷۹]

  • تشیع در نیمه شمالی عراق:

تشیع در سامرا سابقه چندانی ندارد. تنها میرزای شیرازی دوران مرجعیت خود را در این شهر سپری کرد. اما بلد در فاصله ۲۰ کیلومتری سامرا از شهرهای شیعه‌نشین است. به جز اهالی چند روستا تمامی ساکنان بلد شیعه هستند.[۸۰] مزار امامزاده سید محمد از آثار شیعی این منطقه است. در جریان انتفاضه شعبان ۱۹۹۱، تعداد زیادی از افراد این شهر به زندان افتادند و ۳۹۵ نفر از شیعیان این شهر اعدام و ۲۲۵ نفر زندانی شدند و بیش از صد خانواده به اجبار در صحرای سماوه در جنوب غرب عراق اسکان داده شدند.[۸۱] اربیل نیز از شهرهای شیعی این منطقه است که علی بن عیسی اربلی (متوفای۶۹۲) نویسنده کشف الغمة از آن برخاسته است.[۸۲] تشیع در موصل به دوران حکومت حمدانیان و آل بویه برمی‌گردد. بدرالدین لؤلؤ موصولی حاکم موصل در قرن هفتم، در گسترش تشیع تلاش فراوانی کرد. مزار امامزادگان و وجود شعرا و ادیبان شیعی در قرن ششم و هفتم که در منابع با عنوان غالی و رافضی از آنها یاد شده، نشانه سابقه تشیع در این شهر است[۸۳].

در حال حاضر بیش از ۴۰۰ خانواده شیعی در محله فیصله موصل زندگی می‌کنند. در کرکوک در یکصد متری جنوب موصل، ترکمن‌های شیعه در محله تسعین زندگی می‌کنند.[۸۴]

  • تشیع در عشایر عراق:

در جنوب عراق اتحادیه‌های عشایری وجود دارد که تشیع در برخی از آنها مانند بنی سلامه و طائی‌ها ریشه کهن دارد. تشیع در برخی دیگر مانند ربیعه، خزعل، بنوتمیم، زبید، بنوعمیر، الدوار، الدفافعه و... نوپاست.[۸۵] رفت و آمد ایرانی‌ها برای عتبات از این نواحی و حضور طلاب برای تبلیغ در میان عشایر سبب گسترش تشیع در عشایر عراق شد.[۸۶] ابراهیم حیدری بغدادی (م ۱۸۸۲م) در کتاب عنوان المجد از سیر تشیع عشایر عراق سخن گفته و شیعه و سنی بودن هر کدام را مشخص می‌کند.[۸۷]

وضعیت شیعیان در دوران معاصر

  • شیعیان در انقلاب ۱۹۲۰م:

شیعیان با اینکه از دولت عثمانی رنج می‌بردند، اما در حمله انگلیسی‌ها به عثمانی، از خود مقاومت نشان دادند. این مقاومت با اجازه و فتوای علمای نجف شکل گرفت. سید محمد سعید حبّوبی، شیخ عبدالکریم جزایری و سید کاظم یزدی در نجف سخنرانی کردند. محمد مهدی خالصی در کاظمین بر مقاومت تأکید کرد. سید مهدی حیدری و محمد تقی شیرازی فتوای جهاد صادر کردند. محمد تقی شیرازی با به دست گرفتن رهبری شیعیان، مسئله استقلال عراق را مطرح کرد و پس از او شیخ الشریعه اصفهانی رهبری شیعیان را به دست گرفت.[۸۸]

پس از مخالفت‌های علمای نجف با سیاست‌های انگلستان در عراق، حاکمان عراق در ۵ شوال ۱۳۳۷ ق دستور تبعید علمای بین‌النهرین را صادر کردند. سید ابوالحسن اصفهانی، میرزا حسین نائینی و دیگران به ایران تبعید شدند.[۸۹][۹۰] در این دوره مناصب کلیدی عراق در اختیار اهل سنت بود. حزب الدعوه از ۱۹۵۸ فعالیت خود را آغاز کرد.[۹۱]

تا سال ۱۹۴۷ هیچ شیعه‌ای به منصب ریاست وزرا نرسیده بود. ملک فیصل تلاش کرد پای روحانیون شیعه را به حکومت باز کند. برای مدتی وزارت معارف را بر عهده سید هبة الدین شهرستانی گذاشت،[۹۲] و طی سال‌های ۱۹۴۷ تا ۱۹۵۸م سید محمد صدر (با سید محمد صدر از مراجع تقلید اشتباه نشود)، صالح جبر و عبدالوهاب مرجان برای مدتی نخست‌وزیر عراق شدند.[۹۳]

  • مناصب در اختیار شیعیان در دوران پادشاهی (به جز ریاست وزرا)
سال مجموع مناصب حکومتی تعداد مناصب در اختیار شیعه درصد
۱۹۲۱-۱۹۳۲ م ۱۱۳ ۲۰ ۱۷،۷ ٪
۱۹۳۲-۱۹۳۶م ۵۷ ۹ ۱۵،۸ ٪
۱۹۳۶ -۱۹۴۱ م ۶۵ ۱۸ ۲۷،۷ ٪
۱۹۴۱-۱۹۴۶م ۸۹ ۲۵ ۲۸،۱ ٪
۱۹۴۷-۱۹۵۸م ۲۵۱ ۸۷ ۳۴،۷ ٪
مجموع ۵۷۵ ۱۵۹ ۲۷،۶ ٪[۹۴]
  • شیعیان در دوره حزب بعث:

سیاست حزب بعث، کنار گذاشتن شیعیان و کردها از حوزه سیاست بود. از ۱۹۲۰ تا زمان اشغال عراق به وسیله آمریکا در سال ۲۰۰۳، گروه‌های سنی نقش کلیدی در سیاست عراق داشتند.

در سال ۱۳۵۰ و ۱۳۵۴ش ایرانیان از عراق اخراج شدند و در سال ۱۳۵۸ جنگ ایران و عراق اتفاق افتاد.

در سال ۱۹۹۱م که عراق به کویت، و در پی آن آمریکا به عراق حمله کرد، شیعیان انقلاب خودجوشی انجام دادند که انتفاضه شعبانیه نامیده شد. آیت الله خویی از این قیام حمایت کرد. در پی شکست این قیام، قتل‌عام شیعیان آغاز شد. تانک‌های ارتش عراق در حالی که پرچم‌هایی حمل می‌کردند که روی آنها نوشته بود «لا شیعة بعد الیوم: بعد از این شیعه‌ای نخواهد بود»، عملیات کشتار شیعیان را آغاز کردند. بر اساس برخی منابع، در این حملات ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار نفر کشته شدند.[۹۵] [۹۶]

  • شیعیان پس از صدام حسین:

با سقوط حزب بعث در ۲۰ فروردین ۱۳۸۲، شیعیان عراقی که در کشورهای دیگر از جمله ایران و سوریه در تبعید بودند، به کشورشان برگشتند. در تیرماه ۱۳۸۲ نخستین نهاد حکومتی عراقی پس از صدام به نام مجلس حُکم با ۲۵ عضو تشکیل شد. ۱۳ عضو این مجلس شیعه بود. نخستین ریاست آن بر عهده ابراهیم جعفری از شیعیان گذاشته شد. آیت الله سیستانی با تصمیم حاکم امریکایی برای نوشتن قانون اساسی عراق مخالفت کرد و از آن پس مهمترین مدافع مردم عراق شد. با مداخله امریکا در اوضاع عراق، جنگ‌های طائفه‌ای در عراق آغاز شد و در نتیجه آیت الله حکیم و عزالدین سلیم رئیس مجلس حکم به شهادت رسیدند. عملیات‌های انتحاری در کربلا و کاظمین و حرمین عسکریین اتفاق افتاد و بسیاری از شیعیان در مدائن کشته شدند.[۹۷]

  • شیعیان در تدوین قانون اساسی و دولت عراق:

پس از سقوط حکومت صدام، شیعیان و کردها وارد عرصه سیاسی عراق شدند. در ۳۰ ژانویه ۲۰۰۵ انتخابات مجلس عراق برگزار شد. شیعیان ۴۸/۱ آراء و ۱۴۰ کرسی از ۲۷۵ کرسی را به دست آوردند. ابراهیم جعفری دولت جدید را تشکیل داد. در روز ۱۰ می‌ ۲۰۰۵ تعداد ۵۵ نفر که ۲۸ نفرشان از لیست شیعیان بود، برای تدوین قانون اساسی تعیین شدند. اندکی بعد با مشارکت بیشتر اهل سنت این افراد به ۷۵ نفر رسید. در ۲۵ اکتبر ۲۰۰۵ انتخابات برای همه‌پرسی قانون اساسی عراق برگزار شد و با ۷۸٪ رای موافق به تصویب رسید. رهبری شیعیان در این دوره، ابتدا سید علی سیستانی و در مرحله بعد رهبران مجلس اعلی و حزب الدعوه بودند.[۹۸] در حال حاضر نخست‌وزیری در اختیار شیعیان است و تا کنون، ابراهیم جعفری، نوری مالکی و حیدر عبادی به سمت نخست‌وزیری دست یافته‌اند. هم‌اکنون شیعیان عهده‌دار ۶۰٪ وزارتخانه‎‏های عراق هستند.[۹۹]

سال‌شمار شیعی عراق

سال قمری واقعه
۳۵ قمری کوفه مرکز خلافت شد.
۳۶ قمری جنگ جمل[۱۰۰]
۳۷ قمری آغاز جنگ صفین[۱۰۱]
۳۸ قمری جنگ نهروان
۴۰ قمری شهادت امام علی(ع) در محراب مسجد کوفه[۱۰۲]
۴۱ قمری صلح امام حسن(ع)[۱۰۳]
۶۱ قمری شهادت امام حسین(ع) و یارانش در کربلا[۱۰۴]
۶۱ یا ۶۲ ق جابر، مشهد امام حسین(ع) را در کربلا زیارت کرد.
۶۵ قمری قیام توابین[۱۰۵]
۶۶ آغاز قیام مختار در کوفه[۱۰۶]
۱۲۲ قیام زید بن علی در کوفه[۱۰۷]
۱۳۳ آشکار شدن موضع قبر امام علی(ع) در نجف[۱۰۸]
۱۷۰ بنای عمارتی به دست هارون الرشید بر قبر امیر المومنین(ع)[۱۰۹]
۱۸۳ شهادت امام کاظم(ع) در بغداد[۱۱۰]
۲۲۰ شهادت امام جواد(ع)[۱۱۱]
۲۳۶ تخریب مزار ائمه نجف و کربلا به دستور متوکل عباسی[۱۱۲]
۲۵۴ شهادت امام هادی(ع) در سامرا[۱۱۳]
۲۵۵ ولادت امام زمان(ع) در سامرا[۱۱۴]
۲۶۰ شهادت امام عسکری(ع) در سامرا[۱۱۵]
۲۸۰ احداث گنبدی بر تربت سیدالشهدا به دستور داعی صغیر حاکم طبرستان[۱۱۶]
۲۸۲ قمری اختصاص هدایایی از سوی داعی صغیر برای سکنه پیرامون مزار امام علی(ع)[۱۱۷]
۲۸۳ احداث بنایی شامل گنبد و دیوار با ۸۰ طاق بر فراز مرقد امام علی(ع)[۱۱۸] و بنای مسجد و دیواری در کنار روضه حسینی در کربلا به فرمان داعی صغیر[۱۱۹]
۳۱۷ اهتمام بوالهیجاء در ایجاد عمارت بر مرقد امام علی(ع) در نجف[۱۲۰]
۳۲۶ صدور فتوای بربهاری، واعظ حنبلی بغداد، بر تخریب مسجد براثا در بغداد[۱۲۱]
۳۳۶ قمری دستور معزالدوله دیلمی برای ساخت دو ضریح و دو گنبد از چوب ساج بر مضجع امام کاظم و امام جواد علیهما السلام[۱۲۲][۱۲۳]
۳۳۸ درگذشت شیخ مفید و خاکسپاری وی در حرم کاظمین[۱۲۴]
۳۵۱ فرمان معزالدوله دیلمی برای تعطیلی اماکن شهری قلمرو حاکمیتش به مناسبت واقعه روز عاشورا و برگزاری مراسم عزاداری در بغداد به صورت عمومی[۱۲۵]
۳۶۶ تاسیس دارالشفای آل بویه در بغداد به فرمان عضدالدوله برای ارائه خدمات به زوار و شیعیان مقیم عتبات
۳۶۷ بنای دیوار در اطراف مزار ائمه مدفون در کاظمین
۳۶۷ تعرض قبایل عین التمر به کربلا و تخریب ضریح امام حسین و غارت اشیای قیمتی آن
۳۶۷ خاکسپاری ابن قولویه قمی در حرم کاظمین[۱۲۶]
۳۶۹ احداث کانال برای انتقال آب فرات به شهر نجف به فرمان عضدالدوله
۳۶۹ قمری توسعه حرم کاظمین توسط عضدالدوله دیلمی[۱۲۷]
۴۰۶ درگذشت سید رضی و دفن او در کاظمین[۱۲۸]
۴۴۱ صدور فرمان از سوی خلافت بنی عباس برای ممانعت از برگزاری مراسم عزاداری شیعیان در عتبات مقدسه
۴۴۳ تعرض جمعی از ناصبیان به حرم کاظمین
۴۴۷ به آتش کشیدن کتابخانه دارالعلم در بغداد
۴۴۹ یورش جمعی از ناصبیان به منزل شیخ طوسی و سوزاندن کتابخانه شخصی و منبر درس و وعظ او.
۹۱۴ قمری دستور شاه عباس صفوی بر آغاز عمده‌ترین بازسای حرم کاظمین[۱۲۹]
۱۰۱۵ صدور وقف‌نامه شاه عباس اول برای وقف همه دارایی‌های شخصی خویش برای چهارده معصوم به قلم شیخ بهایی
۱۲۱۶ قمری حمله وهابی‌ها به کربلا
۱۳۱۲ قمری درگذشت میرزای شیرازی و میرزا حبیب الله رشتی
۸۱۳۱ قمری درگذشت شیخ الشریعه اصفهانی
۱۳۳۳ فتوای جهاد سید مهدی حیدری علیه اشغالگران بریتانیا
۱۳۳۸ صدور فتوای محمد تقی شیرازی در ردّ امارت و سلطنت غیرمسلمان
۱۳۳۹ اعلام استقلال عراق و تشکیل نظام جمهوری
۱۹۸۱م آغاز جنگ ایران و عراق
۲۰۰۳ م اشغال عراق توسط امریکا و سرنگونی صدام
۲۰۰۵ م انتخابات و تشکیل دولت جلال طالبانی و نخست‌وزیری ابراهیم جعفری
۲۰۰۶ م اعدام صدام توسط دولت عراق به نخست‌وزیری نوری مالکی

شهرهای مهم شیعی

نوشتار‌های اصلی: نجف، کربلا، کاظمین، سامرا، کوفه، بغداد و حله
  • نجف: از شهرهای زیارتی شیعیان در عراق است؛ اهمیت نجف بیشتر به سبب وجود حرم امام علی(ع) است. به همین جهت مورد توجه حاکمان در دوره‌های مختلف بوده است. وجود حوزه علمیه بر اهمیت آن افزوده است.
  • کربلا: از مهمترین شهرهای عراق است. اهمیت کربلا بیش از هر چیز به حرم امام حسین(ع) است. کربلا فراز و فرودهای بسیاری به خود دید و بارها مورد حمله قرار گرفت. حرم عباس بن علی(ع) و سایر شهدای کربلا بر اهمیتش افزوده است.
نمایی از بین الحرمین در کربلا
  • کاظمین: از اماکن زیارتی عراق است که در شمال بغداد قرار دارد و حرم کاظمین در آن واقع شده است. این منطقه نزد شیعیان پس از شهرهای زیارتی نجف و کربلا اهمیت مذهبی بسیاری دارد.
  • کوفه: از شهرهای مهم عراق و از نخستین شهرهایی است که توسط مسلمانان تأسیس شد. کوفه در دوران امام علی و امام حسن علیهماالسلام مرکز خلافت اسلامی بود. بسیاری از خاندان‌های علمی شیعه از این شهر برخاسته‌اند. وجود برخی اماکن مقدس مانند مسجد سهله و مسجد کوفه به اهمیت آن افزوده است.
  • بغداد: پایتخت کنونی کشور عراق است. در گذشته بغداد مورد توجه حاکمان و مرکز خلافت بود. در زمان هارون الرشید، امام هفتم شیعیان مدتی در این شهر زندانی شد. در قرن دوم و سوم هجری، تشیع از کوفه به بغداد منتقل شد و محلۀ کرخ بغداد، در آن دوره شیعه‌نشین بود. منطقه کاظمین در شمال این شهر بخاطر وجود حرم کاظمین از اماکن مهم زیارتی شیعیان است.
  • حله: این شهر در قرن پنجم هجری قمری تبدیل به دارالعلم شیعه شد و علما و فقهای برجسته شیعه در آن ظهور کردند. در قرن هفتم به جای نجف، پررونق‌ترین حوزه علمیه و مقرّ بزرگ‌ترین علمای شیعه و محل تدریس آن‌ها بود و خاندان‌ علمی زیادی چون آل بطریق، آل نَما، آل طاووس، و آل مطهر در این شهر ظهور کردند.

اماکن مقدس

نوشتار اصلی: حرم امام علی(ع)
  • حرم امام علی(ع): مرقد نخستین امام شیعیان علی بن ابی طالب(ع) در نجف است. نخستین ساختمان حرم در دوران هارون الرشید عباسی بنا شد و پس از آن همواره در حال تجدید و عمران و توسعه بوده است. بسیاری از علما و پادشاهان شیعه در آن مدفونند.
نوشتار اصلی: حرم امام حسین(ع)
نوشتار اصلی: حرم کاظمین
  • حرم کاظمین: مرقد امام کاظم و امام جواد علیهماالسلام از امامان شیعه است که در منطقه کاظمین در شمال بغداد واقع شده است. حرم کاظمین بارها مورد مرمّت و بازسازی قرار گرفت. عمده‌ترین آن توسط شاه اسماعیل صفوی ۲۱ سال به طول انجامید. آستان کاظمین بیش از ۱۴۵۱۴ متر مربع مساحت دارد. برخی از مشاهیر شیعه در آن مدفونند.
نوشتار اصلی: حرم عسکریین
  • حرم امامین عسکریین: مرقد امام دهم و امام یازدهم شیعیان در سامرا است که در دهه گذشته چندین بار مورد حمله قرار گرفت. آخرین این حملات در ۱۶ خرداد ۱۳۹۳ش از سوی داعش به قصد تخریب حرم عسکریین صورت گرفت که با مقاومت مردم و نیروهای امنیتی عراق خنثی شد.[۱۳۰]
نوشتار اصلی: حرم عباس بن علی
  • حرم عباس بن علی(ع):مرقد عباس بن علی در کربلا و در نزدیکی حرم امام حسین(ع) قرار دارد. فاصله حرم امام حسین(ع) تا حرم ابوالفضل العباس را بین الحرمین می‌گویند.
حرم امامان و... شهر مرقد پیامبران شهر مساجد شهر مرقد یاران ائمه شهر
حرم امام علی(ع) نجف مرقد آدم و نوح نجف مسجد کوفه کوفه مرقد کمیل بن زیاد نجف- ثویه
حرم امام حسین(ع) کربلا مرقد یونس پیامبر موصل مسجد براثا بغداد- کاظمین[۱۳۱] مرقد هانی بن عروه کوفه
حرم کاظمین کاظمین عزیر بن سرحیا میسان مسجد بنی کاهل کوفه مرقد میثم تمار کوفه
حرم عسکریین سامرا شیث موصل مسجد غنی کوفه مرقد مسلم بن عقیل کوفه
حرم حضرت عباس (ع) کربلا مرقد هود و صالح نجف مسجد جعفی کوفه مرقد سلمان فارسی مدائن
امامزاده سید محمد بلد- سامرا جرجیس موصل مسجد حنانه نجف مرقد مختار بن ابوعبید ثقفی کوفه
قبرستان وادی السلام نجف سلیمان بصره مسجد الحمراء کوفه مرقد رشید هجری کفل
حرم طفلان مسلم کربلا ذوالکفل کفل مسجد سهله کوفه مرقد سعید بن جبیر واسط-کوت
خانه امیرالمومنین(ع) کوفه ایوب حله مسجد صعصعه بن صوحان کوفه مرقد عمرو بن حمق خزاعی موصل
یوشع بغداد- مسجد براثا مسجد رد الشمس بابل مرقد حر بن یزید ریاحی کربلا

حوزه‌های علمیه شیعه

  • حوزه علمیه بغداد: تأسیس حوزه علمیه بغداد به زمان امام کاظم(ع) برمی‌گردد. حوزه علمیه بغداد با ظهور عالمانی چون ابن جنید، شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی در عصر آل بویه مرجعیت علمی شیعه را عهده‌دار شد. اما با ورود طغرل سلجوقی به بغداد در ۴۴۷ق، حوزه بغداد از رونق افتاد و مرجعیت علمی شیعه به نجف منتقل شد.
  • حوزه علمیه نجف: با حضور شیخ طوسی در حوزه علمیه نجف، این شهر مرکز علمی و فکری جهان تشیع شد. اما در قرن ششم با ظهور محمد بن ادریس حلّی در حله، حوزه علمیه نجف از رونق افتاد و مرکز علمی شیعه به حله انتقال یافت. حضور محقق اردبیلی در حوزه نجف بار دیگر به حوزه نجف رونق بخشید. از دهه چهارم قرن یازدهم، حوزه علمیه نجف همانند دیگر حوزه‌های شیعه درگیر اخباری‌گری شد. از قرن سیزدهم با آغاز فعالیت علامه بحرالعلوم در نجف و شاگردان وحید بهبهانی، حوزه نجف عظمت و شکوه خود را بازیافت و بار دیگر به مرکز علمی جهان تشیع تبدیل شد.
  • حوزه علمیه حله: این حوزه علمیه در شهر حله توسط بنی مزید در قرن پنجم تأسیس شد[۱۳۲]. این حوزه از اواسط قرن ششم تا پایان قرن هشتم مرجعیت دینی شیعیان را بر عهده گرفت. ابن ادریس حلی، محقق حلی، علامه حلی و ابن طاووس از بزرگان حوزه علمیه حله به شمار می‌آیند.
  • حوزه علمیه سامرا: در سال ۱۲۹۱ق. سید محمد حسن شیرازی در سامرا اقامت گزید و در آنجا حوزه علمیه تأسیس کرد. با حضور شاگردان و علمای بزرگ در سامرا، مکتب خاصی در فقه و اصول شکل گرفت که به مکتب سامرا شهرت یافت. فتوای تحریم تنباکو میرزای شیرازی از حوزه علمیه سامرا صادر شد.
  • حوزه علمیه کربلا: از حوزه‌های علمیه شیعه در کشور عراق عالمان دینی، پس از شهادت امام حسین(ع) به مرور در این شهر سکنی گزیدند و مدارس دینی ساخته شدند. پس از سقوط اصفهان به دست محمود افغان با مهاجرت علمای ایران به کربلا، حوزه کربلا محل منازعه بین اخباریان و اصولیان بود. با مهاجرت محمد تقی شیرازی به کربلا، حوزه این شهر رونق گرفت. او فتوای مشهور خود علیه انگلیس را از حوزه علمیه کربلا صادر کرد.
مراجع تقلید کنونی عراق شهر سکونت مراجع تقلید سابق مراجع تقلید سابق علمای مبارز عراق
سید علی سیستانی نجف شیخ انصاری محمد تقی شیرازی مهدی خالصی
سید محمدسعید حکیم نجف میرزای شیرازی شیخ الشریعه اصفهانی سید محمد باقر صدر
بشیر نجفی نجف محمد طه نجف سید ابوالحسن اصفهانی سید مقتدی صدر
محمد اسحاق فیاض نجف محمد کاظم خراسانی سید محسن حکیم سید مرتضی عسکری
محمد کاظم یزدی سید ابوالقاسم خویی محمد خالصی زاده

قبایل شیعی

  • اشعریان
نوشتار اصلی: خاندان اشعریان

اشعریان از قبایل قحطانی یمن بودند[۱۳۳] که با بعثت پیامبر اکرم(ص) و انتشار دین اسلام در یمن، تعدادی از آنان به اسلام گرویدند. اشعریان پس از فتوحات ایران، در کوفه مستقر شدند و نقش برجسته‌ای در تحولات سیاسی و اجتماعی عراق ایفا کردند. آنان به سبب سختگیری‌های حجاج بن یوسف نسبت به شیعیان، از کوفه به قم مهاجرت کردند.[۱۳۴]

  • بنی اسد
نوشتار اصلی: بنی اسد

بنی اسد تیره‌ای از عرب عَدنانی هستند که گروهی از آنان در اطراف کوفه، بصره و شام ساکن شدند[۱۳۵]. حبیب بن مظاهر و مسلم بن عوسجه از مشهورترین شهدای کربلا، از این قبیله بودند. آنان پیکر شهدای کربلا را به خاک سپردند.[۱۳۶][۱۳۷] مزیدیان شاخه‌ای از قبیله بنی اسد بودند. که در حکومت خود شهر حله را تأسیس کردند[۱۳۸] تأسیس حوزه علمیه حله مهمترین اقدام علمی - فرهنگی آنان بود.

  • قبیله عبدالقیس
  • قبیله طی[۱۳۹]

احزاب شیعی

  • مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق، از احزب سیاسی عراق است که در ۲۶ آبان ۱۳۶۱ / ۱۷ نوامبر ۱۹۸۲ با هدف سرنگونی حکومت صدام حسین با حمایت ایران در تهران تأسیس شد. [۱۴۲] خانواده حکیم به ویژه سید محمد باقر حکیم نقش محوری در تأسیس مجلس اعلا ایفا کرده‌اند.[۱۴۳] در این مجلس، اعضای عرب، کرد، ترکمن و نیز اعضای شیعه و سنی وجود دارند ولی اکثریت اعضای آن را شیعیان عرب تشکیل می‌دهند. حزب الدعوة الاسلامیه، منظمة العمل الاسلامی، حرکة المجاهدین العراقیین، حزب الله کردستان و گروهی از اخوان المسلمین عراق[۱۴۴]، احزاب و گروه‌های مهم تشکیل‌دهنده مجلس اعلا هستند. سید محمود هاشمی، محمد باقر حکیم و عبدالعزیز حکیم در گذشته ریاست این حزب را بر عهده داشتند[۱۴۵] و اکنون رئیس آن عمار حکیم است.[۱۴۶]
  • جنبش صدر؛
  • حزب الدعوة الاسلامیة ولایة الفقیه؛
  • اتحاد اسلامی کردهای فیلی عراق؛
عنوان حزب تأسیس مؤسس رهبران گذشته رهبر کنونی حزب
حزب الدعوة الاسلامیة ۲۰ مهر ۱۳۳۶ سید محمد باقر صدر، سید محمد باقر حکیم، محمد صادق قاموسی سید مرتضی عسکری، محمدهادی سُبَیتی، ابراهیم جعفری، سید کاظم حائری نوری مالکی
مجلس اعلای اسلامی عراق ۱۳۶۱ش سید محمد باقر حکیم، خاندان حکیم و.. سید محمود هاشمی، سید محمد باقر حکیم، عبدالعزیز حکیم عمار حکیم
جنبش صدر مقتدی صدر
حزب الدعوة الاسلامیة ولایة الفقیه ۱۱ دی ۱۳۶۶ سید کاظم حائری سید کاظم حائری[۱۴۷]
اتحاد اسلامی کردهای فیلی عراق[۱۴۸]

رسانه‌ها شیعی عراق

رسانه‌های حزب الدعوه

  • شبکه تلویزیونی ماهواره‌ای آفاق
  • رادیو آفاق
  • رادیو بنت الهدی
  • نشریه‌ الدعوة الاسلامیة که پس از ۱۰ شماره توقیف شد
  • نشریه صوت الدعوة
  • روزنامه‌های البیان و الدعوة و مجله قبضة الهدی[۱۴۹]

تأثیر تشیع عراق (کوفه، نجف، حله) بر ایران

تشیع اصیل در کوفه، بغداد، نجف و حله در چندین نوبت به صورت گسترده به ایران انتقال یافت که عبارتند از:

  1. مرحله نخست انتقال اشعریون به قم: اشعریون قبیله‌ای یمنی بودند که پس از پیامبر به قصد مشارکت در فتوحات به عراق آمدند. این گروه در جریان دعوت‌های شیعی در عراق به ویژه شاگردی شماری از ایشان در مکتب امیرمؤمنان(ع) به تشیع گرویدند. در پی فشارهای امویان به شیعیان در عراق، راهی ایران شدند و در قم سکونت گزیدند. این گروه هویت عربی خود را تا چند قرن حفظ کردند.[۱۵۰]
  2. انتقال تشیع از مکتب بغداد و عراق به ایران: در دوران شیخ طوسی و فرزندش ابوعلی بود. شیخ بخش مهمی از عمرش را در بغداد سپری کرد و زمانی که کتابخانه‌اش به آتش کشیده شد به نجف آمد و حوزه علمیه نجف را پایه‌ریزی کرد. در همان زمان شماری از ایرانیان شیعه از شهرهای قم، ری، ساری، گرگان و... راهی عراق شدند و در مکتب شیخ و اندکی پیش از آن در مکتب شیخ مفید و سید مرتضی شاگردی کردند. بسیاری از شاگردان شیخ طوسی القاب قمی، نیشابوری، جرجانی، آملی، نسفی، مروزی، قزوینی و... دارند.[۱۵۱]
  3. انتقال تشیع مکتب حله به ایران: مکتب حله توسط ابن ادریس، محقق حلی و علامه حلی اداره شد و بر دیگر نقاط جهان اسلام تأثیر گذاشت. شاگردان ایرانی این مکتب بسیار فراوان بودند و در طول دو قرن اندیشه‌های علامه حلی در ایران ترویج می‌شد. علاوه بر رفت و آمد طلاب به حله، مسافرت علامه حلی به ایران در دوره سلطان محمد خدابنده تأثیر زیادی بر رواج تشیع در ایران داشت. این نهضت علمی در زمان فخرالمحققین ادامه یافت.[۱۵۲]
  4. تأثیر تشیع حوزه نجف بر ایران: این دوره مربوط به هجرت گسترده علمای جبل عامل به ایران است. برخی از اینان از عراق و برخی مستقیما از جبل عامل به ایران آمدند. شمار بسیاری از مشایخ جبل عامل به دعوت شاه طهماسب و شاهان دیگر صفوی عازم ایران شدند و به تقویت حوزه‌های علمی ایران پرداختند. آنان بسیاری از متون شیعی را با خود آوردند که در بارور کردن مکتب شیعی قزوین و اصفهان در دوره صفوی مؤثر افتاد. محقق کرکی از برترین نمونه‌ها در این دوران بود.[۱۵۳]

روابط با ایران

عراق تا قرن هفتم میلادی بخشی از سرزمین ایران در دوران باستان بود. پس از تأسیس دولت عثمانی در استانبول، عراق بین سلاطین عثمانی و حکومت‌های شیعی ایران دست به دست می‌شد. شاه اسماعیل صفوی در سال ۹۱۴ قمری بغداد را به تصرف خود درآورد. در سال ۱۰۵۹ قمری سرزمین عراق برای همیشه توسط سلطان مراد چهارم پادشاه عثمانی از ایران جدا شد و ضمیمه دولت عثمانی گشت. با سقوط امپراتوری عثمانی، اختلاف میان تهران و بغداد بر سر حاکمیت بر اروند رود آغاز شد. با موافقتنامه سال ۱۹۳۷، روابط این دو کشور بهبود یافت و تا سال ۱۹۵۸ ادامه یافت.[۱۵۴]

با به قدرت رسیدن حزب بعث، اختلافات مرزی گذشته ایران و عراق دوباره مطرح شد. حزب بعث، حدود یک هزار تن از اتباع ایران مقیم عراق را در سال ۱۳۴۹ اخراج کرد و با پناه دادن به افرادی چون تیمور بختیار رئیس پیشین ساواک ایران، بر شدت تنش روابط با تهران افزود. با پیمان نامه الجزایر در ۱۹۷۵ که به امضای طرفین رسید، روابط ایران و عراق بهبود یافت. وقوع جنگ ۸ ساله ایران و عراق تیره‌ترین دوران روابط دو کشور را رقم زد.[۱۵۵] اما پس از سقوط حزب بعث، روابط دو کشور رو به بهبودی نهاد و روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دو کشور به حالت عادی بازگشت.[۱۵۶][۱۵۷] در جریان هجوم گسترده داعش به شمال عراق، ایران از این کشور حمایت کرد.[۱۵۸][۱۵۹][۱۶۰] [۱۶۱]

  • ایرانیان عراقی: مردمانی ایرانی بودند که از دیرباز به عراق مهاجرت کرده بودند. ایرانیان به صورت عمده ساکن شهرهای کربلا، نجف و کاظمین بودند. بخشی از اینان که در زمان حکومت صدام حسین از کشور عراق اخراج شدند،[۱۶۵] به معاودین (بازگشت‌داده‌شدگان) معروف شدند. برخی از آنان پس از سرنگونی صدام به عراق بازگشتند.[۱۶۶] خاندان حکیم از خاندان‌های علمی و سیاسی شیعی معروف در عراق معاصر، تبار ایرانی دارند. در قرن یازدهم هجری، جد بزرگ این خاندان به نام سید علی حکیم، پسر سید مراد بن سید شاه اسداللّه، طبیب ویژه شاه ‌عباس اول صفوی بود. سیدعلی به همراه شاه عباس صفوی برای زیارت مرقد امیرمؤمنان(ع) به نجف رفت و با اصرار مردم آنجا برای طبابت در نجف سکونت گزید. از این زمان به سیدعلی حکیم شهرت یافت و فرزندانش نیز به همین نام مشهور شدند.[۱۶۷][۱۶۸]
  • اخراج ایرانیان: در سال ۱۹۷۱م صدام حسین، ۵۰ هزار ایرانی را با عدم تمدید اقامتشان، از کشور عراق اخراج کرد.[۱۶۹] در میان اینان تعدادی کرد فیلی بود. عراق بار دیگر از آوریل ۱۹۸۰، ۴۰ هزار ایرانی را اخراج کرد. در سال ۱۹۸۵ مجموع پناهندگان و اخراج‌شدگان از عراق به ۴۰۰ هزار نفر رسید. در اکتبر سال ۱۹۹۰، مقامات ایران گزارشی درباره مهاجران عراقی انتشار دادند که تعداد آنان را در نیمه آن سال بیش از یک میلیون نفر اعلام می‌کرد.
  • جنگ ایران و عراق: در سال ۱۳۵۹ (۱۹۸۰) جنگ ایران و عراق با حمله غافلگیرانه صدام به مرزهای ایران آغاز شد[۱۷۰] و با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت در ۲۷ تیر ۱۳۶۷ از سوی ایران پایان یافت.[۱۷۱] [۱۷۲]
  • عراقی‌های ایران: مردمانی از عراق کنونی متشکل از عرب‌ها و کردها که به صورت مهاجر و گاه پناهده وارد ایران شده‌اند. بر اساس سرشماری سال ۲۰۰۱، تقریبا ۲۰۳ هزار عراقی در ایران زندگی می‌کنند. اما گزارش کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد تعداد آنان را ۲۰۴ هزار نفر می‌داند. برخی آمارها جمعیت واقعی عراقی‌های ایران را گاه تا ۵۰۰ هزار نفر تخمین زده‌اند. برخی از این عراقی‌ها تبعه ایران شده‌ و در قم، تهران، خراسان، خوزستان و... زندگی می‌کنند. برخی نیز با سقوط صدام حسین به کشورشان بازگشتند.[۱۷۳]

آیین و رسوم شیعیان

راهپیمایی شیعیان در اربعین
نوشتار اصلی: راهپيمایی اربعین
  • اربعین در کربلا: بزرگترین اجتماع شیعیان جهان در اربعین در کربلا شکل می‌گیرد. در این ایام بسیاری از شیعیان از کشورهای دیگر در قالب کاروان‌های زیارتی وارد عراق می‌شوند. زائران با پای پیاده از شهرهای مختلف از جمله نجف راهی کربلا شده و هیئت‌های بسیاری با برپایی ایستگاه‌هایی در طول مسیر نجف تا کربلا از زائرین و عزاداران پذیرایی می‌کنند. قیمه نجفی جزء معروف‌ترین نذری‌های شیعیان نجف است که در ایام محرم و اربعین میان عزاداران پخش می‌شود.[۱۷۴] در ۳۰ سال گذشته و به ویژه پس از حاکمیت صدام حسین در سال ۱۹۷۹، شیعیان عراق از اجرای مراسم عزاداری برای امام حسین(ع) که یک سنت تقریبا هزار ساله بود منع شدند.[۱۷۵] با سقوط حزب بعث بار دیگر مراسم عزاداری رونق چشمگیری گرفت. در قانون اساسی جدید، احترام اماکن مقدس عراق مورد توجه قرار گرفت.
نوشتار اصلی: مشعل‌گردانی
  • مشعل گردانی در نجف از مراسم‌هایی است که از گذشته در نجف نزد شیعیان وجود داشته است. این مراسم از روز هفتم ماه محرم به یادبود سوزانده شدن خیمه‌های امام حسین(ع) و اهل بیتش شروع می‌شود و با رجزخوانی همراه است. مشعل، چوب بلندی است که بر آن چندین مشعل کوچک افروخته قرار دارد. در این مراسم شخصی نیرومند به تنهایی آن را برداشته و می‌چرخاند و پس از آن به سوی مرقد امام علی(ع) حرکت می‌کند. بسیاری از اندیشمندان مذهب تشیع، از اجتماع مردم در چنین مراسم‌هایی برای منتشر کردن فکر و اندیشه امام حسین(ع) بهره جسته‌اند.[۱۷۶]

آثار تاریخی و هنری

عنوان اثر مکان تصویر توضیحات
ایوان مداین مداین طاق کسری.jpg طاق کسری از کاخ‌های پادشاهان ساسانی در عراق است. این کاخ در شهر مداین (تیسفون) قرار دارد. مدائن پایتخت پادشاهان ساسانی ایران بود.[۱۷۷] بر اساس روایاتی در شب میلاد پیامبر اکرم(ص) بخش‌هایی از آن فرو ریخت.[۱۷۸]امام علی(ع) در آنجا نماز گذارد.[۱۷۹][۱۸۰]
جامع متوکل سامرا نمایی از مناره ملویه.jpg از قدیمی‌ترین مساجد عراق است که ساخت آن به زمان متوکل عباسی برمی‌گردد. مناره ملویه در ضلع شمالی مسجد، به دستور متوکل ساخته شد. از این مسجد تنها دیوارهای آن و مناره ملویه باقی است.[۱۸۱][۱۸۲]
قلعه نجف نجف قلعه‌ای مستحکم که در دوران عثمانی به عنوان سربازخانه از آن استفاده می‌شد.[۱۸۳]
کاخ اخضیر کربلا این کاخ در ۵۵ کیلو متری جنوب غربی کربلا قرار دارد که در قرن گذشته سالم از زیر خاک بیرون آورده شد درباره تاریخ آن،اختلاف نظر وجود دارد، برخی آن را ساسانی دانسته و گروهی دیگر از ساخته‌های دوران عباسیان می‌دانند.[۱۸۴]
بورسیبا بابل بورسیبا.jpg برج نمرود جایگاهی است که نمرود حضرت ابراهیم(ع) را از آنجا به آتش افکند.[۱۸۵]
شهر بابل بابل شهری باستانی و مشهورترین پایتخت دوران باستان عراق است؛ بهشت‌های هفت گانه بابل یکی از عجایب جهان باستان، در کنارۀ این شهر قرار داشته است.[۱۸۶]
متوکلیه سامرا متوکلیه، شهر کهن سامراست توسط متوکل ساخته شد ویرانه‌های آن در شمال سامرا نمایان است.
مناره موجده کربلا در ۴۰ کیلومتری غرب کربلا قرار دارد. برای راهنمایی و راهیابی کاروان‌ها و مسافران، در شب بر بالای آن آتش می‌افروختند.[۱۸۷]
قصر خُوَرنق نجف نعمان بن امرؤالقیس
صفه صافی صفا نجف مرقد یکی از پادشاهان یمن است.
قصرهای سامرا سامرا مجموعه قصرهایی که به دست خلفای عباسی ساخته شد.
جامع ابی دلف سامرا مسجدی که به نام ابودلف قاسم بن عیسی از فرماندهان عباسی و از شیعیان معتقد است.
مسجد ابوحنیفه اعظمیه- بغداد مسجد ابوحنیفه.jpg از مساجد مهم مسلمانان اهل سنت در اعظمیه بغداد است. این مسجد مدفن ابوحنیفه نعمان بن ثابت است.

حمله داعش به شمال عراق

در دی ۱۳۹۲/ ژانویه ۲۰۱۴ پس از به آتش کشیدن چادر معترضین در استان‌های سنی‌نشین عراق توسط نیروهای امنیتی و عقب‌نشینی ارتش از دو شهر رمادی و فلوجه، نیروهای داعش دو شهر رمادی و فلوجه مرکز استان الانبار را به تصرف خود درآوردند.[۱۸۸] اما طی نبردی، سرکرده داعش در رمادی کشته شد و کنترل این دو شهر از دست آنان خارج گردید.[۱۸۹][۱۹۰]

داعش در سال ۱۳۹۳ (۹ ژوئن ۲۰۱۴ میلادی) به شمال عراق حمله کرد و موصل دومین شهر عراق را تصرف نمود[۱۹۱]. گروه داعش پس از اشغال شهر تاریخی موصل در شمال عراق، اماکن مقدس به ویژه مساجد و آرامگاه‌های مقدس در نزد شیعیان را تخریب کرد. نیروهای داعش آرامگاه‌های یونس پیامبر، جرجیس، شیث پیامبر و بقعه یحیی بن زید در حومه شهر کوفه را منفجر کردند.[۱۹۲][۱۹۳] پس از اشغال موصل توسط داعش، نیروهای آنان به برخی دیگر از شهرهای عراق حمله‌ور شدند. آیت الله سیستانی، از شهروندان عراقی خواست تا سلاح بردارند و با داعشیان مبارزه کنند.[۱۹۴] این درخواست، استقبال گسترده مردم را در پی داشت.[۱۹۵]

هم‌اکنون داعش کنترل برخی از شهرهای شمالی عراق (استان‌های همجوار سوریه) را در دست دارد. نیروهای داعش تسلط مناطقی همچون نینوا، تکریت، دهلاویه و یثرب را به دست گرفتند.[۱۹۶][۱۹۷] مناطقی نیز میان ارتش عراق و داعش دست به دست می‌شود.[۱۹۸] هر چند آمار رسمی از قربانیان حملات داعش در عراق منتشر نشده، اما بنا بر گفته نیروهای سازمان ملل متحد، تنها در ماه اوت ۲۰۱۴ در عراق ۱۴۲۰ تن کشته و دست کم ۱۳۷۰ نفر زخمی شده‌اند.[۱۹۹] بنابر برخی گزارش‌های غیر رسمی، در پی حملات داعش نیم میلیون عراقی آواره شده‌اند. و تنها در نینوا و صلاح الدین هزار کودک کشته شدند.[۲۰۰] سازمان‌های بین‌المللی[۲۰۱][۲۰۲][۲۰۳] [۲۰۴][۲۰۵] و دولت‌های بسیاری[۲۰۶][۲۰۷] [۲۰۸][۲۰۹][۲۱۰] از جمله جمهوری اسلامی ایران جنایات داعش در عراق را محکوم کردند.[۲۱۱][۲۱۲]

نگارخانه

جستارهای وابسته

پانویس

  1. گلی زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۲
  2. نگاهی به تکثراجتماعی و سیاسی مردم عراق
  3. قانون اساسی عراق
  4. گلی زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۲
  5. کردستان عراق را دریابیم
  6. رجا نیوز؛ روز عاشورا در اقلیم کردستان تعطیل اعلام شد
  7. مطالعه بیشتر در: موسسه آینده پژوهی جهان اسلام: اقتصاد عراق
  8. علوی، احمد، ص۶۶
  9. گلی زواره،ص ۱۲۹
  10. علوی، احمد، ص۶۶
  11. علوی، احمد، ص۶۶؛ بطاطو، ج۱، ص۵۷-۵۹
  12. تقی زاده داوری، ص۴۴
  13. پورتال اهل بیت(ع)
  14. شیعیان جهان، مجمع جهانی اهل بیت
  15. گنجینه، شماره ۳۳
  16. جعفریان، تشیع در عراق، ص۲۷ پانویس؛ جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۸۸
  17. موسوعة الترکمان العراق
  18. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۸۸
  19. جعفریان، تشیع در عراق، ص۲۷؛ جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۹۰؛ بطاطو، ج۱، ص۵۷-۵۹
  20. جعفریان، اطلس شیعه، ص۴۰۸
  21. گلی زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۳
  22. عتبات عالیات عراق؛ اصغر قائدان
  23. علوی، احمد، ص۶۱
  24. حموی، معجم البلدان (۱۹۹۵م)، ج۵، ص۷۴-۷۵؛ علوی، احمد، ص۶۱
  25. اماکن زیارتی و سیاحتی عراق
  26. علوی، احمد، ص۵۸
  27. حموی، معجم البلدان(۱۹۹۵م)، ج۵، ص۷۴-۷۵
  28. حموی، معجم البلدان(۱۹۹۵م)، ج۵، ص۷۴-۷۵؛ علوی، احمد، ص۶۱
  29. گلی زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۳
  30. علوی، احمد، ص۵۸
  31. گلی زوراه، جغرافیای جهان اسلام، ص۲۰۳
  32. گلی زوراه، جغرافیای جهان اسلام، ص۲۰۳
  33. گلی زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۳-۱۲۵
  34. گلی زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۵-۱۲۷
  35. گلی زوراه، جغرافیای جهان اسلام، ص۲۰۳
  36. گلی زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۵-۱۲۷
  37. گلی زوراه، جغرافیای جهان اسلام، ص۲۰۵
  38. بلاذری‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۷۴؛ یاقوت‌ حموی‌، ذیل کلمه خُرَیبَة‌
  39. طبری‌ (موسسه اعلمی للمطبوعات)، ج‌۴، ص‌۵۰۰ـ ۵۰۱؛ مسعودی‌، ج‌۳، ص‌۱۰۴ـ۱۰۶
  40. یعقوبی، ج ۲، ص ۱۸۸؛ خلیفه، ص ۱۹۱
  41. مفید، الارشاد، ج۲، ص۱۴
  42. اسد حیدر، ج ۱، الامام صادق علیه‌السلام و المذاهب الاربعة، ص ۳۱۸؛ مکتب حدیثی کوفه).
  43. ابن سعد، الطبقات، ج۱، ص۶۲؛ طبری (موسسه اعلمی للمطبوعات)، تاریخ، ج۳، ص۲۵۲
  44. ولهاوزن، ص۱۰۸
  45. طبری(دارالتراث)، ج۳، ص۶۱؛ ابن‌هشام، ج۲، ص۴۱۲
  46. البدایه و النهایه(بیروت)، ج۸، ص۲۳۵
  47. مسعودی، مروج الذهب، ج۲، ص۷۳ تا۷۵
  48. ابن کثیر، البدایة و النهایة(مصر)، ج ۱۱، ص۶۳۴؛ سعد بن حسین عثمان و عبدالمنعم ابراهیم الجمیعی، الاعتداءات علی الحرمین الشریفین عبر التاریخ، ص۳۴-۳۵
  49. تاریخ الیعقوبی(بیروت)، ج۲، ص۲۵۳ و ابن الطقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیه و الدول الاسلامیه، ص۱۱۶
  50. ابوفراس حمدانی، ص۳۳۷، ۳۵۱ـ۳۵۲
  51. ابن اثیر، ج۷، ص۵۳۸
  52. ابن ظافر ازدی، ص۳۷؛ ابن حوقل، ص۲۴۰
  53. خضری، سید احمدرضا، ص۳۱۵
  54. حموی، معجم البلدان(بی نا)، ج ۲، ص ۳۳۸-۳۳۹؛ خضری، سید احمدرضا، ص ۳۲۳-۳۲۴
  55. خضری، سید احمدرضا، ص۳۲۵
  56. ابن خلدون، ج۳، ص۵۲۵
  57. اطلس شیعه، ص۳۶۷
  58. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۶۸-۳۶۹
  59. ابن اثیر، ج ۸، ۲۴۶
  60. اطلس شیعه، ص۳۶۲
  61. اطلس شیعه، ص۳۶۵
  62. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۸۱
  63. اطلس شیعه، ص۳۵۹
  64. خوارزمی، رسائل، ص۱۶۴-۱۶۵؛ اطلس شیعه، ص۳۵۹؛ جعفریان، تشیع در عراق، ص۲۷
  65. اطلس شیعه، ص۳۶۱
  66. افق، حسین، تشیع عراق، مجله زمانه، شماره ۹۵، ۱۳۸۹ش، ص۵۰
  67. افق، حسین، تشیع عراق، مجله زمانه، شماره ۹۵، ۱۳۸۹ش، ص۵۱
  68. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۶۶
  69. بغدادی، تاریخ مدینة الاسلام، ج۱، ص۳۹۲
  70. معجم البلدان، ج۴، ص۴۴۹
  71. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۷۵
  72. ذهبی، ج۶، ص۳۰
  73. معجم البلدان ج۱، ص۳۶۳
  74. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۷۷
  75. مرقد المعارف، ج۱، ص۲۴۹؛ جعفریان اطلس شیعه، ص۳۷۷
  76. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۷۷
  77. جعفریان، اطلس شیعه، ص۴۰۴
  78. خبرگزاری ابنا
  79. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۸۱-۳۸۲
  80. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۸۶
  81. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۸۸
  82. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۸۷
  83. برای اطلاع از اسامی شاعران و ادیبان و همچنین امامزادگان: نک: جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۸۷
  84. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۸۶-۳۸۷
  85. اطلس شیعه، ص۴۰۱
  86. نقاش، ص۷۶؛ جعفریان، تشیع در عراق، ص۶
  87. حیدری، ص۱۱۴؛ جعفریان، تشیع در عراق، ص۷، ۱۰
  88. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۹۲-۳۹۰
  89. فرهمند، ص۱۹۱
  90. تبعید علمای ایرانی از عراق و پیامدهای آن (دهه ۱۹۲۰)
  91. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۹۳
  92. کاظمی محمد صالح، ص۴۵؛ جعفریان، تشیع در عراق، ص۲۱
  93. بطاطو، ج۱، ص۲۱۶؛ جعفریان، تشیع در عراق، ص۷۱
  94. جعفریان، تشیع در عراق، ص۳۶
  95. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۹۳-۳۹۴
  96. جعفریان، تشیع در عراق، ص۹۶-۱۰۰
  97. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۹۶-۳۹۴
  98. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۹۹-۴۰۰
  99. خبرگزاری ابنا
  100. طبری‌(موسسه اعلمی للمطبوعات)، ج‌۴، ص‌۵۰۱؛ مسعودی‌، ج‌۳، ص۱۱۳؛ یعقوبی‌(تهران)، ج‌۲، ص‌۱۸۲
  101. یعقوبی(تهران)، ج ۲، ص۱۸۸
  102. ارشاد، ج۱، ص۹
  103. باقر شریف قرشی، حیاةالحسن ص۴۷۱
  104. ابن سعد، ج۶، ص۴۴۱
  105. ابن‏ خلدون، ج۲، ص۶۳
  106. ابن‏ خلدون، ج۲، ص۴۴
  107. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۱۳۹.
  108. عبدالکریم بن طاوس، ص۱۱۸-۱۱۹
  109. آل محبوبه، ج۱، ص۴۱. البته در خصوص ساخت نخستین بنا بر فراز مضجع امام علی(ع) میان مورخین اختلاف است. زین العابدین شیروانی در ریاض السیاحه، ص ۳۰۹ نخستین بنا را در سال ۱۵۵ قمری ذکر می‌کند. همچنین نک: حمدالله مستوفی، نزهة القلوب
  110. مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۱۵
  111. مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۷۳
  112. آل محبوبه، ج۱، ص۷۲؛ ابوالفرج اصفهانی، فرزندان ابوطالب، ج۲، ص۳۸۸-۳۹۱
  113. مفید، ارشاد، ج۲، ص۲۹۷؛ نوبختی، فرق الشیعه، ص۱۳۴
  114. مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۳۹
  115. مفید، الارشاد، ج۲، ص۳۱۳
  116. صابی، ص۲۲
  117. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۱۰، ص۴۱
  118. تاریخ طبرستان، ص۹۵، ۲۴۴
  119. صابی، ص۲۲
  120. نک: دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۶۸۸-۶۹۲
  121. صولی، محمد بن یحیی، ص۱۳۶
  122. مزارات اهل البیت و تاریخهما، ص۱۰۸.
  123. مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، ص۴۵
  124. طوسی، الفهرست، ص۲۳۹
  125. فقیهی، ص۴۶۶
  126. الکنی و الالقاب، ج ۱، ص۳۹۱
  127. مزارات اهل البیت و تاریخهما، ص۱۰۸.
  128. ابن میثم البحرانی، شرح نهج البلاغة، ج ۱، ص۸۹.
  129. جولة فی اماکن المقدسة، ص۱۱۲.
  130. حمله به سامرا و حرم عسکریین(ع)
  131. پورتال اهل بیت
  132. خضری، سید احمدرضا، ص۳۲۵
  133. السیره النبویه، ابن هشام، ج۱ص۸
  134. تاریخ قم، ص۲۶۲، ۲۹۰-۲۹۱
  135. ابن عدیم، بغیة الطلب، ج۱، ص۵۳۴.
  136. ابی مخنف، مقتل الحسین(ع)، پاورقی ص۱۳۶؛ زرکلی، الاعلام، ج۷، ص۲۲۲
  137. علامه حلی، خلاصه الاقوال فی معرة الرجال، ص۱۳۲
  138. گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، ۲۶۱
  139. اطلس شیعه ص۱۵۱
  140. علی مؤمن، ۲۰۰۴، ص۳۵، ۱۶۹، ۲۰۰؛ حسینی، ص۷۲ - ۷۴؛ الاحزاب و الحرکات و الجماعات الاسلامیة، ج۲، ص۳۳۷ - ۳۳۸؛ عاملی، ج۱، ص۲۴۵- ۲۴۶ و پانویس
  141. حسینی، ص۶۸ - ۷۴؛ خرسان، ص۵۵ - ۵۶، ۶۳ - ۶۴؛ عاملی، ج۱، ص۲۵۵ - ۲۵۶
  142. جعفری، ص۲۵۷؛ آندرسون و استنزفیلد، ص۲۳۱
  143. خاندان حکیم
  144. تأسیس مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق
  145. تأسیس مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق
  146. خاندان حکیم
  147. خرسان، ص۴۰۹ – ۴۱۹؛ عادل رؤوف، ص۴۲، ۴۴
  148. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۹۰
  149. قناة آفاق الفضائیة و جریدة البیان و جریدة الدعوة...، ۲۰۱۱م
  150. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۸۲
  151. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۸۲
  152. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۸۳-۳۸۲
  153. جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۸۳
  154. تاریخچه روابط ایران و عراق
  155. روابط ایران و عراق
  156. روابط سیاسی ایران و عراق بعد از انقلاب اسلامی
  157. ایران با گسترش روابط اقتصادی در پی افزایش نفوذ در عراق
  158. تقدیر آیت‌الله سیستانی از حمایت ایران از عراق
  159. ایران در نبرد علیه جنگجویان از عراق حمایت می‌کند
  160. آمریکا از نقش سازنده ایران در عراق حمایت می‌کند
  161. اطلاعات بیشتر درباره روابط ایران و عراق در: روابط ایران و عراق در گذر تاریخ‌، اختلافات مرزی ایران و عراق در گذر تاریخ، روابط سیاسی ایران و عراق بعد از انقلاب اسلامی
  162. مدرسی، ص۵۲
  163. دولت آبادی، ج۴ ص۲۹۱
  164. فرهمند، ص۱۹۱-۱۹۳
  165. تاریخچه روابط ایران و عراق
  166. عراقی‌های مقیم ایران پای صندوق‌های رای می‌روند
  167. سراج، ص۲۱-۲۲؛ امینی، ج ۱، ص۴۲۱؛ محمدحسین حرزالدین، ج ۲، ص۲۸۷ـ۲۸۸
  168. خاندان حکیم: دانشنامه جهان اسلام
  169. تاریخچه روابط ایران و عراق
  170. تحلیلی‌ بر جنگ‌ تحمیلی‌ رژیم عراق‌ علیه‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، ج‌ ۱، ص۶۸ـ۷۴؛ درویشی‌، ص۱۲۶ـ۱۴۷؛ پارسا دوست‌، ۱۳۶۹ ش‌، ص۲۵۹ـ ۳۹۵
  171. ولایتی‌، ص۲۷۷ـ ۲۷۸
  172. اطلاعات بیشتر در: دانشنامه جهان اسلام: جنگ ایران و عراق(۱)،دانشنامه جهان اسلام: جنگ ایران و عراق(۲) متن قطعنامۀ ۵۹۸
  173. عراقی‌های مقیم ایران پای صندوق‌های رای می‌روند
  174. قیمه نجفی، نذری شیعیان عراق
  175. نگاهی به تکثر اجتماعی و سیاسی مردم عراق
  176. مراسم «مشعل گردانی» در نجف اشرف
  177. حموی، معجم البلدان(۱۹۹۵م)، ج۴، ص۷۴-۷۵
  178. بحارالانوار، ج۱۵، ص۲۵۷، ۲۶۳؛ اعلام الورای، ص۱۱؛ صدوق، امالی، ۲۸۵
  179. مستدرک ج۳، ص۴۴۸
  180. ایوان مداین
  181. اماکن زیارتی و سیاحتی عراق، ص۷۳ - ۷۵
  182. تبیان
  183. آثار تاریخی نجف
  184. آثار باستانی عراق
  185. آثار باستانی عراق
  186. دانشنامه موضوعی قرآن
  187. آثار باستانی کربلا
  188. القاعده، کنترل فلوجه عراق را در دست گرفت
  189. فلوجه از دست شبه‌نظامیان القاعده خارج شد
  190. درگیری‌های شدید در فلوجه/ کشته شدن سرکرده دولت اسلامی عراق و شام
  191. خبرگزاری ابنا
  192. تخریب ۳۰ مکان مذهبی عراق از سوی داعش
  193. داعش قبر یونس پیامبر را منفجر کرد
  194. خبرگزاری ابنا
  195. خبرگزاری ابنا
  196. داعش علاوه بر موصل، مناطق تکریت، دهلاویه و یثرب را تصرف کرد
  197. داعش کنترل تکریت را به دست گرفت
  198. آخرین تحولات عراق و وضعیت داعش
  199. خبرگزاری اهل بیت(ابنا)
  200. قتل عام ۱۰۰۰ کودک توسط داعش در آمار سازمان ملل
  201. خبرگزاری اهل بیت(ابنا): بان‌کی‌مون: تمام کشورها داعش را تحریم کنند
  202. دیدبان حقوق بشر: داعش کودکان را به حمله انتحاری می‌گمارد
  203. خبرگزاری اهل بیت (ابنا): اتحادیه اروپا اقدامات تروریستی «داعش» در شمال عراق را بشدت محکوم کرد
  204. تحت تاثیر خطر کاهش تولید نفت عراق
  205. دبیرکل یونسکو از طرف‌های درگیر در عراق
  206. حمایت روسیه از دولت عراق
  207. وزیر دفاع آلمان: ابتدا باید برای مهار داعش فکر کنیم
  208. اعلام ایستادگی فرانسه در کنار عراق در مبارزه با داعش
  209. خبرگزاری اهل بیت (ابنا): تحریم ۶ عضو گروه داعش در قطعنامه شورای امنیت
  210. میشل سلیمان: "داعش سیاسی" لبنان را تهدید می‌کند نه "داعش نظامی"
  211. پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری
  212. پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری

منابع

  • ابراهیم جعفری، تجربه حکومت؛ ترجمه محمدرضا بلوردی، تهران، ۱۳۹۰ش.
  • ابن الطقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیه و الدول الاسلامیه، تحقیق عبدالقادر محمد مایو، بیروت: دارالقلم العربی، ۱۹۹۷م.
  • ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ترجمه عبدالحمید آیتی، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
  • ابن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد بن صامل السلمی، طائف: مکتبة الصدیق، ۱۹۹۳م.
  • ابن ظافر ازدی، اخبار الدولة الحمدانیة بالموصل و حلب و دیاربکر و الثغور، چاپ تمیمه رواف، (بی‌جا: بی‌تا.، بی‌تا.)
  • ابن عدیم، عمر، بغیةالطلب، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ۹۸۸م.
  • ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج۸، بیروت: دارالفکر، ۱۹۸۶م.
  • ابن کثیر، البدایة و النهایة، نحقیق: دکتر عبدالله بن عبدالمحسن الترکی، مصر: هجر للطباعة والنشر والتوزیع والاعلان، ۱۹۹۷م.
  • ابن میثم البحرانی، شرح نهج البلاغة، قم: مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۶۲ش.
  • ابن‌هشام حمیری، السیرة النبویه، مکتبه محمدعلی صبیح و اولاده، بی‌جا، ۱۳۸۳ق.
  • ابوالفرج اصفهانی، فرزندان ابوطالب، ترجمه جواد فاضل، تهران، علمی، ۱۳۳۹.
  • ابوفراس حمدانی، دیوان، شرح خلیل دویهی، بیروت، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م.
  • احمد علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، چاپ یازدهم، نشر معروف، قم، ۱۳۹۱ش.
  • الاحزاب و الحرکات و الجماعات الاسلامیة، [تألیف] جمال باروت و دیگران، چاپ فیصل درّاج و جمال باروت، [دمشق] المرکز العربی للدراسات الاستراتیجیة، ۲۰۰۶م.
  • افق، حسین، تشیع عراق، مجله زمانه، شماره ۹۵، ۱۳۸۹ش.
  • امینی، محمد هادی، معجم رجال الفکر و الادب فی النجف خلال الف عام، نجف، ۱۴۱۳ق/۱۹۹۲م.
  • آل محبوبه، جعفر باقر، ماضی نجف و حاضرها،، دارالضواء، بیروت، ۱۴۰۶ق
  • بطاطو، حنا، العراق، ترجمه: عفیف الرزاز، بیروت، ۱۹۹۰م.
  • بهاءالدین محمد بن حسن بن اسفندیار کاتب، تاریخ طبرستان، تصحیح: علامه عباس اقبال، تهران، پدیده خاور، ۱۳۶۶.
  • پارسا دوست، منوچهر، نقش‌ عراق‌ در شروع‌ جنگ‌، تهران‌ ۱۳۶۹ ش‌.
  • تحلیلی‌ بر جنگ‌ تحمیلی‌ رژیم‌ عراق‌ علیه‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، تهران‌: وزارت‌ امورخارجه‌، دفتر حقوقی‌، ۱۳۶۱ـ ۱۳۶۷ ش‌.
  • تقی زاده داوری، محمود گزارشی از آمار جمعیتی شیعیان کشورهای جهان، موسسه شیعه شناسی، قم، ۱۳۹۰ش.
  • جعفریان، رسول، اطلس شیعه، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۸۷ش.
  • جعفریان، رسول، تشیع در عراق، مرجعیت و ایران، موسسه مطالعاتی تاریخ معاصر ایران، تهران، ۱۳۸۶ش.
  • حرزالدین، محمد حسین، تاریخ النجف الاشرف، هَذَّبه وزاد علیه عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم، ۱۳۸۵ش.
  • حسینی، محمدباقر صدر: حیاة حافلة... فکر خلاق، بیروت ۱۴۲۶ق/۲۰۰۵م.
  • حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دارصادر، ط الثانیة، ۱۹۹۵م.
  • حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، تحقیق: فرید عبدالعزیز الجندی، بیروت، دارکتب العلمیه،بی تا.
  • حیدری، ابراهیم فصیح بن سید صبغۀ بغدادی، المجد فی بیان احوال بغدادو البصره و نجد، لندن، دارالحکمة، ۱۹۹۸م.
  • خضری، سید احمد رضا، تشیع در تاریخ، دفتر نشر معارف، قم، ۱۳۹۱ش.
  • خلیفة بن خیاط، تاریخ خلیفة بن خیاط، تحقیق سهیل زکار، دارالفکر بیروت.
  • دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
  • دولت آبادی، یحیی، حیات یحیی، جاویدان، تهران، ۱۳۶۲ش.
  • سراج، عدنان ابراهیم، الامام محسن الحکیم: ۱۸۸۹ـ۱۹۷۰م، بیروت ۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م.
  • سعد بن حسین عثمان و عبدالمنعم ابراهیم الجمیعی، الاعتداءات علی الحرمین الشریفین عبر التاریخ، ۱۹۹۲م.
  • ‏شیخ صدوق، الأمالی، انتشارات کتابخانه اسلامیه، ۱۳۶۲ش.
  • شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ناشر: کنگره شیخ مفید، قم‏، ۱۴۱۳ ق‏.
  • صابی، ابوالحقق ابراهیم هلال، المنتزع من کتاب التاجی، به کوشش ویلفرد مادلونگ، بیروت، ۱۹۸۷م.
  • صلاح خرسان، حزب الدعوة الاسلامیة: حقائق و وثائق، فصول من تجربة الحرکة الاسلامیة فی العراق خلال ۴۰ عاماً، دمشق ۱۴۱۹ق/۱۹۹۹م.
  • صولی، محمد بن یحیی، اخبار الراضی بالله و المتقی الله، چاپ هیدوث دن، بیروت، ۱۹۷۹م.
  • طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری، دارالکتب الإسلامیة تهران.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث.۱۹۶۷م.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم والملوک،‌ بیروت، دارالتراث، چاپ دوم‌، ۱۳۸۷ق.
  • طبری‌، محمد بن جریر، تاریخ‌ طبری، موسسه اعلمی للمطبوعات، بیروت‌.
  • طوسی، محمد بن الحسن، الفهرست، محقق: جواد القیومی، بی‌جا، مؤسسة نشر الفقاهة، ۱۴۱۷ق.
  • عادل رؤوف، حزب الدعوة الاسلامیة، المسیرة و الفکر الحرکی، بیروت، ۱۹۹۹م.
  • عاملی، احمد عبدالله ابوزید، محمدباقر الصدر: السیرة و المسیرة فی حقائق و وثائق، بیروت، ۱۴۲۷–۱۴۲۸ق/۲۰۰۶–۲۰۰۷م.
  • عبدالکریم بن طاوس، فرحجه الغری فی تعیین قبر امیرالمومنین(ع)، تحقیق: آل شبیب، قم، ۱۴۱۹ق.
  • ‏علامه مجلسی، بحارالأنوار، مؤسسة الوفاء بیروت - لبنان، ۱۴۰۴ ق.
  • علی مؤمن، سنوات الجمر: مسیرة الحرکة الاسلامیة فی العراق، ۱۹۵۷ – ۱۹۸۶، بیروت ۲۰۰۴م.
  • فرهاد درویشی‌، تمهیدات‌ سیاسی‌ و نظامی‌ عراق‌ برای‌ آغاز جنگ‌، در ریشه‌های‌ تهاجم‌: علل‌ و زمینه‌های‌ شروع‌ جنگ‌، به‌ کوشش‌ فرهاد درویشی‌، تهران‌: سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌ اسلامی‌، مرکز مطالعات‌ و تحقیقات‌ جنگ‌، ۱۳۷۸ ش‌.
  • فرهمند، علی، تبعید علمای ایرانی از عراق و پیامدهای آن(دهه ۱۹۲۰)، مجله تاریخ روابط خارجی، شماره ۱۹، تابستان ۸۳.
  • فرهمند، علی، معرفی سند: تبعید علمای ایرانی از عراق و پیامدهای آن (دهه ۱۹۲۰)، فصلنامه تاریخ روابط خارجی ۱۳۸۳ شماره ۱۹.
  • فقیهی، علی اصغر، آل بویه و اوضاع زمان ایشان، انتشارات صبا، ۱۳۵۷.
  • قائدان، اصغر، عتبات عالیات عراق
  • قمی، محمدرضا، اماکن زیارتی و سیاحتی عراق
  • کاظمی، محمدصالح، احسن الاثر فیمن ادرکناه فی القرن الرابع عشر، بغداد، مکتبة النجاح، ۱۳۵۲ش/۱۹۴۳م.
  • گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ۱۳۸۹ش.
  • گلی زواره، جغرافیای جهان اسلام: آشنایی با کشورهای اسلامی و قلمرو اقلیتهای مسلمان، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چ: دوم، قم، ۱۳۸۹ش.
  • گلی زواره، غلامرضا، سرزمین اسلام: شناخت کشورهای اسلامی و نواحی مسلمان نشین، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چ: سوم، قم، ۱۳۸۰ش.
  • لیام آندرسون و گرت استنزفیلد، عراق المستقبل: دکتاتوریة، دیمقراطیة‌ام تقسیم؟، ترجمة رمزی ق. بدر، مراجعة و تقدیم و تعلیق ماجد شبّر، لندن، ۲۰۰۵م.
  • مجمع جهانی اهل بیت، شیعیان جهان (نگاهی اجمالی به وضعیت شیعیان جهان)، تهران، زمستان۸۵.
  • مجمع جهانی اهل بیت، مجله گنجینه، شماره ۳۳، ۲۰۰۹م.
  • محدث نوری، مستدرک الوسائل، مؤسسه آل البیت علیهم السلام قم، ۱۴۰۸ ق.
  • مدرسی، مرتضی، تاریخ روابط ایران و عراق، فروغی، تهران، ۱۳۵۱ش.
  • مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، چاپ عبدالحسین نوایی، تهران، ۱۳۶۲ش.
  • مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر،ترجمه ابولقاسم پاینده،تهران،انتشارات علمی فرهنگی،۱۳۸۷ش.
  • مسعودی، مروج الذهب و معادن الجواهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.
  • مقدمه ابن خلدون، عبدالرحمن بن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی،چ هشتم، ۱۳۷۵ش.
  • نقاش، اسحاق، شیعة العراق، ترجمه عبدالاله النعیمی، بیروت و سوریه، ۱۹۹۶م.
  • نوبختی، حسن بن موسی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ترجمه محمد جواد مشکور، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی ۱۳۶۱.
  • ولایتی، علی‌اکبر، تاریخ‌ سیاسی‌ جنگ‌ تحمیلی عراق‌ بر جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
  • ولهاوزن، یولیوس، الدولة العربیة و سقوطها، ترجمه یوسف عش، دمشق، ۱۳۷۶ق.
  • یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ الیعقوبی، ج۲، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
  • یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ترجمه ابراهیم آیتی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران.

منابع مطالعاتی


پیوند به بیرون


به زبان‌های دیگر مطالعه کنید