باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

عایشه دختر ابوبکر (درگذشت ۵۸ق) سومین همسر پیامبر اسلام(ص) است که پس از وفات خدیجه کبری و پس از سوده به همسری پیامبر اکرم درآمد. مورخان درباره سن او به هنگام ازدواج، اختلاف دارند. ماجرای افک یکی از معروف‌ترین وقایع زندگی عایشه است که به علت اتهام دیگران به او به دنبال حادثه‌ای، نزول آیاتی از سوره نور را در پی داشت و خداوند، اتهام‌زنندگان را سرزنش کرد.

عایشه
مشخصات فردی
نام کامل عایشه دختر ابوبکر بن ابی‌قحافه
کنیه ام عبدالله
لقب ام المؤمنین • حمیرا
زادروز سال چهارم بعثت
زادگاه مکه
محل زندگی مکه • مدینه
نسب/قبیله بنی‌تیم
خویشاوندان پیامبر(ص)ابوبکرمحمد بن ابی‌بکر
درگذشت ۱۰ شوال سال ۵۸ قمری
نحوه درگذشت مرگ طبیعی / مرگ به‌دست معاویه
مدفن قبرستان بقیع
مشخصات دینی
زمان اسلام آوردن چهارم بعثت
حضور در جنگ‌ها جنگ جمل
دلیل شهرت همسر پیامبرماجرای افکجنگ جمل
نقش‌های برجسته همسر پیامبر(ص) • از روایان احادیث پیامبر(ص) • از مخالفان امام علی(ع)

عایشه، مشهور به ام المؤمنین، در میان همسران پیامبر، به دلیل فعالیت‌ها، جهت‌گیری‌های سیاسی و نقشی که پس از رحلت پیامبر(ص) ایفا کرد، شهرت فراوانی دارد. او در زمینه‌سازی برای خلافت خلیفه اول و دوم تلاش نمود و با نقل روایاتی در ذکر فضایل آن دو، به تثبیت جایگاه آنان کمک کرد. عایشه در دوران خلافت عثمان نیز ابتدا با وی همراه بود، اما بعدها به دلایلی از او روی گرداند و با شورش بر ضد عثمان همراهی کرد. او پس از قتل عثمان، با اعلام خون‌خواهی عثمان، به مخالفت با امام علی(ع) برخاست و با همراهی برخی صحابه، جنگ جمل را به راه انداخت.

اهل‌سنت با استناد به روایاتی، از فضایل عایشه و محبوبیت او نزد پیامبر خبر داده‌اند و برای او جایگاه ارزشمندی قائل‌اند، اما در مقابل، شیعیان به دلیل موضع‌گیری‌های عایشه در دوران خلافت امام علی(ع) و تأثیرگذاری او در شکل‌گیری جنگ جمل و همچنین جلوگیری از دفن پیکر امام حسن(ع) کنار قبر پیامبر(ص)، نقدهای فراوانی به رفتار و سیره او مطرح کرده‌اند.

محتویات

زندگی‌نامه

عایشه دختر ابوبکر از خاندان «تَیْم» و مادرش «اُمّ‌‌رومان» دختر عامر بن عُوَیْمِر از قبیله بنی‌کِنانه بود.[۱] او در سال چهارم یا پنجم بعثت در مکه به دنیا آمد.[۲]

کنیه عایشه، «اُم‌ّعبدالله» بود که به علت وجود خواهرزاده‌اش عبدالله بن زبیر به این نام شهرت یافت.[۳] در بسیاری از منابع تاریخی، او را «اُمُّ الْمؤمنین» خوانده‌اند.[۴]

نقل شده است که پیامبر(ص)، عایشه را «حُمَیْراء» خوانده و خطاب کرده است.[۵] روایتی نیزدر این مورد به شهرت رسیده که براساس آن، پیامبر خطاب به عایشه فرمود: «کَلِّمینی یا حُمَیْراء؛ ای حمیرا با من سخن بگوی». گفته شده نخستین بار غزالی در کتاب احیاء علوم الدین، چنین حدیثی را نقل کرده و پیش از آن در هیچ کتابی نیامده است. چنانکه اَلْفَتَّنی از علمای اهل تسنن (متوفای ۹۸۶ق) نوشته است آنچه غزالی نقل کرده، هیچ اصل و ریشه‌ای ندارد.[۶] سید مرتضی عسکری از عالمان شیعه نیز هیچ اصل و اساسی برای سخن غزالی قائل نیست و آن را از جعلیات او می‌داند که به دروغ گفته و افترا به پیامبر نسبت داده است.[۷]

وفات

عایشه در ۱۰ شوال سال ۵۸ق (یا سال ۵۷ق) در ۶۶ سالگی در مدینه درگذشت، ابوهریره بر او نماز خواند و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.[۸] برخی نیز زمان وفات او را ۱۷ رمضان همان سال گفته‌اند.[۹]

درباره علت مرگ عایشه، اختلاف‌نظر وجود دارد. عده‌ای بر خلاف اهل سنت که مرگ او را طبیعی دانسته‌اند، با استناد به منابع، معاویه را عامل قتل عایشه می‌دانند که با مکر و حیله خود، چاله‌ای کَند و او را در آن انداخت.[۱۰] علت این امر را اعتراض عایشه به بیعت گرفتن معاویه برای یزید گفته‌اند.[۱۱] قائلان به قتل عایشه، روز این اتفاق را آخر ذی‌الحجه دانسته‌اند.[۱۲]


ازدواج با پیامبر اکرم

عایشه یکی از همسران پیامبر اسلام بود که بعد از وفات حضرت خدیجه و پس از ازدواج حضرت محمد(ص) با سوده دختر زمعة بن قیس، به همسری پیامبر(ص) درآمد[۱۳] و این زندگی زناشویی، نُه سال و پنج ماه به طول انجامید.[۱۴] در اینکه ازدواج چه زمانی صورت گرفته، همگان بر محقق‌شدن این امر بعد از وفات خدیجه متفق‌اند اما در اینکه دو سال یا سه سال قبل از هجرت بوده، اختلاف است.[۱۵] در گزارش‌ها هم آمده که ازدواج پیامبر با عایشه قبل از ازدواج او با سوده بوده، اما برخی از روایات مشهورتر، ازدواج پیامبر اسلام با سوده را قبل از ازدواج با عایشه عنوان کرده‌اند.[۱۶] نقل شده که خوله همسر عثمان بن مظعون نزد ابوبکر رفت و ماجرای ازدواج را با پدر عایشه در میان گذاشت. پیامبر در ماه شوال سال یازده بعثت با عایشه ازدواج کرد[۱۷] و مهریه او را چهارصد درهم قرار داد.[۱۸]

سن عایشه هنگام ازدواج

در مورد سن ازدواج او با پیامبر اختلاف وجود دارد، به گونه‌ای که سنّ هنگام ازدواج و زفاف او را بین ۶ تا ۱۸ سال بیان کرده‌اند.[۱۹] بنابر نقل مشهور منابع تاریخی، عایشه در هنگام ازدواج با پیامبر(ص) حدود شش یا هفت سال داشته،[۲۰] اما زفاف پیامبر با عایشه چند سال بعد و پس از مهاجرت به مدینه صورت گرفت؛ زمانی که عایشه سنی بالاتر از نُه سال داشت.[۲۱]

با این حال برخی پژوهشگران معتقدند بررسی گزارش‌های مختلف از منابع تاریخی، روشن می‌کند که عایشه در هنگام ازدواج با محمد(ص)، ۱۸ سال داشته است. اینان معتقدند عایشه از نخستین مسلمانان به شمار آمده و در ابتدای بعثت پیامبر، کودکی بیش نبوده است. به باور اینان، اگر عایشه در زمان بعثت حداقل هفت سال داشته باشد، در هنگام ازدواج با پیامبر ۱۷ ساله بوده است.[۲۲]

سید جعفر مرتضی عاملی، سن پایین عایشه را نمی‌پذیرد و سن سیزده تا هفده‌سالگی او را به هنگام عقد صحیح می‌داند. وی به نقل از ابن اسحاق، عایشه را در شمار کسانی آورده که در ابتدای بعثت و پس از هجده نفر مسلمان شد؛ یعنی نوزدهمین نفری بود که آیین مسلمانی را برگزید. جعفر مرتضی در ادامه این‌گونه می‌آورد که اگر عمر وی به هنگام بعثت به طور مثال هفت ساله بوده، به هنگام عقد هفده‌سال و موقع هجرت بیست‌سال سن داشته، مگر این که بگویند وقتی مسلمان شد، کمتر از هفت سال سن داشت.[۲۳]

ماجرای افک

نوشتار اصلی: افک

بر اساس روایت مشهوری که از خود عایشه نقل شده، در سال پنجم هجری و زمان بازگشت سپاه اسلام از غزوه بنی مصطلق و هنگامی‌که اردوی مسلمانان برای استراحت، توقف کرده بودند، عایشه برای قضای حاجت از لشکرگاه فاصله گرفت. او که گردنبند خود را گم کرده بود، مدتی مشغول یافتن آن شد، اما لشکریان که از غیبت وی اطلاع نداشتند، به راه افتاده و کجاوه او را به تصور اینکه عایشه در آن است همراه خود بردند. وقتی عایشه بازگشت، محل استراحت کاروان را خالی یافت و در همان مکان ماند تا فردی به نام صفوان بن معطَّل به او رسید و شترش را در اختیار عایشه قرار داد و او را به لشکریان رساند. همین ماجرا موجب بدگویی گروهی از مردم مدینه درباره عایشه شد که از آنان بنابر متون اسلامی، منافقان یاد می‌شود که عایشه را به عمل منافی‌عفت متهم کردند. پس از این اتفاق، با نزول بخشی از آیات سوره نور (آیات ۱۱ تا ۲۶) عایشه از این اتهام تبرئه شد و اتهام‌زنندگان مورد سرزنش قرار گرفتند.[۲۴]
اهل‌سنت، نزول این آیات را فضیلتی برای عایشه خواندند و به همین علت، برتری او را نسبت به دیگر همسران از زبان خود عایشه و نزدیکان او نقل کرده‌اند، مانند اینکه محبوب‌ترین زن نزد رسول خدا عایشه است.[۲۵] اما برخی از علمای شیعه به این داستان اشکالاتی وارد نموده‌اند.[۲۶] منابع شیعه، نزول این آیات را مرتبط با دیگر همسر پیامبر یعنی ماریه قبطیه در ماجرای پس از مرگ ابراهیم فرزند رسول خدا دانسته‌اند.[۲۷]

پس از رحلت پیامبر اکرم

دوران زندگانی عایشه پس از پیامبر را می‌توان در چند مرحله بررسی کرد:

در زمان خلافت شیخین

عایشه پس از رحلت پیامبر(ص) به دلیل همسری رسول‌خدا و فرزندی خلیفه اول، هر چند دخالت مستقیمی در امور سیاسی نداشت، اما از جایگاه اجتماعی بالایی برخوردار و مورد حمایت خلیفه اول و دوم بود. به عقیده گروهی از نویسندگان شیعه، عایشه در به خلافت‌رسیدن ابوبکر نیز نقش داشت و در روزهای آخر عمر پیامبر(ص) تلاش‌هایی برای زمینه‌سازی خلافت پدرش انجام داد. او همچنین با نقل روایاتی از پیامبر اسلام در فضیلت ابوبکر و عمر، به تثیبت خلافت آن دو یاری رساند[۲۸] و با حمایت‌های فکری و فقهی در بیان احادیث و صدور فتواها، سهم فراوانی در پیشبرد سیاست‌های این دو خلیفه ایفا کرد.[۲۹] در مقابل هم گزارش‌هایی در دست است که دو خلیفه نخست به عایشه، هدایایی عطا کرده و مستمری او را نسبت به سایر همسران پیامبر(ص) افزایش دادند.[۳۰] خلیفه دوم چون معتقد بود عایشه، محبوب‌ترین همسر پیامبر بوده، دوهزار درهم بیشتر از دیگر زنان به او اختصاص داد.[۳۱] از منظر شیعیان، این عمل خلفا نوعی بی‌عدالتی تلقی شده است.[۳۲]

در زمان عثمان

زندگی عایشه پس از مرگ دو خلیفه و روی کارآمدن عثمان، وارد مرحله جدیدی شد و او نقش سیاسی بارزتری در جامعه اسلامی ایفا کرد.[۳۳] رابطه عایشه با عثمان در سال‌های نخست خلافت وی خوب بود تا آنجا که عایشه با بیان احادیثی به بیان فضایل عثمان می‌پرداخت.[۳۴] اما به تدریج در نیمه دوم خلافت، روابط این دو به تیرگی گرایید و این شکاف با دشمنی و رهبری شورش بر قتل عثمان ادامه یافت.[۳۵] بنا بر آنچه درباره اختلاف بین عایشه و خلیفه سوم آمده، سبب این اختلاف آن بود که عثمان مقرری او را که عمر می‌داد کم کرد و دیگر زنان پیامبر خدا را با او برابر گردانید و این مسئله موجب رنجیدن عایشه از عثمان شد.[۳۶] حوادثی همچون فساد ولید بن عقبه؛ برادر ناتنی عثمان که از طرف او والی کوفه شده بود و ظلم‌هایی که عثمان در حق عبد الله بن مسعود، عمّار، ابوذر، جندب و سایر اصحاب رواداشت و اشرافیت و قبیله‌پرستی عثمان زمینه را برای استفادۀ عایشه به منظور ابراز مخالفت با عثمان، فراهم آورد.[۳۷]

او در سخنان خود و برخوردهایی که بین خودش و عثمان در مسجد مدینه پیش آمد، به شدت به انتقاد از خلیفه پرداخت.[۳۸] عثمان نیز در پاسخ، او را به همسران نوح و لوط شبیه خواند که به شوهران‌شان خیانت کردند و وارد جهنم شدند که این جمله، با واکنش شدید عایشه همراه شد و وی با گفتن «اُقْتُلوا نَعْثَلاً فَقَدْ کفَر؛ نعثل[یادداشت ۱] را بکشید که او کافر شده است» عثمان را شایسته مرگ دانست.[۳۹]

همچنین ببینید: ماجرای قتل عثمان


در زمان امام علی(ع)

نوشتار اصلی: جنگ جمل

عایشه از مخالفان امام علی(ع) بود و برخی نویسندگان، سابقه این اختلاف را به دوران حیات پیامبر عقب برده‌اند.[۴۰] [۴۱] هر چند تلاش عایشه در گردآوری احزاب مخالف امام علی(ع) و سازماندهی لشکری بزرگ علیه خلافت امام که به جنگ جمل انجامید، نشانه بارزی از دشمنی او با علی بن ابی‌طالب(ع) است، اما نویسندگان سنی‌مذهب، او را تحت‌تأثیر تحریک بدخواهان دانسته‌اند و یا اقدام او را در لشکرکشی، به قصد قصاص کشندگان عثمان و نه مخالفت با علی(ع) می‌دانند و این عمل او را خطایی در اجتهاد دانسته‌اند که خود عایشه از آن پشیمان بود.[۴۲] در مقابل، عالمان شیعه ادعای خونخواهی یا پشیمانی عایشه از رودررویی با امام را نقد کرده و نپذیرفته‌اند.[۴۳]

عایشه در مکه حضور داشت که خبر قتل عثمان را برای او آ