باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

عایشه
مشخصات فردی
نام کامل عایشه دختر ابوبکر بن ابی‌قحافه
کنیه ام عبدالله
لقب ام المؤمنین • حمیرا
زادروز/زادگاه سال چهارم بعثتمکه
محل زندگی مکه • مدینه
نسب/قبیله بنی‌تیم
خویشاوندان سرشناس پیامبر(ص)ابوبکرمحمد بن ابی‌بکر
مدفن قبرستان بقیع
مشخصات دینی
زمان اسلام آوردن چهارم بعثت
حضور در جنگ‌ها جنگ جمل
دلیل شهرت همسر پیامبرماجرای افکجنگ جمل
نقش‌های برجسته همسر پیامبر(ص) • از روایان احادیث پیامبر(ص) • از مخالفان امام علی(ع)

عایشه دختر ابوبکر (درگذشت ۵۸ق) سومین همسر پیامبر اسلام(ص) است که پس از وفات خدیجه کبری و پس از سوده به همسری پیامبر اکرم درآمد. مورخان درباره سن او به هنگام ازدواج، اختلاف دارند. ماجرای افک یکی از معروف‌ترین وقایع زندگی عایشه است که به علت اتهام دیگران به او به دنبال حادثه‌ای، نزول آیاتی از سوره نور را در پی داشت و خداوند، اتهام‌زنندگان را سرزنش کرد.

عایشه، مشهور به ام المؤمنین، در میان همسران پیامبر، به دلیل فعالیت‌ها، جهت‌گیری‌های سیاسی و نقشی که پس از رحلت پیامبر(ص) ایفا کرد، شهرت فراوانی دارد. او در زمینه‌سازی برای خلافت خلیفه اول و دوم تلاش نمود و با نقل روایاتی در ذکر فضایل آن دو، به تثبیت جایگاه آنان کمک کرد. عایشه در دوران خلافت عثمان نیز ابتدا با وی همراه بود، اما بعدها به دلایلی از او روی گرداند و شورش بر ضد عثمان را به راه انداخت و سرانجام عثمان به قتل رسید. وی پس از کشته‌شدن خلیفه سوم، با اعلام خون‌خواهی عثمان، به مخالفت با امام علی(ع) برخاست و با همراهی برخی صحابه، جنگ جمل را به راه انداخت.

اهل‌سنت با استناد به روایاتی، از فضایل عایشه و محبوبیت او نزد پیامبر خبر داده‌اند و برای او جایگاه ارزشمندی قائل‌اند، اما شیعیان با ردّ مستندات آنان، به سوء ادب و حسادت او اشاره کرده و به دلیل آزار پیامبر(ص)، موضع‌گیری‌های او در دوران خلافت امام علی(ع) و تأثیرگذاری‌اش در شکل‌گیری جنگ جمل، نقدهای فراوانی به رفتار و سیره وی مطرح کرده‌اند.

محتویات

زندگی‌نامه

عایشه دختر ابوبکر، از خاندان «تیم»، و مادرش امّ رومان دختر عامر بن عویمر از قبیله بنی‌کنانه بود.[۱] او در سال چهارم یا پنجم بعثت در مکه به دنیا آمد.[۲]

کنیه عایشه، «ام عبدالله» بود که به علت خواهرزاده‌اش عبدالله بن زبیر به این نام شهرت یافت.[۳] در بسیاری از منابع تاریخی، او را «ام المؤمنین» خوانده‌اند.[۴]

نقل شده است که پیامبر، عایشه را «حمیراء» خوانده و خطاب کرده است.[۵] در این باره، روایتی نیز به شهرت رسیده که بر اساس آن، پیامبر خطاب به عایشه فرمود: «کَلِّمینی یا حُمَیْراء؛ ای حمیرا با من سخن بگوی». گفته شده نخستین بار غزالی در کتاب احیاء علوم الدین، چنین حدیثی را نقل کرده و پیش از آن در هیچ کتابی نیامده است. چنانکه الفتنی از علمای اهل تسنن (متوفای ۹۸۶ق) نوشته، آنچه غزالی نقل کرده، هیچ اصل و ریشه‌ای ندارد.[۶] سید مرتضی عسکری از علمای شیعه نیز هیچ اصل و اساسی برای آن قائل نیست و آن را از جعلیات غزالی می‌داند که به دروغ و افترا به پیامبر نسبت داده است.[۷]

وفات

عایشه در ۱۰ شوال سال ۵۸ ق (یا سال ۵۷ق) در ۶۶ سالگی در مدینه درگذشت، ابوهریره بر او نماز خواند و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.[۸] برخی نیز زمان وفات او را هفدهم رمضان همان سال گفته‌اند.[۹]

درباره علت مرگ عایشه، اختلاف‌نظر وجود دارد. عده‌ای بر خلاف اهل سنت که مرگ او را طبیعی دانسته‌اند، با استناد به منابع، معاویه را عامل قتل عایشه می‌دانند که با مکر و حیله خود، چاله‌ای کَند و او را در آن انداخت.[۱۰] علت این امر را اعتراض عایشه به بیعت گرفتن معاویه برای یزید گفته‌اند.[۱۱] قائلان به قتل عایشه، روز این اتفاق را آخر ذی‌الحجه دانسته‌اند.[۱۲]


ازدواج با پیامبر اکرم

عایشه یکی از همسران پیامبر اسلام بود که بعد از وفات حضرت خدیجه و پس از ازدواج حضرت محمد(ص) با سوده دختر زمعة بن قیس، به همسری پیامبر(ص) درآمد[۱۳] و این زندگی زناشویی، نُه سال و پنج ماه به طول انجامید.[۱۴] در اینکه ازدواج چه زمانی صورت گرفته، همگان بر محقق‌شدن این امر بعد از وفات خدیجه متفق‌اند اما در اینکه دو سال یا سه سال قبل از هجرت بوده، اختلاف است.[۱۵] در گزارش‌ها هم آمده که ازدواج پیامبر با عایشه قبل از ازدواج او با سوده بوده، اما برخی از روایات مشهورتر، ازدواج پیامبر اسلام با سوده را قبل از ازدواج با عایشه عنوان کرده‌اند.[۱۶] نقل شده که خوله همسر عثمان بن مظعون نزد ابوبکر رفت و ماجرای ازدواج را با پدر عایشه در میان گذاشت. پیامبر در ماه شوال سال یازده بعثت با عایشه ازدواج کرد[۱۷] و مهریه او را چهارصد درهم قرار داد.[۱۸]

سن عایشه هنگام ازدواج

در مورد سن ازدواج او با پیامبر اختلاف وجود دارد، به گونه‌ای که سنّ هنگام وفات و زفاف او را بین ۶ تا ۱۸ سال بیان کرده‌اند.[۱۹] بنابر نقل مشهور منابع تاریخی، عایشه در هنگام ازدواج با پیامبر(ص) حدود شش یا هفت سال داشته،[۲۰] اما زفاف پیامبر با عایشه چند سال بعد و پس از مهاجرت به مدینه صورت گرفت؛ زمانی که عایشه به نُه سالگی رسیده بود.[۲۱]

با این حال برخی پژوهشگران معتقدند بررسی گزارش‌های مختلف از منابع تاریخی، روشن می‌کند که عایشه در هنگام ازدواج با محمد(ص)، ۱۸ سال داشته است. اینان معتقدند عایشه از نخستین مسلمانان به شمار آمده و در ابتدای بعثت پیامبر، کودکی بیش نبوده است. به باور اینان، اگر عایشه در زمان بعثت حداقل هفت سال داشته باشد، در هنگام ازدواج با پیامبر ۱۷ ساله بوده است.[۲۲]
سید جعفر مرتضی عاملی هم سن پایین عایشه را نمی‌پذیرد و سن سیزده تا هفده‌سالگی او را به هنگام عقد صحیح می‌داند. وی به نقل از ابن اسحاق، عایشه را در شمار کسانی آورده که در ابتدای بعثت و پس از هجده نفر مسلمان شد؛ یعنی نوزدهمین نفری بود که آیین مسلمانی را برگزید. جعفر مرتضی در ادامه این‌گونه می‌آورد که اگر عمر وی به هنگام بعثت به طور مثال هفت ساله بوده، به هنگام عقد هفده‌سال و موقع هجرت بیست‌سال سن داشته، مگر این که بگویند وقتی مسلمان شد، کمتر از هفت سال سن داشت.[۲۳]

ماجرای افک

نوشتار اصلی: افک

در سال پنجم هجری و زمان بازگشت سپاه اسلام از غزوه بنی مصطلق و هنگامی‌که اردوی مسلمانان برای استراحت، توقف کرده بودند، عایشه برای قضای حاجت از لشکرگاه فاصله گرفت. او که گردنبند خود را گم کرده بود، مدتی مشغول یافتن آن شد، اما لشکریان که از غیبت وی اطلاع نداشتند، به راه افتاده و کجاوه او را به تصور اینکه عایشه در آن است همراه خود بردند. وقتی عایشه بازگشت، محل استراحت کاروان را خالی یافت و در همان مکان ماند تا فردی به نام صفوان بن معطَّل به او رسید و شترش را در اختیار عایشه قرار داد و او را به لشکریان رساند. همین ماجرا موجب بدگویی گروهی از مردم مدینه درباره عایشه شد که از آنان بنابر متون اسلامی، منافقان یاد می‌شود که عایشه را به عمل منافی‌عفت متهم کردند. پس از این اتفاق، با نزول بخشی از آیات سوره نور (آیات ۱۱ تا ۲۶) عایشه از این اتهام تبرئه شد و اتهام‌زنندگان مورد سرزنش قرار گرفتند.[۲۴]
اهل‌سنت، نزول این آیات را فضیلتی برای عایشه خواندند و به همین علت، برتری او را نسبت به دیگر همسران از زبان خود عایشه و نزدیکان او نقل کرده‌اند، مانند اینکه محبوب‌ترین زن نزد رسول خدا عایشه است.[۲۵] با این حال، برخی از عالمان شیعه، هر چند نزول این آیات را برای عایشه پذیرفتند اما آن را فضیلتی برای او نمی‌دانند چرا که فقط اتهام را از دامن او پاک کرده است نه چیز دیگر.[۲۶] در مقابل، عده‌ای هم نزول این آیات را مرتبط با دیگر همسر پیامبر یعنی ماریه قبطیه در ماجرای پس از مرگ ابراهیم فرزند رسول خدا دانسته‌اند.[۲۷]

پس از رحلت پیامبر اکرم

دوران زندگانی عایشه پس از پیامبر را می‌توان در چند مرحله بررسی کرد:

در زمان خلافت شیخین

عایشه پس از رحلت پیامبر(ص) به دلیل همسری رسول‌خدا و فرزندی خلیفه اول، هر چند دخالت مستقیمی در امور سیاسی نداشت، اما از جایگاه اجتماعی بالایی برخوردار و مورد حمایت خلیفه اول و دوم بود. به عقیده گروهی از نویسندگان شیعه، عایشه در به خلافت‌رسیدن ابوبکر نیز نقش داشت و در روزهای آخر عمر پیامبر(ص) تلاش‌هایی برای زمینه‌سازی خلافت پدرش انجام داد. او همچنین با نقل روایاتی از پیامبر اسلام در فضیلت ابوبکر و عمر، به تثیبت خلافت آن دو یاری رساند[۲۸] و با حمایت‌های فکری و فقهی در بیان احادیث و صدور فتواها، سهم فراوانی در پیشبرد سیاست‌های این دو خلیفه ایفا کرد.[۲۹] در مقابل هم گزارش‌هایی در دست است که دو خلیفه نخست به عایشه، هدایایی عطا کرده و مستمری او را نسبت به سایر همسران پیامبر(ص) افزایش دادند.[۳۰] خلیفه دوم چون معتقد بود عایشه، محبوب‌ترین همسر پیامبر بوده، دوهزار درهم بیشتر از دیگر زنان به او اختصاص داد.[۳۱] از منظر شیعیان، این عمل خلفا نوعی بی‌عدالتی تلقی شده است.[۳۲]

در زمان عثمان

زندگی عایشه پس از مرگ دو خلیفه و روی کارآمدن عثمان وارد مرحله جدیدی شد و او نقش سیاسی بارزتری در جامعه اسلامی ایفا کرد.[۳۳] رابطه عایشه با عثمان در سال‌های نخست خلافت وی خوب بود تا آنجا که عایشه با بیان احادیثی به بیان فضایل عثمان می‌پرداخت.[۳۴] اما به تدریج در نیمه دوم خلافت، روابط این دو به تیرگی گرایید و این شکاف با دشمنی و رهبری شورش بر قتل عثمان ادامه یافت.[۳۵] بنا بر آنچه درباره اختلاف بین عایشه و خلیفه سوم آمده، عملکرد ضعیف عثمان در حکومت‌داری و نگاه او در قبیله‌گرایی، موجب فساد در حکوت شد. عثمان همچنین در حق صحابه‌ای مانند عبدالله بن مسعود، عمار، ابوذر و جندب ظلم‌هایی را روا داشت که همه این‌ها، سبب بروز اختلافات سیاسی و فکری بین عایشه و عثمان گردید.[۳۶] او در سخنان خود و برخوردهایی که بین خودش و عثمان در مسجد مدینه پیش آمد، به شدت به انتقاد از خلیفه پرداخت.[۳۷] عثمان نیز در پاسخ، او را به همسران نوح و لوط شبیه خواند که به شوهران‌شان خیانت کردند و وارد جهنم شدند که این جمله، با واکنش شدید عایشه همراه شد و وی با گفتن «اُقْتُلوا نَعْثَلاً فَقَدْ کَفَر» (این پیرمرد کودن و نادان را بکشید) عثمان را شایسته مرگ دانست.[۳۸]

در زمان امام علی(ع)

نوشتار اصلی: جنگ جمل

عایشه از مخالفان امام علی(ع) بود و برخی نویسندگان، سابقه این اختلاف را به دوران حیات پیامبر عقب برده‌اند.[۳۹] [۴۰] هر چند عایشه در گردآوری احزاب مخالف امام علی(ع) و سازماندهی لشکری بزرگ علیه خلافت امام که به جنگ جمل انجامید، نشانه بارزی از دشمنی او با علی بن ابی‌طالب(ع) است، اما نویسندگان سنی‌مذهب، او را تحت‌تأثیر تحریک بدخواهان دانسته‌اند و یا اقدام او را در لشکرکشی، به قصد قصاص کشندگان عثمان و نه مخالفت با علی(ع) می‌دانند و این عمل او را خطایی در اجتهاد دانسته‌اند که خود عایشه از آن پشیمان بود.[۴۱] در مقابل، عالمان شیعه ادعای خونخواهی یا پشیمانی عایشه از رودررویی با امام را نقد کرده و نپذیرفته‌اند.[۴۲]
با این حال، عایشه که از مخالفان عثمان بود و در هنگام قتل عثمان در مکه حضور داشت، با شنیدن به خلافت رسیدن علی(ع)، در مکه ماند. بعد از مدتی با رسیدن طلحه و زبیر به مکه، این سه با نیروهایی از قبایل عرب، به سوی بصره راه افتادند و ادعای خونخواهی عثمان را مطرح ساخته[۴۳] و بعد از تصرف این شهر، در برابر نیروهای امام صف‌آرایی کردند.[۴۴] در نقلی آمده است که عایشه به‌ام سلمه پیشنهاد همراهی در خونخواهی عثمان را داد و ام سلمه در پاسخ به رفتار دوگانه او در کافرخواندن عثمان و سپس شهادت‌دادن به مرگ مظلومانه او اعتراض کرد.[۴۵]
به نقل شیخ مفید، جایگاه خاص عایشه به عنوان همسر پیامبر(ص) و دختر خلیفه اول سبب شد تا وضعیت مخالفان امام علی(ع) را در وضعیت مطلوبی برای نبرد قرار دهد.[۴۶] پس از پایان جنگ، امام علی با عایشه که به صورت جرئی مجروح شده بود، با عتاب سخن گفت و به محمد بن ابی‌بکر دستور داد از احوال خواهرش اطلاع یابد و سپس او را با احترام به مدینه بازگرداند.[۴۷]

در زمان معاویه

با اینکه عده‌ای دوران بنی‌امیه را دوران سکوت و خاموشی عایشه دانسته‌اند، اما برخی از همراهی عایشه با آنان پرده برداشته‌اند.[۴۸] وی با اینکه برادرش محمد بن ابی‌بکر با فرمان معاویه، به بدترین وجه کشته شد و یا به دلیل قتل حجر بن عدی و یارانش از معاویه دل خوشی نداشت و او را سرزنش می‌کرد، اما پس از شهادت امام علی(ع) با او سازش کرد.[۴۹] معاویه هم خود را به عایشه نزدیک کرد و پیوسته هدایایی برای او می‌فرستاد.[۵۰] نقل شده که یک‌بار یکصد هزار دینار برای او فرستاد و هجده‌هزار دینار قرض او را نیز پرداخت کرد.[۵۱]

ماجرای دفن پیکر امام حسن(ع)

یکی از اقدامات عایشه در زمان حیاتش، جلوگیری از دفن پیکر امام حسن(ع) کنار قبر پیامبر(ص) بود.[۵۲] از آن‌جا که محل دفن پیامبر(ص) در خانه عایشه بود و پس از آن، خلیفه اول و دوم نیز در این مکان دفن شده بودند، با شهادت امام حسن(ع)، امام حسین(ع) مطابق با وصیت برادرش قصد داشت پیکر او را، کنار قبر پیامبر(ص) دفن کند، اما عایشه با تحریک مروان بن حکم، مانع این اقدام شد و امام حسین(ع) برای پرهیز از درگیری از این اقدام صرف‌نظر کرد[۵۳] و جنازه امام(ع) در بقیع دفن شد.[۵۴] برخی گزارش کرده‌اند چون عایشه، اوضاع را با وجود مروان بن حکم و همراهانش که با سلاح به تشییع آمده بودند، خطرناک دید، از دفن امام حسن(ع) ممانعت به عمل آورد.[۵۵]

خصوصیت‌ها و ویژگی‌ها

در منابع روایی و تاریخی اهل‌سنت، به‌صورت اختصاصی و مفصل به عایشه و فضایل او پرداخته شده است.[۵۶] [۵۷] [۵۸] آنان او را اهل علم و ادب معرفی کرده که آن را از پدر خویش فرا گرفته بود و در طب هم دستی داشت.[۵۹] همچنین درباره وی گفته شده که نسبت به آیات نازل‌شده، احکام الهی، سنت‌های اسلامی، شعر، جنگ‌های عرب، قضاوت و نسب‌شناسی هم عالم بود.[۶۰] در باب ازدواج عایشه هم نقل شده که تنها همسر پیامبر(ص) بود که پیش از او با کس دیگری ازدواج نکرده بود.[۶۱] در منابع اهل‌سنت، گزارش‌هایی درباره علاقه زیاد پیامبر(ص) به عایشه نقل شده و او را زیباترین و محبوب‌ترین همسر پیامبر(ص) معرفی کرده‌اند.[۶۲] [۶۳]

دیدگاه شیعیان

پژوهشگران شیعه در مقام نقد و ردّ فضایل عایشه گام برداشته‌اند و معتقدند فضایلی که منابع اهل تسنن درباره عایشه نقل شده، ساختگی و غلوآمیز بوده، تا آن‌جا که آنان حاضر شدند برای فضیلت‎تراشی و محبوبیت‎سازی عایشه، حتی به قربانی‎کردن و تحقیر شخصیت پیامبر نیز بپردازند.[۶۴] شیعیان در برابر تمجیدهای فراوان اهل‌سنت از عایشه، در کتب خویش به سوء ادب، شدت بخل و حسد او اشاره کرده‌اند که این رفتارهای عایشه، در مواردی منجر به ناراحتی و خشم پیامبر شده و او، در مواردی از عایشه گلایه کرده است.[۶۵] [۶۶]
به باور شیعیان، حساسیت عایشه در برابر سایر زنان پیامبر و اقداماتِ از روی حسادت او علیه آنان، ناپسند بوده است.[۶۷] یکی از شواهدی که درباره عایشه در تاریخ آمده، ماجرای حسادت او به دیگر همسران پیامبر خصوصا حضرت خدیجه(س) است که درباره این ویژگی عایشه در کتب اهل‌سنت نیز فراوان دیده می‌شود. از خود او نقل شده، اینکه پیامبر(ص) بارها از خدیجه نام می‌برده، حسودی می‌کرده است.[۶۸] همچنین در مورد حسد بردن عایشه به ماریه قبطیه، هنگامی‌که صاحب فرزند شده بود، گزارش‌هایی وجود دارد.[۶۹] نقل‌هایی هم وجود دارد که پیامبر از این حسادت‌‌ورزی‌ها ناراحت می‌شد.[۷۰]
شیعیان درباره زیبایی و محبوبیت عایشه نزد پیامبر هم گفته‌اند که چون بیشتر روایات از جانب خود عایشه و خواهرزاده او یعنی عروة بن زبیر نقل شده، اعتبار چندانی ندارد و دلایل متعددی را در ردّ این دو ویژگی (محبوبیت و زیبایی) او بیان کرده‌اند.[۷۱]

فتوای حرمت لعن

به دنبال توهین و لعن یاسر الحبیب، روحانی شیعه کویتی اهل لندن به عایشه، جمعی از علمای شیعه منطقه احساء عربستان از آیت‌الله خامنه‌ای درخواست کردند تا نظر خویش را درباره اهانت و استفاده از کلمات تحقیرآمیز و توهین به همسر پیامبر اسلام اعلام کند. آیت‌الله خامنه‌ای در پاسخ به استفتا این‌گونه اعلام کرد: «اهانت به نمادهای برادران اهل‌سنت از جمله اتهام‌زنی به همسر پیامبر اسلام [عایشه] حرام است. این موضوع شامل زنان همه پیامبران و به ویژه سید الانبیاء پیامبر اعظم حضرت محمد(ص) می‌شود.» این فتوا، بازتاب فراوانی در رسانه‌های دنیا و جماعت مسلمانان داشت.[۷۲]

نقل حدیث

عایشه از راویان سخنان و سیره پیامبر(ص) است و تعداد روایاتی که از او نقل شده، به ۲۲۱۰ روایت می‌رسد.[۷۳] در حالی که سهم دیگر همسران رسول خدا در مجموع ۶۱۲ حدیث است. در مسند احمد ۲۲۷۰ روایت از عایشه نقل شده و در کتاب صحیح بخاری و مسلم ۱۲۰۰ روایت در باب احکام فقهی آمده که ۲۹۰تای آن از عایشه است و از این رو اهل سنت قائلند که عایشه، یک‌چهارم شریعت را حمل می‌کند.[۷۴] بخشی از روایاتی که به نقل از او در منابع روایی نقل شده، مورد نقد و بررسی پژوهشگران شیعی قرار گرفته است.[۷۵]

کتاب‌شناسی

کتاب‌هایی که طی سال‌های متمادی درباره عایشه به زبان‌های مختلف نگاشته شده، فراوان است و بسیاری از عالمان شیعه و سنی، به زندگانی عایشه پرداخته‌اند که بعضی از کتب عبارتند از:

  • «أحادیث ام المؤمنین عایشة» نوشته سید مرتضی عسکری (۲جلد) که با عنوان نقش عایشه در احادیث اسلام به فارسی برگردانده شده است.
  • «عایشه در دوران علی علیه‌السلام» نوشته سید مرتضی عسکری
  • «نقش عایشه در تاریخ اسلام» نوشته سید مرتضی عسکری
  • «عایشه بعد از پیغمبر» نوشته کورت فریشلر ترجمه ذبیح‌الله منصوری
  • «عایشه در صحاح سته» نوشته حسین طیبیان
  • «عایشه در حیات محمد(ص)» نوشته سپهروز مولودی.

پانویس

  1. ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۴۶؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۵۹م، ج۱، ص۴۰۹.
  2. عسکری، نقش عایشه در احادیث اسلام، ج۱، ص۴۵؛ ابن حجر، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۸، ص۲۳۱.
  3. ابن سیدالناس، عیون الاثر، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۳۶۸؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۳۷۸ق، ج۱۴، ص۲۲.
  4. ابن طولون، الائمة الاثناعشر، ص۱۳۱.
  5. دینوری، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۳ق، ص۸۲.
  6. الفتنی، تذکرة الموضوعات، ص۱۹۶.
  7. عسکری، احادیث ام‌المؤمنین عائشة، ۱۴۱۸ق، ص۲۵و۲۶.
  8. ذهبی، تاریخ اسلام، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۱۶۴؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۵۲۰.
  9. مقریزی، امتاع الاسماع، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۴۲.
  10. بیاضی، الصراط المستقیم، ۱۳۸۴ق، ج۳، ص۴۸.
  11. حر عاملی، اثبات الهداة، ۱۴۲۵ق، ج۳، ص۴۰۲.
  12. سید بن طاووس، الطرائف، ۱۴۰۰ق، ج۲، ص۵۰۳.
  13. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۸۸۱.
  14. ابن حزم، جوامع السیرة النبویة، ص۲۷.
  15. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۲، ص۲۳۵؛ ابن حجر، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۸، ص۲۳۲.
  16. ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۴۶؛ ابن قتیبه، المعارف، ۱۴۱۰ق، ص۱۳۳-۱۳۴؛ صالحی شامی، سبل الهدی، ۱۴۱۴ق، ج۱۱، ص۴۵.
  17. ابن سیدالناس، عیون الاثر، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۳۶۸.
  18. سهیلی، الروض الانف، ۱۴۱۲ق، ج۷، ص۵۳۴.
  19. ابن حجر، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۸، ص۲۳۲؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۲، ص۱۹۱.
  20. ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۴۷-۴۸.
  21. ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲، ص۶۴۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۴۷-۴۸.
  22. تقی‌زاده داوری، تصویر خانواده پیامبر در دائرةالمعارف اسلام، ۱۳۸۷ش، ص۹۲-۹۳.
  23. عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۸۵-۲۸۷.
  24. ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲، ص۲۹۷-۳۰۲؛ بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۲۲۳-۲۲۷.
  25. ابن هشام، السیرة النبویة، ج۸، ص۶۸.
  26. طباطبایی، المیزان، ج۱۵، ص۱۴۴.
  27. یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۳، ص۳۵۰؛ عاملی، الصحیح من سیره النبی الاعظم، ۱۴۲۶ق، ج۱۲، ص۳۲۰و۳۲۶.
  28. واردی، نقش همسران رسول‌خدا در حکومت امیرمؤمنان، ص۱۱۴.
  29. تقی‌زاده داوری، تصویر خانواده پیامبر در دائرةالمعارف اسلام، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۵.
  30. ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۵۳.
  31. ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲، ص۶۷.
  32. تقی‌زاده داوری، تصویر خانواده پیامبر، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۵-۱۱۶.
  33. تقی‌زاده داوری، تصویر خانواده پیامبر در دائرةالمعارف اسلام، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۷.
  34. مسلم، صحیح مسلم، ج۷، ص۱۱۷.
  35. عسکری، نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج۱، ص۱۵۰.
  36. تقی‌زاده داوری، تصویر خانواده پیامبر در دائرةالمعارف اسلام، ۱۳۸۷ش، ص۱۲۰.
  37. ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۴۲۱.
  38. طبری، تاریخ طبری، ج۳، ص۴۷۷.
  39. واردی، نقش همسران رسول خدا در حکومت امیر مومنان، ص۱۰۳.
  40. مفید، الجمل، ۱۴۱۳ق، ص۴۲۶.
  41. برای نمونه نک:‌ندوی، سیره السیدة عائشة ام المومنین،‌ ۲۰۱۰م، ص۱۸۹-۱۹۲.
  42. سید مرتضی، الذخیره، ۱۴۱۱ق، ص۴۹۶؛ مفید، الفصول المختارة، ۱۴۱۳ق، ص۱۴۱.
  43. ابن قتیبه، الامامه و السیاسه، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۷۱-۷۲.
  44. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۸۰-۱۸۱.
  45. ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۴۵۴.
  46. مفید، الجمل، ۱۴۱۳ق، ص۲۲۶و۲۲۷.
  47. مفید، الجمل، ۱۴۱۳ق، ص۱۶۰-۱۶۹. ۳۶۹-۳۸۲.
  48. تقی‌زاده داوری، تصویر خانواده پیامبر در دائرةالمعارف اسلام، ۱۳۸۷ش، ص۱۲۶.
  49. ابن قتیبه، الامامه و السیاسه، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۰۵؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۵۷.
  50. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۱۷ق، ج۷، ص۱۳۶و۱۳۷.
  51. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۱۳۶.
  52. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۸۲.
  53. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۲۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۴، ص۱۴۱.
  54. بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۷ق، ج۳، ص۶۶.
  55. بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۷ق، ج۳، ص۶۱.
  56. نگاه کنید به: ابن اثیر، اسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۱۸۹-۱۹۱.
  57. ابن حجر، فتح الباری، ج۷، ص۸۳.
  58. صالحی شامی، سبل الهدی و الرشاد، ۱۴۱۴ق، ج۱۱، ص۱۶۴.
  59. ابن حنبل، مسند احمد، ج۶، ص۶۷؛ حاکم نیشابوری، مستدرک حاکم،
  60. ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۸۳.
  61. بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۵۹م، ج۱، ص۴۰۹.
  62. ابن هشام، السیرة النبویة، ج۸، ص۶۸.
  63. ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۹۹.
  64. تقی‌زاده داوری، تصویر خانواده پیامبر در دایرةالمعارف اسلام، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۱و۱۰۲.
  65. مجلسی،بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۲، ص۲۲۷؛ سید بن طاووس، الطرائف، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۲۹۰.
  66. تقی‌زاده داوری، تصویر خانواده پیامبر در دایرةالمعارف اسلام، ۱۳۸۷ش، ص۹۷و۱۰۱-۱۰۴.
  67. عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۹۱.
  68. مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح مسلم، ج ۴، ص۱۸۸۹
  69. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۸۷.
  70. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج ۴ ص۲۷۸و۲۷۹.
  71. عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۸۹-۲۹۱.
  72. توهین به عایشه و هر یک از نمادهای اهل‌سنت حرام است. خبرگزاری خبرآنلاین. تاریخ انتشار: دوشنبه ۱۲ مهر ۱۳۸۹.
  73. مقریزی، امتاع الاسماع، ۱۴۲۰، ج۶، ص۴۳.
  74. عسکری، احادیث ام المؤمنین عائشة، ۱۴۱۸ق، ص۳۲.
  75. عسکری، احادیث ام المومنین عایشه، طیبیان، عایشه در صحاح سته.

منابع

  • ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار احیاء الکتب العربیة، ۱۳۸۷ش.
  • ابن اثیر، عزالدین، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت،‌ دار الفکر، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۹م.
  • ابن اثیر، علی بن أبی الکرم، الکامل فی التاریخ، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری،‌ بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۱۷ق.
  • ابن حجر عسقلانی، شهاب‌الدین، الاصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
  • ابن حجر عسقلانی، شهاب‌الدین، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، بیروت، ‌دار المعرفة.
  • ابن حزم اندلسی، جوامع السیرة النبویة، بیروت، دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
  • ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبد القادر عطا، بیروت،‌ دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
  • ابن سیدالناس، محمد بن عبدالله، عیون الاثر، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۴ق.
  • ابن طاووس، علی بن موسی، الطرائف فی معرفة مذهب الطوائف، قم، خیام، ۱۴۰۰ق.
  • ابن طولون، شمس‌الدین محمد، الائمة الاثنی عشر، تحقیق: صلاح‌الدین المنجد، قم، منشورات الرضی، بی‌تا.
  • ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله (م.۴۶۳)، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت،‌ دار الجیل، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
  • ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، تحقیق: ثروت عکاشة، القاهرة، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۹۲م.
  • ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، الإمامة و السیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء، تحقیق: علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۱۰ق.
  • ابن کثیر، البدایة و النهایة، تحقیق: علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
  • ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، تحقیق: مصطفی السقا و ابراهیم الأبیاری و عبد الحفیظ شلبی، بیروت،‌ دارالمعرفة، [بی‌تا].
  • ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، تحقیق: السید أحمد صقر،‌ بیروت، دار المعرفة.
  • بخاری، محمد بن إسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق: مصطفی دیب البغا،‌ بیروت، دار ابن کثیر، ۱۴۰۷ق.
  • بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الأشراف، تحقیق: محمد حمید الله، مصر،‌ دار المعارف، ۱۹۵۹م.
  • بیاضی، علی، الصراط المستقیم، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۴ق.
  • تقی‌زاده داوری، محمود، تصویر خانواده پیامبر (ص) در دائرة المعارف اسلام، قم، انتشارات شیعه‌شناسی، ۱۳۸۷ش.
  • ثعالبی، عبد الرحمن بن محمد، الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  • حرعاملی، محمد بن حسن، اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، بیروت، اعلمی، ۱۴۲۵ق.
  • ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، تحقیق: تدمری،‌ بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۱۳ق.
  • سمرقندی، نصر بن محمد، بحر العلوم، تحقیق: محمود مطرجی،‌ بیروت، دار الفکر.
  • سهیلی، عبدالرحمن، الروض الانف فی شرح السیرة النبویة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۲ق.
  • سید بن طاوس، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، قم، الخیام، ۱۳۹۹ق.
  • شریف مرتضی، الذخیرة فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۱ق.
  • صالحی الشامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، تحقیق: عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت،‌ دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۴ق.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعه مدرین، بی‌تا.
  • عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۶ق.
  • عسکری، سید مرتضی، احادیث ام المومنین عایشه، بیروت، مجمع العلمی الاسلامی.
  • عسکری، سید مرتضی، نقش عایشه در تاریخ اسلام، ترجمه عطا سردارنیا، تهران، مجمع علمی اسلامی.
  • الفتنی، محمدطاهر بن علی، تذکرة الموضوعات.
  • کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۱۱ق.
  • مفید، محمد بن نعمان، الجمل، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • مفید، محمد بن نعمان، الفصول المختارة، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • مقریزی، تقی‌الدین، امتاع الاسماع، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۰ق.
  • نیشابوری، مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی،‌ بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
  • نباطی، علی بن محمد، الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم، تحقیق: میخائیل رمضان، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۴ق.
  • ندوی، سلیمان، سیرة السیدة عائشة ام المؤمنین، ترجمه به عربی محمد رحمةالله حافظ الندوی، دمشق،‌ دار القلم، ۲۰۱۰م.
  • واردی، تقی، نقش همسران رسول خدا در حکومت امیرمؤمنان، قم، بوستان کتاب،
  • یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت،‌ دار صادر، بی‌تا.
  • یوسفی غروی، محمدهادی، موسوعة التاریخ الاسلامی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۲۳ق.