باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

معاد

بَرْزَخْ، عالمی میان دنیا و آخرت که از آن به قیامت صغری، عالم مثال یا عالم قبر نیز تعبیر می‌شود. بر اساس آموزه‌های اسلامی، این عالم برای هر دو گروه مؤمن و غیر مؤمن وجود دارد؛ با این تفاوت که برای مؤمنان همچون بهشت و برای کافران همچون جهنم است.

محتویات

چیستی برزخ

برزخ در لغت به معنای حائل و فاصله میان دو چیز[۱] و در اصطلاح، فاصله میان پایان زندگی دنیوی (مرگ) و آغاز زندگی اخروی است. عالم مذکور را از آن‌رو «برزخ» نامیده‌اند که حائل و فاصله میان دنیا و آخرت است.[۲] این عالم را عالم قبر و عالم مِثال و قیامت صغری نیز گفته‌اند.[۳]

برزخ در قرآن

واژه برزخ در قرآن کریم، سه بار تکرار شده[۴] اما تنها در آیه۱۰۰ سوره مومنون به معنای مذکور به ‌کار رفته است[۵]. در این آیه، خداوند پس از بیان نابجا بودن درخواست برخی افراد که هنگام‌رویارویی با مرگ، خواهان بازگشت به دنیا می‌شوند، اعلام می‌کند که پیشاروی این گروه واسطه و حایلی تا روز رستاخیز است. عبارت «مِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَى یوْمِ یبْعَثُونَ» در این آیه، نشان می دهد که مقصود از برزخ،‌ همان مرحله میانی دنیا و آخرت است که هر انسانی پیش از وقوع رستاخیز آن را سپری می‌کند.
علاوه بر آیه ۱۰۰ سوره مومنون که به وجود برزخ تصریح می‌نماید، برخی آیات نیز بدون ذکر واژه برزخ، به وجود این عالَم اشاره دارند؛ مثلا آیه۱۶۹ سوره مبارکه آل عمران و آیه۱۵۴ سوره مبارکه بقره، از زنده بودن شهیدان بعد از مرگ سخن گفته‌اند در حالی که هنوز قیامت محقق نشده است.

طبق آیات قرآن، برزخ مختص شهيدان نیست بلكه این عالم برای كفار طغيانگرى همچون فرعون و يارانش نيز وجود دارد؛ چنانکه در سوره مؤمنون می‌فرماید «هر صبح و شام در برابر آتش قرار می‌گیرند و به هنگامی که روز قیامت برپا می‌گردد فرمان داده می‌شود آل فرعون را در شدیدترین کیفرها وارد کنید»[۶]. به گفته مفسران، این آیه به عذابی قبل از مجازات روز قیامت اشاره می‌کند که همان عذاب در عالم برزخ است.[۷]

برزخ در روایات

در برخی از روایات، واژۀ برزخ به معنای مرحله واسطه دنیا و آخرت به‌کار رفته است. برای نمونه، در حدیثی از امام صادق(ع) پس از بیان این مطلب که همۀ شیعیان (حقیقی) در آخرت وارد بهشت می‌شوند، آمده است: واللهِ اَتَخَوفُ علیکم فی‌البرزخ (ترجمه: سوگند به خدا بر شما در برزخ می‌ترسم)

سپس در پاسخ راوی که دربارۀ برزخ پرسید، فرمود: القبرُ منذُ حین موته الی یوم القیامة (ترجمه: (برزخ) همان قبر است از هنگام مرگ تا روز قیامت.) [۸]

از عبارت دوم امام(ع) چنین برمی‌آید که مقصود از عالم قبر همان عالم برزخ است و اساساً مراد از قبر در بعضی روایات این گودال خاکی که بدن میت در آن جا می‌گیرد، نیست بلکه باطن همین قبر مراد است که همان عالم برزخ است و از آنجا که قبر خاکی، جایگاه و محل استقرار بدن جسمانی است و عالم برزخ نیز جایگاه استقرار روح انسان است به عالم برزخ عالم قبر نیز گفته می‌شود.[۹]

بهشت و دوزخ برزخی

برخی از روایات بیانگر آن است که عالم برزخ، بهشت و دوزخ مخصوص به خود را دارد که در آن‌ها مردم به جزای اعمالشان می‌رسند. پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: القبرُ امّا روضةُ من ریاض الجنّة او حفرة من حُفَر النار[۱۰] (ترجمه: قبر (برزخ) باغی از باغ‌های بهشت یا گودالی از گودال‌های آتش است.)


سؤال قبر

نوشتار اصلی: سوال قبر

شماری از روایات بیانگر آن است که انسان‌ها در ابتدای ورود به عالم برزخ، مورد حسابرسی قرار می‌گیرند و از آنان دربارۀ اعتقادات و اعمالشان سئوال می‌شود. این حسابرسی در روایات به «سؤال قبر» معروف است.

بدن برزخی

نوشتار اصلی: بدن برزخی

روح انسان پس از مرگ به بدن مثالی یا برزخی تعلّق می‌گیرد. بدن مثالی، بدنی است که از جنس ماده نیست امّا از برخی لوازم و خصوصیات اشیای مادّی، مانند شکل و اندازه برخوردار است و در این ویژگی‌ها مشابه بدن طبیعی شخص است.[۱۱]

برای یافتن تصویری روشن‌تر از بدن مثالی یا برزخی می‌توان در وضعیت صورت‌هایی که هنگام خواب دیدن مشاهده می‌شوند تامّل نمود. بی‌تردید این صورت‌ها مادی نیستند و جا و مکانی را اشغال نمی‌کنند و جرم و وزن ندارند؛ با این حال دارای شکل و اندازه‌اند و اشکالی مانند اشکال اشیای مادّی دارند.[۱۲]

پانویس

  1. راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ذیل ماده «برزخ»؛ النهایة فی غریب الحدیث، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۱۱۸.
  2. محسنی دایکندی، برزخ و معاد از دیدگاه قرآن و روایات، انتشارات مجمع جهانی شیعه شناسی، ص۳۲-۳۳.
  3. قیصری، شرح فصوص‌الحکم، ۱۳۷۵ش، ص‌۹۷-۱۰۲.
  4. سوره فرقان، آیه۵۳؛ سوره الرحمن، آیه۲۰؛ سوره مؤمنون، آیه۱۰۰.
  5. حَتَّى إِذَا جَاء أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحًا فِیمَا تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَى یوْمِ یبْعَثُونَ.
  6. سوره مومنون، آیه۴۶.
  7. طباطبائی، تفسیر المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۳۱۵.
  8. کلینی، الکافی، ۱۳۶۵ش، ج۳، ص۲۴۲.
  9. سبحانی، جنب الدحیات، ج۴، ص۲۳۸
  10. دیلمی، ارشاد القلوب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۷۵.
  11. یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ، ص۳۶۱-۳۶۲
  12. سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۳ش، ج۱۰، ص۲۲۳.

منابع

  • ابن اثیر الجزری، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث، قم، اسماعیلیان، ۱۳۶۷ش.
  • دیلمی، حسن بن ابی الحسن، ارشاد القلوب، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲ق.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، دمشق، دارالعلم الدار الشامیة، ۱۴۱۲ق.
  • سبحانی تبریزی، جعفر، منشور جاوید، قم، چاپ چهارم، موسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۱ش.
  • طباطبائی، محمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۷۴ش.
  • قیصری، داود بن محمود، شرح فصوص‌الحکم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
  • محسنی دایکندی،محمدعظیم، برزخ و معاد از دیدگاه قرآن و روایات، ناشر چاپی: انتشارات مجمع جهانی شیعه شناسی، ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه اي قائمیه اصفهان، [بیتا].
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، چاپ‌خانه حیدری،۱۳۷۲ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ،‌ دارالکتب الاسلامیة.
  • نمازی شاهرودی، علی، اصول دین و وسیلةالنجاة، مشهد، نشر ولایت، ۱۳۹۴ش.