شیخ مفید

شیخ مفید
زادروز ۱۱ ذی‌القعده، ۳۳۶ یا ۳۳۸ق.
درگذشت ۴۱۳ق.
آرامگاه عراق، کاظمین
محل زندگی بغداد
استادان شیخ صدوق، ابن جنید اسکافی، ابن قولویه، ابوغالب زراری، محمد بن عمر جعابی، محمّد بن عمران مرزبانی، ابوعبدالله حسین بن علی جعل بصری، علی بن عیسی رمّانی.
شاگردان سید مرتضی، سید رضی، شیخ طوسی، نجاشی، سلَّار دیلمی، ابوالفتح کراجکی و ابویعلی محمّد بن حسن جعفری
نقش‌های برجسته محدث، فقیه، اصولی، متکلم
دین اسلام
مذهب شیعه
آثار الارشاد، المقنعة، الامالی (یا المجالس)، الجمل، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، الافصاح فی الامامة، العیون و المحاسن،...

محمد بن محمد بن نُعمان مشهور به شیخ مُفید (۳۳۶ یا ۳۳۸- ۴۱۳ق) متکلم، فقیه و تاریخ‌نگار امامیه در قرن ۴ و ۵ قمری. او را از احیاکنندگان فرهنگ شیعی و فقه امامیه دانسته‌اند.

مفید با تدوین اصول فقه، روش جدیدی در علم فقه پایه‌گذاری کرد. این شیوه اجتهاد، راه میانه‌ای بود بین روش حدیثی شیخ صدوق و شیوه قیاسی ابن جنید. شیخ با بهره‌گیری از روش ابن ابی عقیل عمانی، کتاب التذکرة بأصول الفقه را نوشت و اصولی را برای استنباط احکام تدوین کرد. شاگردانش سید مرتضی و شیخ طوسی روش او را پی گرفتند.

شیخ مفید را به خاطر کتاب الاعلام فیما اتفقت الامامیة علیه من الاحکام، بنیانگذار فقه مقارن دانسته‌اند.

زندگی‌نامه

نسب، لقب، ولادت

مقبره شیخ مفید در حرم کاظمین(ع)

محمد بن محمد بن نعمان بن عبدالسلام بن جابر بن نعمان.[۱] در ۱۱ ذی‌القعده سال ۳۳۶ق [۲] یا ۳۳۸ق [۳] به دنیا آمد. تولد او در عکبری -نزدیکی بغداد- در مکانی معروف به «بازارچه ابن بَصرِی» بود.[۴]

پدرش شغل معلمی داشت و بدین جهت شیخ مفید به «ابن المعلم» مشهور بوده است. عکبری و بغدادی نیز دو لقب دیگر او هستند.[۵] مفید در مناظره‌ای با علی بن عیسی رمانی دانشمند متعزلی شرکت کرد و در آن استدلالات طرف مقابل را باطل کرد. پس از آن رمانی او را به نام «مفید» ملقب کرد.[۶]

در منابع تاریخی دو فرزند برای مفید ذکر شده است؛ یکی ابوالقاسم علی، و دیگری دختری که اسمش در منابع نیامده است. وی با ابویعلی جعفری ازدواج کرده است.[۷]

تحصیلات

مفید در کودکی به همراه پدر به بغداد آمد و فراگیری علم را نزد دانشمندان بزرگ کلام مانند حسین بن علی بصری معروف به جُعَل -از شیوخ بزرگ معتزله در عصر خویش و سرآمد در فقه و کلام- و ابویاسر شاگرد متکلم نامی ابوالجیش مظفر بن محمد خراسانی بلخی که ظاهراً طاهر نام داشته است آغاز کرد. مفید به پیشنهاد ابو یاسر در مجلس درس علی بن عیسی رمانی -دانشمند معروف معتزلی مذهب- شرکت کرد.[۸] و چنانکه از روایات وی برمی‌آید از پنج سالگی به طریق اجازه، نقل روایت کرده است.[۹]

وی در حدود ۴۰ سالگی ریاست شیعیان را در فقه، کلام و حدیث بر عهده داشت و در دفاع از عقاید شیعه، با علمای دیگر مذاهب مناظره می‌کرد.[۱۰] دوره حیات مفید، دوره‌ای پر آشوب بود تا آنجا که وی سه بار در سال‌های ۳۹۲ یا ۳۹۳، ۳۹۸ و ۴۰۹ از بغداد تبعید شد.[۱۱]

با این حال وی نزد خلفا از منزلتی والا برخوردار بود و از دشنام‌هایی که ترجمه‌نگاران سنی بخصوص خطیب بغدادی به وی می‌دهد میزان تأثیرگذاری وی در جامعه زمان خودش به دست می‌آید. از عبارت وی برمی‌آید که مردمان بسیاری به دست مفید، شیعه شده‌اند و این امر خشم متعصبان را برانگیخته بود.[۱۲]

سلوک شخصی

گفته‌اند مفید شخصی لاغر اندام، میان قامت و گندمگون بود [۱۳] صدقات وی بسیار بوده، خشوع و فروتنی نیکویی داشت، بسیار نماز می‌خواند و روزه می‌گرفت و لباس خشن در برمی‌کرد، تا بدانجا که وی را با لقب «شیخ مشایخ الصوفیه» خوانده‌اند.[۱۴]

ابویعلی جعفری -داماد مفید- گزارش کرده است که او شب‌ها کم می‌خوابید و بیشتر وقتش صرف مطالعه و نماز و تلاوت قرآن و یا تدریس می‌شد. [۱۵]

درگذشت و تشییع

شیخ مفید در جمعه ۲ یا ۳ رمضان سال ۴۱۳ق درگذشت. گفته شده که ۸۰،۰۰۰ تشییع‌کننده در میدان اُشنان بر جنازه وی به امامت سید مرتضی نماز گزاردند.[۱۶] شیخ طوسی، ازدحام مردم از همه مذاهب برای نماز گزاردن و گریستن در مرگ او را بی‌سابقه توصیف کرده است.[۱۷]

او چند سالی در خانه‌اش مدفون بود و سپس به سوی مقابر قریش، نزدیک قبر امام جواد(ع) برده شد.[۱۸] [یادداشت ۱]

اوضاع بغداد در زمان مفید

در تنازعات مذهبی روزگار شیخ مفید، مناطق شیعه‌نشین بغداد، چون کرخ و باب الطاق بارها دچار آتش سوزی‌های هولناکی شد. در سال ۳۶۱ (یا ۳۶۲) در دوران حکومت عزالدوله در اثر تعصب سبکتکین حاجب، فتنه و آشوب در بغداد بالا گرفت و هر روز فزونتر از پیش گشت. در این هنگام وزیر عزالدوله، ابوالفضل شیرازی، دستور داد که در کرخ آتش افکنند. کرخ بخش مهم بغداد، ناحیه شیعه‌نشین این شهر و بزرگترین مرکز تجارتی پایتخت عباسی بود. در این حادثه مردان و زنان بسیاری سوختند. در سال ۳۶۳ بار دیگر در پی نزاع‌های مذهبی کرخ به آتش کشیده شد. در سال‌های آخر عمر شیخ مفید -سال ۴۰۸- قادر خلیفه عباسی به پشت‌گرمی محمود غزنوی به قتل و تبعید و حبس گروه‌های بسیاری از فرقه‌های مذهبی مخالف خود از جمله -به تعبیر مورخین سنی- رافضیان پرداختند. شیخ مفید در این دوران پرآشوب ریاست طایفه امامیه را بر عهده داشت.[۱۹]

جایگاه علمی

بنابر نقل تاریخ‌نگاران وی تمامی کتاب‌های مخالفان را از حفظ نمود تا بتواند شبهه‌های آنان را پاسخ گوید.[۲۰]

شیخ طوسی در کتاب الفهرست مفید را خوش ذهن، تیز فهم و حاضر جواب، پیشتاز در علم کلام و فقیهی پیشرو معرفی می‌کند[۲۱] ابن ندیم در نیز در ذیل عنوان «ابن المعلم» مفید را با تعبیر رئیس متکلمان شیعه که در صناعت کلام بر دیگران مقدم است توصیف کرده و می‌گوید که او را بی‌همتا یافته است[۲۲]

شیخ مفید از احیاکنندگان بزرگ علوم اسلامی و از مروجان فرهنگ شیعی و از نشردهندگان فقه امامیه است.[۲۳]

تاسیس مشرب فقهی جدید

به گفته سبحانی و گرجی قبل از شیخ مفید، دو روش فقهی رایج بوده است. روش نخست آن بود که علمای شیعه احادیث فقهی منقول از معصومان(ع) را با سلسله سند و گاه بدون سلسله سند عیناً و بدون هیچ تصرفی در متن حدیث به عنوان فتوای فقهی خود نقل می‌کردند. بعدها این شیوه، اندکی تکامل یافت و فقها، به خود اجازه می‌دادند که در همان محدوده احادیث تا حدّی اجتهاد کنند و طبق مدلول و مضمون احادیث فتوی دهند. کتاب الشرائع ابن بابویه قمی و المقنع و الهدایة شیخ صدوق بر همین شیوه تألیف یافته است. . [۲۴]

روش دیگر فقهی در این دوران تکیه بر قیاس بود. که در این روش گاه فقهیان پای را از نصوص دینی فراتر می‌گذاشتند. مهم‌ترین شخصیت این روش فقهی ابن جنید اسکافی از اساتید شیخ مفید است. ابن ابی عقیل عمانی نیز به این شیوه اجتهادی عمل می‌کرده است.[۲۵]

شیخ مفید با الهام از روش فقهی استادش ابن ابی عقیل عمانی مشرب فقهی جدیدی را بر اساس قواعد و اصول منظم پایه‌گذاری کرد. این شیوه اجتهاد، راه میانه‌ای بود بین روش حدیثی شیخ صدوق و شیوه قیاسی ابن جنید. او در آغاز برای استنباط احکام، اصولی را در کتاب التذکرة بأصول الفقه تدوین کرد. شاگردان مفید، سید مرتضی در کتاب الذریعه و شیخ طوسی در کتاب عدة الاصول، این راه را ادامه دادند.[۲۶]

ویژگی‌های روش فقهی شیخ مفید

مفید در شیوه اجتهادی خود برای عقل جایگاه بلندی قائل بود و یکی از راه‌های رسیدن به شناخت مفاهیم کتاب و سنّت را عقل می‌دانست و حتّی بر این اعتقاد بود که اگر حدیثی مخالف احکام عقل باشد مردود است.

شیخ مفید با همان صلابت و قدرتی که در برابر اندیشه حدیث‌گرایی ایستاد با کسانی هم که قیاس را ملاک استنباط احکام قرار می‌دادند نیز به مقابله پرداخت و از استاد خود، ابن جنید، به دلیل تبعیت از این شیوه با شدّت توأم با احترام انتقاد کرده و با برهان قوی آن را رد می‌کرد و کتاب‌هایی در ردّ تألیفات ابن جنید نگاشت؛ مانند نقض رسالة الجنیدی إلی اهل مصر و النقض علی ابن الجنید فی اجتهاد الرأی. او خود در این باره می‌نویسد:

«اما کتاب‌های ابوعلی بن جنید، او آن‌ها را به احکامی آمیخته و در آن‌ها به ظن عمل کرده و روش ناپسند مخالفین ما، قیاس را به کار بسته است و از این طریق مسائل منقول از امامان علیهم السّلام و دیدگاه‌های شخصی خود را درهم آمیخته و این دو را از همدیگر جدا نساخته است، هر چند که اگر آن‌ها را از یکدیگر جدا هم می‌ساخت، باز در آثار او حجتی نمی‌بود، زیرا او در نقل روایات تنها به متواترها اعتماد نکرده بلکه اخبار آحاد را هم تکیه‌گاه خود قرار داده است.»

بنابراین شیخ مفید با طرد فقه مبتنی بر حدیث‌گرایی و کنار گذاشتن روش فقهی مبتنی بر رأی شخصی و قیاس، راه سومی را در فقه هموار نمود. در این شیوه اجتهاد، شیخ بین اخبار متعارض جمع کرده و از به‌کارگیری اخبار آحاد عاری از قرائن صحت خودداری و با تدوین اصول فقه عملا فقه جدیدی را پایه گذاری نموده است.[۲۷]

حضور در مناظرات علمی

مفید در عصری می‌زیست که علمای بزرگی از مذاهب مختلف اسلامی در مرکز حکومت اسلامی، بغداد، زندگی می‌کردند و مجالس بحث و گفتگوی علمی بین آنان متداول بود. بیشتر اوقات این مناظرات پیش خلفای عباسی برگزار می‌شد. مفید نیز برای دفاع از مبانی اعتقادی شیعه در این جلسات حاضر می‌شد و به پرسش‌ها و نقدها نسبت به مکتب شیعه پاسخ می‌داد.[۲۸]

در خانه شیخ مفید نیز مجلس بحثی برپا می‌شد که جمله علما از مذاهب گوناگون در آن شرکت می‌جستند، مفید با تمامی آنان به بحث می‌پرداخت.[۲۹] حاضرجوابی، تیزهوشی، سرعت انتقال، زیرکی و علم سرشار و زبان نیکوی وی و صبر و شکیباییش در مقابل دشمن[۳۰] به او امکان می‌داد که با دانشمندان گوناگون از فرقه‌های مختلف از معتزله و مجبره و زیدیه و اسماعیلیه و دیگران به مناظره بنشیند.[۳۱]

در این زمینه شیخ مفید کتاب ارزشمندی به نام الاعلام بما اتفقت علیه الامامیة من الاحکام تألیف کرد و در واقع نخستین بنای فقه مقارن به دست این عالم توانا تأسیس شد و با الانتصار سید مرتضی و الخلاف شیخ طوسی و تذکرة الفقهای علامه این بنا تکمیل گردید و گسترش یافت.

شیخ مفید در مقدمه الاعلام چنین می‌نویسد:

«اکنون من احکام فقهی مورد اتفاق امامیه و مسائل فقهی اتفاقی اهل سنّت و یا برخی از فرقه‌های آنان را که با نظر امامیه اختلاف دارند، در اینجا گرد آورده‌ام تا به اول کتاب اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات افزوده شود و کسی در این کار بر من سبقت ندارد.»[۳۲]

اساتید

عصر شیخ مفید عصر شکوفایی علم بود و از این رو شیخ توانست از محضر اعاظم محدثین، متکلمین و فقهای فریقین استفاده کند. مؤلف کتاب اعیان الشیعة پنجاه و شش تن از این بزرگان را به عنوان اساتید شیخ مفید معرفی می‌کند. مشهورترین آنان عبارتند از:

شاگردان

شیخ مفید یکی از دانشمندان بزرگ شیعه است که در پای درس این شخصیت برجسته شاگردان مبرّز بسیاری حضور می‌یافتند که در اینجا به نام برخی از آنان اشاره می‌شود:[۳۵]

آثار

کتاب ارشاد شیخ مفید

مجموعه مکتوبات شیخ مفید بر اساس فهرست نجاشی ۱۷۵ کتاب و رساله است. [۳۶] آثار او در چندین رشته علمی قابل دسته‌بندی است. معروفترین اثر او در علم فقه المقنعة، در کلام اوائل المقالات و در شرح حال‌نگاری امامان الارشاد است.

مجموعه آثار مکتوب شیخ مفید در مجموعه‌ای ۱۴ جلدی با عنوان مصنفات شیخ مفید منتشر شده است. این مجموعه در سال ۱۳۷۱ش و برای برگزاری کنگره جهانی شیخ مفید منتشر شد.

  1. الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد: نخستین کتاب در شرح حال ائمه اطهار (ع)، علمای پس از شیخ در شرح حال ائمه اطهار بیشتر به این کتاب اعتماد کرده‌اند. این کتاب به زبان‌های فارسی، اردو و انگلیسی برگردانده شده است.[۳۷]
  2. المقنعة: کتابی است در ابواب فقه و از قدیمی‌ترین متون فقهی شیعه به شمار می‌آید. شیخ طوسی آن را به طور مبسوط به نام تهذیب الاحکام (یکی از کتب اربعه) شرح کرده است.[۳۸]
  3. الجمل: این کتاب به زبان فارسی و فرانسه برگردانده شده است.[۳۹]
  4. الأمالی یا المجالس: مشتمل بر ۴۲ مجلس، که توسط استاد ولی به فارسی ترجمه شده است.[۴۰]
  5. العیون و المحاسن: در این کتاب مناظرات شیخ با مخالفین ذکر شده است و سید مرتضی منتخبی از آن را به نام الفصول المختارة من العیون و المحاسن گرد آورده و در نجف به چاپ رسیده است و آقا جمال الدین خوانساری آن را به فارسی ترجمه کرده است.[۴۱]
  6. اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات: در این کتاب آرای خاص شیعه امامیه در مسائل کلامی ذکر شده است.[۴۲]
  7. الاعتقاد بصواب الانتقاد: این کتاب شرح انتقادی کتاب عقاید شیخ صدوق است.[۴۳]
  8. الافصاح فی الامامة: این کتاب بحث مستوفایی است در اثبات امامت امیر المؤمنین علی (ع).[۴۴]
  9. المسألة الکافیة فی ابطال توبة الخاطیة: در این کتاب درباره مسئله توبه عایشه و طلحه و زبیر بحث شده است.
  10. کتاب المزار: این کتاب در دو قسمت تدوین یافته است: قسمت اول درباره فضیلت کوفه و کربلا و زیارت امیر المؤمنین و امام حسین (ع) و قسمت دوم درباره فضیلت زیارت رسول اکرم (ص) و حضرت فاطمه و سایر ائمه (ع) است.[۴۵]

کنگره جهانی هزاره شیخ مفید

کنگره جهانی هزاره شیخ مفید در تاریخ ۲۸ - ۳۰ فروردین ۱۳۷۲ش (۲۴ - ۲۶شوال ۱۴۱۳ق) در مدرسه عالی تربیتی و قضایی در شهر قم برگزار شد. بزرگان و اندیشمندانی از کشورهای اسلامی و غیر اسلامی در این کنگره حضور یافتند و به ارائه مقالات خود درباره شخصیت علمی و دینی شیخ مفید پرداختند. بخشی از آثار شیخ مفید از سوی کنگره هزاره شیخ مفید به چاپ رسید.[۴۶]

فیلم سینمایی شیخ مفید

فیلم ۹۰ دقیقه‌ای شیخ مفید در سال ۱۳۷۴ش با نویسندگی محمود حسنی و کارگردانی سیروس مقدم و فریبرز صالح ساخته شد. در سال ۱۳۸۱ش این فیلم در قالب سریال و با نام خورشید شب از شبکه دو تلویزیون ایران پخش شد.[۴۷]

پانویس

  1. نجاشی، رجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۹۹، رقم ۱۰۶۷.
  2. نجاشی، رجال، ۱۴۰۷ق، ص۴۰۲.
  3. ابن ندیم،‌ الفهرست، ۱۳۵۰ش، ص ۱۹۷؛ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۲۳۹.
  4. شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۸-۷.
  5. شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۸-۷.
  6. شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۸-۹.
  7. شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۳۷؛ شبیری، ناگفته‌هایی از حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۱۱۸.
  8. شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۸-۹.
  9. شبیری، ناگفته‌هایی از حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۵۸-۵۹.
  10. شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۲۳-۲۴.
  11. شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۲۴.
  12. خطیب بغدادی،‌ تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۳۱؛ ابن تغری بردی، النجوم الزاهرة، وزارت الثقافه،‌ ج۴، ص۲۵۸؛ شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۲۵.
  13. شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۲۷ و ص۱۰۴.
  14. شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۲۶.
  15. شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۲۶-۲۷.
  16. شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۳۹.
  17. طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۲۳۹.
  18. نجاشی، رجال، ۱۴۰۷ق، ص۴۰۳-۴۰۲.
  19. شبیری، ناگفته‌هایی از حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۹۵-۹۷.
  20. سیر اعلام النبلاء، ج۱۷، ص۳۴۴؛ شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۲۳.
  21. طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۲۳۸.
  22. ابن ندیم،‌ الفهرست، ۱۳۵۰ش، ص۲۲۶ و ص ۲۴۷.
  23. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴-۱۴۷.
  24. سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ص ۲۴۵-۲۴۶؛ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴-۱۴۷.
  25. سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ص ۲۴۶؛ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴-۱۴۷.
  26. سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ص ۲۴۵؛ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴-۱۴۷.
  27. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴-۱۴۷.
  28. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴-۱۴۷.
  29. منتظم، ج۸، ص۱۱؛ به نقل شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ص۲۳-۲۴.
  30. ابن ندیم،‌ الفهرست، ۱۳۵۰ش، ص۲۴۶؛ فهرست شیخ، رقم۶۹۴؛ الامتاع والمؤانسة، ج۱، ص۱۴۱؛ شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۲۴.
  31. مقدمه تهذیب، ص۱۷ و ۱۹؛ شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۲۴.
  32. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴-۱۴۷.
  33. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۳.
  34. مفید، الارشاد، ص۲۰ ،۲۶؛ نجاشی، رجال، ۱۴۰۷ق، ص۴۲۲؛ طوسی،امالی، ج۱، ص۲۵۰.به نقل از دایره المعارف یزرگ اسلامی ج۵ ص۳۰۶
  35. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۳.
  36. نجاشی، ۱۴۰۷، ص ۳۹۹-۴۰۲.
  37. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص‌۱۴۳-۱۴۴.
  38. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴.
  39. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴.
  40. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴.
  41. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴.
  42. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴.
  43. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴.
  44. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴.
  45. گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۴.
  46. دانشگاه انقلاب، شماره ۹۷، ص۱۸۱-۱۸۲.
  47. بانک جامع اطلاعات سینمای ایران (www.sourehcinema.com)
  1. در برخی منابع (تعليقة أمل‏ الآمل، ص: ۳۰۵) آمده است هنگامی که شیخ مفید از دنیا رفت، با خط امام زمان (عج) بر روی قبرش نوشته شده بود: لا صوت الناعی بفقدک انه - یوم على آل الرسول عظیم‏ ان کنت قد غیبت فی جدث الثرى‏ - فالعدل و التوحید فیک مقیم و القائم المهدیّ یفرح کلما - تلیت علیک من الدروس علوم‏ ترجمه خبر دهنده مرگ خبر فقدان تو را نیاورد - امروز بر آل محمّد روز مصیبت بزرگی است. اگر در زیر خاک پنهان شده‌اى - علم و توحید همراه تو اقامت کرد. قائم مهدى (ع) خوشحال مى‌شد - هرگاه تو از انواع علوم تدریس مى‌کردى.

منابع

  • ابن الندیم، محمد بن ابی یعقوب اسحاق، الفهرست، تحقیق: رضا تجدد، طهران، بی‌تا، ۱۳۵۰ش.
  • ابن‌ تغری‌ بردی‌، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة، قاهره، نشر: وزارة الثقافة و الارشاد القومی، بی‌تا.
  • خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، تحقیق:عطا، مصطفی عبدالقادر، نشر دار الکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۷ق.
  • سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، مقدمه (القسم الثانی)، موسسه امام صادق(ع)، قم، ۱۴۱۸ق.
  • شبیری، سید محمدجواد، گذری بر حیات شیخ مفید، در مقالات فارسی کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، شماره ۵۵، ۲۸-۲۹-۳۰ فروردین ۱۳۷۲، قم: کنگره هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • شبیری، سید محمدجواد، ناگفته‌هایی از حیات شیخ مفید، در مقالات فارسی کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، شماره ۵۵، ۲۸-۲۹-۳۰ فروردین ۱۳۷۲، قم: کنگره هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • طوسی، محمد بن الحسن، الفهرست، محقق: جواد القیومی، بی‌جا، مؤسسة نشر الفقاهة، ۱۴۱۷ق.
  • گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، تهران، سمت، ۱۳۸۵ش.
  • نجاشی، احمد بن علی، رجال نجاشی، مصحح: سید موسی شبیری زنجانی‌، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ق.

مطالعه بیشتر

  • اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، مارتین مکدرموت، ترجمه احمد آرام، تهران، نشردانشگاه تهران، ۱۳۷۲ش.
  • گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۵ش.


به زبان‌های دیگر مطالعه کنید