شیخ عباس قمی

حاج شیخ عباس قمی


حاج شیخ عباس قمی
زادروز ۱۲۹۴ق
محل زندگی قم،مشهد، نجف اشرف
استادان سید محمد کاظم طباطبائی یزدی،میرزا حسین نوری،میرزا محمدتقی شیرازی،سید حسن صدر کاظمی،سید ابوالحسن نقوی لکنهوئی
شاگردان آقا بزرگ طهرانی،احمد موسوی مستنبط،آقا تستری جزائری،شیخ حسین مقدس مشهدی، شیخ میرزا حیدر قلی خان سردار کابلی،سید شهاب الدین مرعشی نجفی، عبدالحسین رشتی، ملا علی واعظ خیابانی تبریزی، سید محمد هادی میلانی و...
آثار مفاتیح الجنان، سفینة البحار، منتهی الآمال و...

عباس بن محمد رضا القُمی (۱۲۹۴-۱۳۵۹ق) مشهور به شیخ عباس قمی و نیز محدّث قمی عالم شیعه قرن چهاردهم قمری است. او محدّث، مورخ و خطیب بود. مفاتیح الجنان، سفینة البحار و منتهی الآمال از مشهورترین تألیفات اوست. محدث قمی در سال ۱۳۵۹ق در نجف درگذشت و در حرم علی بن ابیطالب (ع) دفن شد.

ولادت و نسب

شیخ عباس در سال ۱۲۹۴ قمری در قم به دنیا آمد.[۱] پدرش محمد رضا قمی فردی متدین و مرجع مردم برای آگاهی از وظایف شرعی بود. مادر شیخ عباس به نام «بانو زینت» نیز از زنان متدین و پارسا بود.[۲]

محدث قمی درباره وی می‌گوید: من هر موفقیتی که دارم از برکت مادرم است؛ زیرا ایشان سعی داشت همیشه مرا با طهارت کامل شیر دهد.[۳]

ازدواج

ازدواج اول شیخ عباس در بازگشت از نجف به قم صورت گرفت. وی دختر سید زکریا قزوینی از علمای قم را به همسری برگزید که این وصلت پس از چندی به جدایی انجامید. ازدواج دوم محدث قمی هنگامی که در مشهد اقامت می‌کند، اتفاق افتاد، وی دختر آیت الله حاج سید احمد طباطبایی را به همسری برگزید.

اساتید

تمبر یادبود محدث قمی به مناسبت هفتادمین سالگرد

شیخ عباس تحصیلات دوران کودکی و نوجوانی را در قم گذراند. برخی اساتید وی در این شهر عبارتند از:

  1. میرزا محمد ارباب قمی
  2. شیخ ابوالقاسم قمی
  3. سید احمد طباطبایی قمی پدرخانم محدث قمی
  4. شیخ محمد حسین قمی استاد خط نستعلیق.[۴]

سفرها

محدث قمی برای تکمیل علوم و معارف سفرهایی را به بلاد اسلامی داشته است.

سفر به نجف اشرف

شیخ عباس قمی در سال ۱۳۱۶ قمری سن ۲۲ سالگی وارد شهر نجف شد. برخی از اساتید او در ان شهر عبارتند از:

  1. سید محمد کاظم طباطبائی یزدی صاحب کتاب فقهی العروة الوثقی
  2. میرزا حسین نوری معروف به محدث نوری صاحب کتاب المستدرک
  3. میرزا محمدتقی شیرازی مشهور به میرزای دوم
  4. سید حسن صدر کاظمی
  5. سید ابوالحسن نقوی لکنهوئی.[۵]

حاج شیخ در همین دوره اقامت در نجف در سال ۱۳۱۸ق به حج رفت.

بازگشت به ایران

محدث قمی پس از درگذشت محدث نوری در سال ۱۳۲۲ قمری نجف را ترک کرد و به ایران بازگشت. وی در مدت اقامت در ایران چند بار به زیارت عتبات عالیات رفت و مجددا به حج مشرف شد.[۶]

شیخ عباس قمی در روز جمعه اول ربیع‌الثانی ۱۳۳۲ق به قصد اقامت وارد شهر مشهد شد. علت اقامت وی در مشهد به تقاضای حاج آقا حسین قمی بود و تا سال ۱۳۵۴ق در آن جا سکونت داشت.[۷] وی در مقدمه کتاب فوائد الرضویة می‌نویسد: به جهت شدت ابتلا و گرفتاری و کثرت هموم و غموم که بر این داعی روی داد و شرح آن طولانی است به خاطرم رسید که پناه برم به امام اتقیا و پناه غربا حضرت ابوالحسن علی بن موسی الرضا(ع).[۸]

برخی اساتید وی در مشهد عبارتند از:

  1. آقا بزرگ حکیم شهیدی
  2. میرزا محمد خراسانی فرزند آخوند خراسانی
  3. شیخ مرتضی آشتیانی
  4. آقا حسین قمی
  5. میرزا عبدالجواد ادیب نیشابوری.

وی در مدت اقامت ۲۲ ساله خود در مشهد به تألیفات متعدد مشغول گردید و مجالس وعظ و خطابه فراوانی داشت که زبانزد عام و خاص گردید.[۹]وی همچنین در این منابر به افشاگری علیه آمریکایی‌ها و روشنگری مردم می‌پرداخت که از سوی کمیته مجازات حزب دموکرات مشهد تهدید به مرگ شد.[۱۰]

بازگشت به نجف

شیخ عباس قمی پس از واقعه مسجد گوهرشاد و قتل عام مردم و تبعید حاج آقا حسین قمی در سال ۱۳۵۴ قمری به نجف بازگشت و تا پایان عمر در آن جا ماند.[۱۱]

ویژگی‌های شخصیتی و اخلاقی

آقا بزرگ تهرانی از دوستان و ارادتمندان شیخ عباس می‌گوید: وی مثال بارز انسان کامل و مصداق فردی عالم فاضل و زیبنده صفات عالیه مانند حسن خلق و تواضع بود. از غرور و شهرت طلبی دوری می‌جست و زندگی زاهدانه‌ای داشت. من در مدتی که با او بودم انس گرفتم و جانم با جان او درآمیخت.[۱۲]

به گزارش دوانی، شیخ عباس قمی با تهی دستی و نبود امکانات به نگارش آثار متعدد ادامه می‌داد دوانی همچنین از آقا بزرگ نقل کرده که هیچ چیزی او را از تالیف و تحقیق باز نداشت او خود نیز در نامه‌ای به آیت الله فیض قمی به مشکلات پیش رویش اشاره کرده است.[۱۳] داستان‌های فراوانی در وصف منش، رفتار و اخلاق وی بیان شده است.

شاگردان و راویان

  1. شیخ آقا بزرگ طهرانی
  2. سید احمد موسوی مستنبط
  3. سید احمد مشهور به سید آقا تستری جزائری
  4. شیخ حسین مقدس مشهدی
  5. شیخ میرزا حیدر قلی خان سردار کابلی
  6. سید شهاب الدین مرعشی نجفی
  7. شیخ عبدالحسین رشتی
  8. حاج ملا علی واعظ خیابانی تبریزی
  9. سید علی مدد قائنی خراسانی
  10. سید علی نقی فیض الاسلام طهرانی
  11. شیخ محمد تقی مقدس طهرانی
  12. شیخ محمد صادق صدر الشریعة تنکابنی
  13. شیخ محمدعلی اردوبادی
  14. شیخ محمد مهدی شرف الدین واعظی تستری
  15. سید محمد هادی میلانی
  16. سید مصطفی صفایی خوانساری
  17. سید میرزا مهدی شیرازی
  18. شیخ یوسف بیارجمندی حائری
  19. شیخ یوسف بن عبد علی رجایی مغزی.[۱۴] [۱۵]
منازل الاخره
کتاب نفس المهموم
کتاب منتهی الآمال

آثار و تألیفات

  1. مفاتیح الجنان؛ مشهورترین اثر شیخ عباس قمی که مجموعه‌ای از ادعیه، زیارات و مناجات‌های صادره از پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) و مورد اقبال همه شیعیان است.
  2. تحفة الاحباب. (در علم رجال)
  3. الدر النظیم فی لغات القرآن العظیم.
  4. کحل البصر فی سیرة سید البشر.
  5. کتاب نقد الوسائل شیخ حر عاملی.
  6. تقسیم بدایة الهدایة اثر شیخ حر عاملی.
  7. شرح کتاب الوجیزة شیخ بهائی.
  8. فیض القدیر فیما یتعلق بحدیث الغدیر
  9. علم الیقین (خلاصه حق الیقین، اثر علامه مجلسی)
  10. مقالید الفلاح فی عمل الیوم و اللیله
  11. مقلاد النجاح (خلاصه کتاب مقالید الفلاح)
  12. خلاصه جلد یازدهم بحارالانوار، اثر علامه مجلسی
  13. شرح کلمات قصار نهج البلاغه
  14. هدیة الانام الی وقایع الایام (خلاصه کتاب فیض العلوم)
  15. فیض العلام فی وقایع الشهور و الایام (درباره وقایع ماه‌ها و روزها)
  16. سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار؛ این کتاب تلخیص موضوعی بحارالانوار است.
  17. تحفة الاحباب فی تراجم الاصحاب. (درباره اصحاب حضرت محمد(ص) و ائمه اطهار(ع) به زبان فارسی)
  18. فوائد الرجبیة فیما یتعلق بالشهور العربیة. (وقایع روزها و آداب مستحبی و اعمال ماههای عربی)
  19. الدرة الیتیة فی تتمات الدرة الثمینة. (شرح فارسی نصاب الصبیان و تتمیم شرح نصاب فاضل یزدی)
  20. هدیة الزائرین و بهجة الناظرین. (درباره زیارت قبور ائمه اطهار علیهم السلام و ثواب آن و تعیین قبور علما و مؤمنان مشهور و مدفون در کنار مشاهد مشرف امامان).
  21. اللئالی المنثورة فی الاحراز و الاذکار المذکورة. (در مورد دعا وسایر مستحبات)
  22. الفصول العلیه فی المناقب المرتضویه. (مناقب و مکارم اخلاقی علی بن ابی طالب(ع)
  23. سبیل الرشاد.
  24. حکمة بالغه و مأة کلمة جامعة. (سخنان کوتاه علی(ع) در عقاید و اصول دین).
  25. ذخیرة الابرار فی منتخب انیس التجار. (خلاصه انیس التجار ملا مهدی نراقی، در مورد معاملات).
  26. غایة القصوی فی ترجمه العروة الوثقی. (ترجمه فارسی العروة الوثقی آیت الله سید محمد کاظم یزدی)
  27. التحفة الطوسیة و النفحة القدسیة. (در باب زیارت امام رضا(ع) و بعضی فواید مربوط به آستان قدس رضوی)
  28. نفس المهموم (مقتل امام حسین(ع)
  29. نفثة المصدور. (در تکمیل نفس المهموم)
  30. الانوار البهیه فی تواریخ الحجج الالهیه. (در تاریخ اهل بیت)
  31. قرة الباصرة فی تواریخ الحجج الطاهرة. (در تاریخ اهل بیت)
  32. رساله‎ای در گناهان کبیره و صغیره.
  33. منازل الآخرة. (بررسی مراحل دشوار سفر آخرت بر اساس روایات)
  34. ترجمه مصباح المتهجد اثر شیخ طوسی.
  35. نزهة النواظر.
  36. المقامات العلیه. (خلاصه معراج السعادة اثر ملا احمد نراقی).
  37. ترجمه جمال الاسبوع اثر سید بن طاووس.
  38. الباقیات الصالحات. (در حاشیه مفاتیح الجنان چاپ شده است).
  39. منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل. (درباره تاریخ پیامبر(ص) و امامان شیعه)
  40. تتمة المنتهی فی وقایع ایام الخلفاء.
  41. ترجمه مسلک دوم لهوف اثر سید بن طاووس.
  42. تتمیم تحیة الزائر اثر محدث نوری.
  43. الکنی و الالقاب. (درباره زندگانی علما و شعرا و غیر ایشان).
  44. هدیة الاحباب فی ذکر المعروفین بالکنی و الالقاب و الانساب.
  45. فوائد الرضویه فی احوال علماء المذهب الجعفریه. (شرح حال علمای شیعه)
  46. بیت الاحزان فی مصائب سیده النسوان.
مجموعه آثار محدث قمی
کنگره بزرگداشت محدث قمی

نرم‌افزار محدث قمی

نرم افزار مجموعه آثار محدث قمی با هدف نشر آثار حاج شیخ عباس قمی در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی تهیه و تنظیم شده است.

وفات و مدفن

محدث قمی در شب سه شنبه ۲۲ ذی‌الحجه سال ۱۳۵۹ق و در سن ۶۵ سالگی در نجف درگذشت. سید ابوالحسن اصفهانی در حرم امیر مؤمنان(ع) بر او نماز خواند و پیکرش در کنار استادش محدث نوری در حرم دفن گردید. سید محسن امین می‌نویسد:

سه مجلس بزرگداشت برای وی در نجف، کربلا و کاظمین برگزار شد.[۱۶]

کنگره بزرگداشت

کنگره بزرگداشت حاج شیخ عباس قمی، پنج شنبه ۱۱ آذر ۱۳۸۹ش، با پیام آیت‌الله صافی گلپایگانی و سخنرانی رئیس مجلس شورای اسلامی در مرکز فقهی ائمه اطهار قم برگزار و از مجموعه آثار و تمبر یادبود، رونمایی شد.[۱۷]

پانویس

  1. قمی، فوائد الرضویه، ص۲۲۱.
  2. احمدیان، خاتم المحدثین حاج شیخ عباس قمی.
  3. دوانی، مفاخر اسلام، ج۱۱، ص۴۰.
  4. حاج شیخ عباس قمی حدیث نجابت.
  5. حاج شیخ عباس قمی حدیث نجابت.
  6. خاتم المحدثین حاج شیخ عباس قمی، مینا احمدیان.
  7. حاج شیخ عباس قمی حدیث نجابت
  8. قمی، فوائد الرضویة، ص۲.
  9. احمدیان، خاتم المحدثین حاج شیخ عباس قمی.
  10. محسن صادقی، محدث قمی و کمیته مجازات.
  11. مینا احمدیان، خاتم المحدثین حاج شیخ عباس قمی.
  12. تهرانی، نقباء‌البشر، ج‌۳، ص۹۹۹.
  13. دوانی،مفاخر اسلام،ج۱۱(بخش یکم)ص۸۵
  14. قمی، نفس المهموم، ص۳.
  15. دوانی، مفاخر اسلام، ج۱۱، ص۳۱۹.
  16. امین، اعیان الشیعة، ج۷، ص۴۲۵.
  17. پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.

منابع

  • دوانی، علی، مفاخر اسلام، مرکز اسناد.
  • امین عاملی، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف.
  • تهرانی، آقابزرگ، نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، مشهد، دار المرتضی.
  • قمی، عباس، نفس المهموم، نجف، المکتبة الحیدریة.
  • قمی، عباس، الفوائد الرضویة.

پیوند به بیرون


به زبان‌های دیگر مطالعه کنید