شهدای کربلا

(تغییرمسیر از شهدای واقعه کربلا)
آرامگاه جمعی یاران از امام حسین(ع) در حرم امام حسین

شهدای کربلا، کسانی که در واقعه روز عاشورای سال ۶۱ هجری قمری، در کربلا و در مواجهه نظامی با سپاه عمر بن سعد به شهادت رسیدند. شهیدان کربلا شامل امام حسین(ع)، شماری از بنی هاشم و دیگر یاران آن امام‌اند. شمار دقیق شهیدان کربلا مشخص نیست، اما بنا به قول مشهور، ۷۲ تن بوده‌اند. اسامی برخی از شهیدان در همه کتاب‌هایی که واقعه کربلا را گزارش کرده‌اند، ذکر شده‌، اما اسامی برخی دیگر تنها در برخی منابع آمده است. ۱۸ نفر از شهیدان واقعه کربلا از خاندان بنی‌هاشم و بقیه از اصحاب امام حسین(ع) بوده‌اند. عباس بن علی و علی اکبر فرزند امام حسین، شناخته‌شده‌ترین شهدای بنی‌هاشم و حر بن یزید ریاحی، حبیب بن مظاهر و مسلم بن عوسجه از بارزترین شهدای غیرهاشمی‌اند. جز حر بن یزید، دیگر شهدا در کربلا دفن شده‌اند.

تعداد شهدا

درباره تعداد شهدا، در منابع اختلاف است؛ اما در بیشترِ منابع تاریخی، تعداد یاران امام حسین(ع) در روز عاشورا، ۷۲ تن ذکر شده است[۱] که ۱۸ نفر از بنی‌هاشم، و بقیه از دیگر قبایل بوده‌اند. همچنین همین منابع می‌گویند که نیروهای امام حسین(ع) شامل ۳۲ تن سواره و ۴۰ تن پیاده بودند. شیخ مفید در ارشاد، تعداد سرهای شهدای کربلا را ۷۲ سر ذكر كرده است. بَلاذُری در أنساب الاشراف سرهای جدا شده را ۷۲ تن ذكر شده است ولی او از أَبي‏ مِخْنف نقل می‌کند که قبیله کنده ۱۳ سر، قبیله هوازن ۲۰ سر، قبیله بنی‌تمیم ۱۷ سر، قبیله بنی‌اسد ۱۶ سر، قبیله مذحج ۷ سر و قیس ۹ سر را با خود به نزد ابن زیاد آوردند. [۲]

برخی منابع، اعداد دیگری نیز بیان کرده‌اند:

  • مسعودی: جمیع کسانی که با حسین(ع) در روز عاشورا در کربلا کشته شده‌‏اند، ۸۷ نفر بوده‏‌اند.[۳]
  • بعضی روایت کرده‏‌اند که در آن روز تعداد شهیدان ۶۱ بوده است[۴]، ولی ممکن است این راویان، شهدای اهل بیت(ع) و بنی‌هاشم را به این عدد اضافه نکرده باشند. چرا که اگر تعداد شهدای از اهل بیت و همچنین بنی هاشم را به این عدد اضافه کنیم، تعداد شهدای قول بعدی به دست می‌آید.
  • سید بن طاووس: روایت شده است که اصحاب حسین (ع)، ۷۸ نفر بوده‌‏اند[۵] و با امام (ع) ۷۹ نفر می‌‏شوند.
  • مجلسی از محمد بن ابی‌طالب نقل کرده است که تعداد آنها ۸۲ نفر بوده است.[۶]
  • از امام باقر (ع) نقل کرده‌‏اند که شهدای کربلا ۴۵ سواره و ۱۰۰ نفر پیاده بوده‏‌اند.[۷]

شهدای بنی هاشم

بنابر آنچه در منابع معتبر آمده، به جز امام حسین(ع) ۱۸ تن از بنی هاشم در کربلا به شهادت رسیده‌اند.

فرزندان امام علی(ع)

در میان فرزندان امام علی(ع) به جز امام حسین(ع)، شش تن دیگر در کربلا شهید شدند: ۱. حضرت عباس، ۲. عبداللّه، ۳. عثمان، ۴. جعفر، ۵. ابوبکر، ۶. محمد، ۷. عون،۸.عمر

فرزندان امام حسن(ع)

در کربلا سه فرزند از امام حسن(ع) به شهادت رسید: ۱. قاسم، ۲. ابوبکر، ۳. عبدالله.

فرزندان امام حسین(ع)

در روز عاشورا دو فرزند از امام حسین(ع) به شهادت رسیدند: ۱. علی بن حسین مشهور به حضرت علی اکبر(ع)، ۲. عبداللّه بن حسین مشهور به حضرت علی اصغر(ع).

سایر بنی هاشم

دیگر شهدای واقعه عاشورا که از قبیله بنی‌هاشم بودند: ۱. جعفر بن عقیل، ۲. عبدالرحمان بن عقیل، ۳. عبدالله بن عقیل، ۴. محمد بن ابی سعید بن عقیل، ۵. عبدالله بن مسلم بن عقیل، ۶. محمد بن عبدالله بن جعفر، ۷. عون بن عبدالله بن جعفر.

گزارش‌های نادر

نام‌های ۴۲ نفر از بنی هاشم به عنوان شهدای کربلا، فقط در برخی از منابع ذکر شده است.

  • ابراهیم بن علی
  • عبّاس اصغر بن علی
  • جعفر بن علی
  • عبداللّه اکبر بن علی
  • عبداللّه اصغر بن علی
  • عبیداللّه بن علی
  • عمر بن علی
  • عتیق بن علی
  • قاسم بن علی
  • بشر بن حسن
  • عمر بن حسن
  • ابوبکر بن حسین
  • ابوبکر بن قاسم بن حسین
  • ابراهیم بن حسین
  • جعفر بن حسین
  • حمزة بن حسین
  • زید بن حسین
  • قاسم بن حسین
  • محمّد بن حسین
  • عمر بن حسین
  • محمّد بن عقیل
  • محمّد بن عبداللّه بن عقیل
  • حمزة بن عقیل
  • علی بن عقیل
  • عَون بن عقیل
  • جعفر بن محمّد بن عقیل
  • ابو سعید بن عقیل
  • ابراهیم بن مسلم بن عقیل
  • محمّد بن مسلم بن عقیل
  • عبدالرحمان بن مسلم بن عقیل
  • عبیداللّه بن مسلم بن عقیل
  • ابوعبداللّه بن مسلم بن عقیل
  • علی بن مسلم بن عقیل
  • ابراهیم بن جعفر
  • ابوبکر بن عبداللّه بن جعفر
  • عون اصغر بن عبداللّه بن جعفر
  • حسین بن عبداللّه بن جعفر
  • عبیداللّه بن عبداللّه بن جعفر
  • عون بن جعفر بن جعفر
  • محمّد بن جعفر
  • محمّد بن عبّاس
  • احمد بن محمّد هاشمی

اصحاب

سخن امام(ع) در عصر تاسوعا درباره یارانش:
أما بعد فإنّی لا أعلم أصحابا أوفی و لا خیرا من أصحابی، و لا أهل بیت أبرّ و لا أوصل من أهل بیتی
 (ترجمه: من یارانی بهتر و باوفاتر از اصحاب خودم و خویشاوندانی نیکوکارتر و به حقیقت نزدیک‌تر از خویشاوندان خودم سراغ ندارم.)

الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، ج۲، ص۹۱

یاران امام حسین از صحابه پیامبر(ص)

یاران امام حسین از اصحاب امام علی(ع)

اصحاب امام حسین(ع)

  1. ابراهیم بن حُصَین اسدی
  2. برادرزاده حُذَیفة بن اَسید غِفاری
  3. ابوهَیاج
  4. اَدهَم بن امیه
  5. انیس بن مَعقِل اَصبَحی
  6. بُرَیر بن خُضَیر
  7. بشیر بن عمرو حضرمی
  8. جابر بن حَجّاج
  9. جبلة بن علی شیبانی
  10. جُنَادة بن حارث
  11. جُندَب بن حجیر
  12. جون غلام ابوذر
  13. جوین بن مالک
  14. حارث بن اِمرؤ القیس
  15. حارث بن نبهان
  16. غلام حمزة بن عبدالمطلب
  17. حتوف بن حارث
  18. حجاج بن زید
  19. حَجّاج بن مَسروق
  20. حُرّ بن یزید ریاحی
  21. حلّاس بن عمرو
  22. نُعمان بن عمرو
  23. حَنظَلة بن اسعد
  24. رافع، هم‌پیمان بنی شنده
  25. رُمَیث بن عمرو
  26. زُهَیر بن بِشْر خَثعَمی
  27. زُهَیر بن سلیم اَزْدی
  28. زُهَیر بن قَین بَجَلی
  29. زید بن مَعقِل
  30. سالم، هم‌پیمان ابن مدنیه
  31. سعد بن حنظله تمیمی
  32. سعید بن عبداللّه حنفی
  33. سعید بن کَردَم
  34. سلیمان، غلام امام حسین(ع)
  35. سلیمان بن ربیعه
  36. سوّار بن ابی حِمیر
  37. سُوَید بن عمرو بن ابی مُطاع
  38. سیف بن حارث جابری
  39. شَبیب بن عبداللّه نَهشَلی
  40. سیف بن مالک
  41. ضَرغامة بن مالک
  42. شَوذَب
  43. ضُباب بن عامر
  44. عابس بن ابی شبیب شاکری
  45. عامر بن مسلم عبدی
  46. سالم، غلام عامر بن مسلم
  47. عباد بن ابی مهاجر
  48. عبدالرحمان بن عبداللّه اَرحَبی (یزَنی)
  49. عبداللّه بن قیس غِفاری
  50. عبدالرحمان بن قیس غِفاری
  51. عُقْبة بن صَلت
  52. عمّار بن حسّان طایی
  53. عمران بن کعب
  54. عمر بن اَحدوث حَضرَمی
  55. عمرو بن خالد صَیداوی
  56. سعد غلام عمرو بن خالد صیداوی
  57. عمرو بن خالد ازدی
  58. خالد بن عمرو اَزْدی
  59. عمرو بن ضَبیعه
  60. عمرو بن عبداللّه جُندَعی
  61. عمرو بن قَرَظَه انصاری
  62. غلام ترک
  63. قارِب، غلام امام حسین(ع)
  64. قاسم بن حبیب اَزْدی
  65. قَعنَب بن عمرو نَمِری
  66. کِنانة بن عتیق
  67. مالک بن عبد بن سَریع جابری
  68. مُجَمِّع بن زیاد
  69. مُجَمّع بن عبداللّه عائِذی
  70. پسر مُجَمّع بن عبداللّه عائذی
  71. مسعود بن حَجّاج
  72. عبدالرحمان بن مسعود
  73. مسلم(/ اَسلَم) بن کثیر
  74. مُنجِح، غلام امام حسین(ع)
  75. نَعیم بن عَجْلان
  76. هَفهاف بن مُهَنَّد راسِبی
  77. هَمّام بن سَلَمه قانِصی (قایضی)
  78. وَهْب بن وهب
  79. یحیی بن سلیم مازِنی
  80. ابوشعشعا، یزید بن زیاد بن مُهاصِر
  81. یزید بن ثبیط عبدی
  82. عبداللّه بن نَبیط عبدی
  83. عبیداللّه بن نَبیط عبدی[۸]
شعر مولوی، جلال‌الدین رومی درباره شهدای کربلا
کجایید ای شهیدان خدایی بلا جویان دشت کربلایی
کجایید ای سبک‌روحان عاشق پرنده‌تر ز مرغان هوایی
کجایید ای شهان آسمانی بدانسته فلک را در گشایی
کجایید ای ز جان و جا رهیده کسی مر عقل را گوید کجایی
کجایید ای در زندان شکسته بداده وام‌داران را رهایی
کجایید ای در مخزن گشاده کجایید ای نوای بی‌نوایی
در آن بحرید کاین عالم کف اوست زمانی بیش دارید آشنایی
کف دریاست صورت‌های عالم ز کف بگذر اگر اهل صفایی
دلم کف کرد کاین نقش سخن شد بهل نقش و به دل رو گر ز مایی

چگونگی دفن و محل دفن شهدا

روز یازدهم[۹] یا سیزدهم محرم[۱۰] را زمان دفن شهدای کربلا بیان کرده‌اند. بنابر برخی گفته‌ها، پس از بازگشت ابن سعد و یارانش، جماعتی از بنی اسد که در نزدیکی کربلا منزل داشتند به صحنه کربلا وارد شدند و در موقعی از شب که ایمن از دشمن بودند، بر امام حسین(ع) و یارانش نماز گزاردند و آنان را دفن کردند.[۱۱]

بیشتر شهدا در آرامگاه جمعی شهدای کربلا، پایین‌تر از قبر امام حسین(ع) دفن شده‌اند. علی اکبر پایین پای امام و علی اصغر نیز بنا به قول مشهور در کنار امام دفن شده است. آرامگاه عباس بن علی(ع) نزدیک نهر علقمه و آرامگاه حر بن یزید ریاحی به فاصله کمی بیرون از شهر کربلاست.

کتاب شناسی

درباره زندگانی وویژگی های شهدای کربلا تا کنون آثاری نوشته شده است که مهم ترین آنها عبارت است از:

  1. آیینه داران آفتاب(پژوهش ونگارش نواز زندگانی وشهادت یاران اباعبدالله)محمد رضا سنگری، شرکت چاپ ونشر بین الملل، ۱۳۸۷ش.
  2. یاران حسین(پژوهشی تاریخی درباره شهیدان کربلا)محمد مهدی شمس الدین، انتشارات کلمه الحق،۱۳۸۵ش.
  3. اصحاب امام حسین از مدینه تا کربلا، سید اصغر ناظم زاده،بوستان کتاب قم،۱۳۹۰ش.
  4. سلحشوران طف،ترجمه ابصار العین فی انصار الحسین،شیخ محمد سماوی،مترجم عباس جلالی،انتشارات زاير قم،۱۳۸۱ش.
  5. پژوهشی پیرامون شهدای کربلا،نویسندگان،قم زمزم هدایت۱۳۸۵ش.
  6. دانشنامه امام حسین ج۷،محمدی ری شهری،دارالحدیث ۱۳۸۸ش.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. البلاذری، انساب الاشراف، ج۳، ص۳۹۵؛ الطبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۵، ص۴۲۲؛ دینوری، الاخبار الطوال، ص۲۵۶؛ ابن اعثم الکوفی، الفتوح، ج۵، ص۱۰۱؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۵، ص۵۹.
  2. بلاذری، انساب الاشراف،ج۳، ص۲۰۷.
  3. مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۶۱ ؛ مقدسی، البدء و التاریخ، ج۱۱، ص۶.
  4. مسعودی، اثبات الوصیة، ص۱۲۶.
  5. سید بن طاووس، اللهوف، ص۶۰.
  6. مجلسی، بحار الانوار ج۴۵، ص۴.
  7. قمی، نفس المهموم، ص۲۳۶.
  8. محمدی ری‌شهری، شهادت‌نامه امام حسین، صص۶۵۰-۶۵۹.
  9. طبری، تاریخ الأمم و الملوک(تاریخ الطبری)، ج۵، ص۴۵۵؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۶۳.
  10. موسوی المقرم، مقتل الحسین(ع)، ص۳۱۹.
  11. بلاذری، انساب الاشراف، ج۳، ص۴۱۱؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک(تاریخ الطبری)، ج۵، ص۴۵۵؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۲۵۹.

منابع

  • منبع اصلی این مقاله کتاب شهادت نامه امام حسین علیه‌السلام است.
  • بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق احسان عباس، بیروت، جمیعة المتشرقین الامانیه، ۱۹۷۹؛ انساب الاشراف، ج۳ و ۱، تحقیق محمد باقر محمودی، بیروت: دارالتعارف، چاپ اول، ۱۹۷۷م.
  • سنگری، محمد رضا، آیینه داران آفتاب(پژوهش ونگارش نواز زندگانی وشهادت یاران اباعبدالله)، شرکت چاپ ونشر بین الملل، ۱۳۸۷ش.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالتراث، ۱۹۶۷.
  • مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالهجره، ۱۴۰۹ق.
  • موسوی مقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسین(ع)، بیروت، دارالکتاب الاسلامیه.


به زبان‌های دیگر مطالعه کنید