سید هبةالدین شهرستانی

(تغییرمسیر از سید هبه الدین شهرستانی)
'
هبة الدین شهرستانی.jpg
شناسنامه
نام کامل سید محمد علی حسینی شهرستانی
لقب هبة الدین، شهرستانی
نسب نواده میرزا مهدی شهرستانی
با سی واسطه به زید بن علی بن الحسین
زادروز ۲۴ رجب ۱۳۰۱ قمری
زادگاه سامرا
تاریخ درگذشت ۱۳۸۶ قمری
اطلاعات علمی و مذهبی
استادان محمد کاظم خراسانی
فتح الله شریعت اصفهانی
سید محمد کاظم یزدی
کتاب‌ها الانتقاد حول تصحیح الاعتقاد
مواهب المشاهد فی واجبات العقاید
وقایه المحصول فی شرح کفایه الاصول...

سید محمد علی حسینی شهرستانی (۱۳۰۱- ۱۳۸۶ق) ملقب به هبة الدین و معروف به شهرستانی، از علمای قرن ۱۴ق است. او از درس محمد کاظم خراسانی، سید محمد کاظم یزدی و فتح الله شریعت اصفهانی بهره برد. شهرستانی بیش از صد جلد کتاب و رساله در علوم و زمینه‌های مختلف تالیف کرده است.

شهرستانی در فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی زمان خود مشارکت داشت. تأسیس مدارس اسلام و اصلاح و نیز تأسیس دعوتخانه در بحرین، انتشار نشریه‌های العلم و المرشد و تأسیس کتابخانه عمومی الجوادین از خدمات اجتماعی شهرستانی است. او در مبارزه با دولت‌های استعماری در جریان جنگ جهانی اول نیز نقش داشت.

ولادت و وفات

سید محمدعلی فرزند سید حسین حائری ملقب به هبة الدین و معروف به شهرستانی، از علمای قرن ۱۴ است، وی در ۲۴ رجب ۱۳۰۱ در سامرا به دنیا آمد. مادرش از سادات شهرستانی اصفهان و از نوادگان میرزا مهدی شهرستانی است. نسب هبة الدین، با سی واسطه به زید بن علی بن الحسین می‌رسد.[۱][۲][۳] هبة الدین لقبی است که از روز ولادت به ایشان داده شده است. ادعا شده است در شب ولادت او، آقا میرزا علی فرزند مرعشی شهرستانی، امام زمان(عج) را در خواب می‌بیند به وی دستور می‌دهد که نام این مولود را محمد علی و لقب وی را هبة الدین بگذارند.[۴] شهرستانی در سال ۱۳۸۶ق در بغداد درگذشت.

تحصیلات

شهرستانی دوران کودکی‌اش را در کربلا سپری کرد. وی از ده سالگی به تحصیل مقدمات و دروس ابتدایی اشتغال ورزید، علاوه بر علوم متداول ادبی چون (صرف، نحو، منطق، معانی، بیان، بدیع) علم عروض را فرا گرفت، و از علوم حساب، هندسه، هیئت، تاریخ، حدیث، رجال و درایه فارغ التحصیل گردید. در خلال این مدت، به مطالعه ملل و نحل و مباحث فلسفی و کلامی نیز اشتغال داشت و با برخورداری از قریحه‎ تألیف و نویسندگی در این مقطع سنی، به تألیف کتاب‌هایی در علوم مزبور به نظم و نثر پرداخت. در نوزده سالگی از کربلا به نجف اشرف عزیمت و در مجلس درس اساتیدی چون محمد کاظم خراسانی، سید محمد کاظم یزدی و شیخ فتح الله شریعت اصفهانی حضور پیدا کرد.[۵]

فعالیت‌های علمی و آثار

تألیفات شهرستانی در علوم و زمینه های مختلف از یک صد جلد کتاب و رساله تجاوز می‌کند، گفته شده است او با اینکه در اثر تألیفات فراوان و چشم درد شدید، بینایی اش ضعیف شده بود، در عین حال شبانه روز به طور معمول حدود چهل صفحه می‌نوشت.[۶] مهم‌ترین آثار او عبارتند از:

آثار قرآنی

  1. المحیط تفسیری است در هشت مجلد بزرگ که با روش جدید نوشته شده است ولی ناتمام است.
  2. حجه الاسلام خلاصه تفسیر فوق است.
  3. سراج المعراج در تفسیر آیات معراج و حل مشکلات آن.
  4. تفسیر سوره واقعه که قسمت مهمی از آن در ماهنامه (المرشد) در بغداد منتشر شده است.
  5. رساله ذوالقرنین و سد یأجوج و ماجوج که در حل مشکلات آیات این دو قصه نگاشته شده.

آثار کلامی و فلسفی

  1. الانتقاد حول تصحیح الاعتقاد بخشی از این کتاب در ماهنامه المرشد چاپ و منتشر شده ولی ناتمام است.
  2. المعارف العالیه للمدارس الراقیه کتابی است دینی و علمی و فلسفی که تنها جلد اول آن چاپ شده است.
  3. دین البشر فی الطریقه الصاحه لسیرالانسان
  4. الروحیات یا الکتاب المفتوح الی عوالم الروح.
  5. الامامه و الامه
  6. الفاروق فی فرق الاسلام
  7. مواهب المشاهد فی واجبات العقاید منظومه‌ای است در علم کلام.
  8. نظم العقاید مختصر مواهب المشاهد.
  9. توحید اهل التوحید این کتاب اصول عقاید اسلامی را تنها با آیات و استدلال‌های عقلی اثبات می‌کند.
  10. فیض الباری یا اصلاح منظومه سبزواری؛ کتابی است در تهذیب منظومه ملاهادی سبزواری.
  11. القوت و الملکوت در اثبات توحید.
  12. الجبر و الاختیار
  13. الشیعه و الناصبیه
  14. تعالیقه علی النکت الاعتقادیه شیخ مفید (م ۴۱۳ه) که در مکتبه مرتضویه تهران به چاپ رسیده است.
  15. ذکری الصوفیه منظومه‌ای در رد صوفیه است.
  16. حلول الحلول ردی بر صوفیه

فقه و اصول

  1. فیض الساحل و اجوبة مسائل اهل السواحل
  2. تحریم نقل الجنائز المتغیره رساله اصلاحی‌ای است که چندین بار چاپ شده است. سید شرف الدین عاملی کتاب بغیة الفائز فی جواز نقل الجنائز را در ردّ این کتاب نوشته است.
  3. یاقول النحر فی میقات البحر
  4. کتاب فی احکام اهل الکتاب
  5. حکمه الاحکام که در آن از فلسفه تشریع بحث می‌شود.
  6. حریه الفکر بالاجتهاد که به اتمام نرسیده است.
  7. التکتف و الاسبال
  8. دلیل القضاه که دو جلد است.
  9. الفیاض حواش علی الریاض هنوز مدون نشده است.
  10. فقه حی که ناتمام است.
  11. رساله‌ای در صوم
  12. رساله فی وجوب صلاه الجمعه
  13. الزواج الموقت
  14. وقایه المحصول فی شرح کفایه الاصول در این کتاب تقریرات آخوند خراسانی را تألیف کرده است.

آثار تاریخی

  1. سیره خیره البشر: که در تاریخ حضرت محمدبن عبدالله(ص) است.
  2. کتاب امیرالمؤمنین علی(ع): که در تاریخ و مناقب امام علی (ع) است.
  3. نهضة الحسین(ع) که چاپ اول آن در مطبعه دارالسلام ۱۳۴۵ق بود و بعد از آن بارها تجدید چاپ شده است. این کتاب به زبان انگلیسی و فارسی ترجمه شده که ترجمه فارسی آن توسط علیرضا حکیم خسروی صورت گرفته و «عظمت حسین» نام دارد.
  4. المصنوع فی نقد اکتفاء القنوع بما هو مطبوع
  5. الخیبه فی الشعیبیه: که به زبان ترکی نیز ترجمه شده است.
  6. کتاب زید الشهید
  7. ثقاه الروات
  8. الروایه
  9. سلاله السادات: که ناتمام است.
  10. الشمعه فی حال ذی الدمعه
  11. ترجمه جابربن حیان الصوفی الکیمیاوی: که در سال ۱۳۴۳ه‍.ق قسمتی از آن در ماهنامه «اصلاح» در بغداد چاپ شده است.
  12. طی العوالم فی احوال شیخ الملا کاظم که بخش مهم این کتاب سال ۱۳۲۹ه‍.ق در ماهنامه «العلم» منتشر شده است.
  13. ذوی المعالی فی ذریه ابی المعالی
  14. النوبختیه که در احوال بنی نوبخت است.

ریاضیات و نجوم

  1. الهیئه و الاسلام این کتاب چندین بار به فارسی و به زبان‌های دیگر ترجمه شده است.
  2. فذلکه المحاسب
  3. فیصل الدلائل پاسخ پرسشهایی است که فیصل، فرزند پادشاه مسقط و امام عمان از ایشان کرده‌اند.
  4. اداء الفرض فی سکون الارض
  5. مواقع النجوم فی تحقیق السماء الدنیا و الرجوم
  6. نقض الفرض فی اثبات حرکه الارض
  7. زینه الکواکب فی هیئت الافلاک و الثواقب که بخشی از آن در سال اول ماهنامه (العلم) منتشر شده و هنوز ناتمام است.
  8. الوافی الکاف یا شرح حال جبل قاف: که دفتر مجله «المرشد» آن را در بغداد چاپ کرده است.

علوم ادبی

  1. رواشح الفیوض فی علم العروض؛ که در سال ۱۳۳۴ه‍.ق در تهران به همراه مواهب المشاهد چاپ شده است.
  2. تحوّل العجمه و العروبه؛ در بیان لغاتی است که از فارسی به عربی و از عربی به فارسی نقل شده است.
  3. مجموعه‌ای شامل رساله‌های ذیل:

۱- رساله عقد الحباب: منظومه‌ای در اعراب ۲- الدر و المرجان؛ منظومه‌ای در علم معانی و بیان ۳- رساله الاوراق فی الاشتقاق ۴- رساله السر العجیب فی تلخیص منطق التهذیب ۵-رساله قلاده النهور فی اوزان البحور ۶-نتیجه المنطق؛ به فارسی ۷- متون الفنون ۸- نادره الازمان فی دلاله الفعل علی الزمان

آثار متفرقه

  1. فغان اسلام؛ که در هندوستان تألیف و در سال ۱۳۳۱ه‍.ق طبع شده است.
  2. اضرار التدخین؛ که در سال ۱۳۴۳ه‍.ق در مطبعه دارالسلام بغداد چاپ شده است.
  3. فضایل الفرس؛ در بیان فضیلتهای ایرانیان.
  4. الفراید؛ که در چندین مجلد است.
  5. المنابر؛ کتابی است فارسی و برای واعظان تألیف شده است.
  6. انیس الجلیس؛که ناتمام مانده است.
  7. ما هو نهج البلاغه؛ در سال ۱۳۵۲ه‍.ق از طرف مجله «العرفان» در سوریه- صیدا منتشر شد. این کتاب توسط سید عباس میرزاده اهری به فارسی ترجمه و در تهران در روزنامه دینی «ندای حق» چاپ شد و سپس بارها تحت عنوان نهج البلاغه چیست؟ با مقدمه علی دوانی منتشر شده است.
  8. حل المشاکل؛ در حل هزار مشکل علمی و ادبی.
  9. مسیح الانجیل أو مسیح القرآن؛ در ردّ اعتقاد مسیحیان در مورد حضرت عیسی(ع)
  10. اسلام برهمی؛ راجع به اسلام آوردن یکی از مهندسان هندی است که بر اثر مباحثه مؤلف با او مسلمان شده است. بخشی از آن مباحثه در ماهنامه «المرشد» سال اول منتشر شده است.
  11. قصاری الکلم فی قصاری الحکم
  12. الباقیات الصالحات
  13. المناط فی شرف الاسباط
  14. منهاج الحاج؛ چاپ بغداد.
  15. نور الناظر فی علم المرایا و المناظر
  16. طب الضعفاء؛ که ناتمام است.
  17. الخطابه؛ که در صناعت خطابه و آداب و اصول و تاریخ آن است.
  18. الهادی الی المهدی(ع)
  19. التذکره لآل محمد الخیره؛ که در سال ۱۳۴۰ه‍.ق در مطبعه دارالسلام بغداد چاپ شده و به لغت «ملایر» ترجمه و در سال ۱۳۴۵ه‍.ق در سوریه چاپ شده است.
  20. المجامیع الاثنی عشر؛
  21. جبل قاف
  22. الدلایل و المسائل؛ که پنج جلد آن چاپ شده و ظاهراًبه بیست جلد می‌رسد.

دعا

  1. زیور المسلمین؛ این کتاب به نام ادعیه القرآن به عربی و فارسی در ایران چاپ شده و اخیراً در ضمن کتاب دعاها و تهلیلات قرآن توسط انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم تجدید چاپ شده است.
  2. الدخانیه رساله‌ای است در این که استعمال دخانیات مفطر روزه نیست.
  3. التنبیه در تحریم تشبه[به کفار] که در سال ۱۳۴۰ه‍.ق در بغداد چاپ شده است.
  4. اسغی المشارب درباره تراشیدن و تطویل شارب[سبیل انسان].
  5. التفتیش رساله‌ای است فارسی درباره مفاسد تراشیدن ریش، دو مرتبه، بار اول در نجف ۱۳۴۰ه‍.ق و بار دیگر به ۱۳۴۲ه‍.ق در تبریز چاپ شده است و میرزا ابوتراب هدائی آن را به نظم کشیده است.
  6. خطب فی الجهاد و الاتحاد

فعالیت‌های اجتماعی- سیاسی

خدمات اجتماعی

  • تأسیس مدرسه اصلاح در بحرین
  • تأسیس مدرسه اسلام در بحرین
  • تأسیس دعوتخانه در بحرین، این دعوتخانه، در مقابل دعوتخانه‌های مبلّغان مسیحی در بحرین احداث شد.
  • شرکت فعّال در تأسیس مجله المرشد.
  • انتشار مجله العلم در سال ۱۳۲۸ ه‍.ق در نجف که قریب دو سال ادامه یافت. گفته شده است رویکرد اصلاحی این مجله تا آن زمان، در حوزه علمیه نجف بی‌سابقه بود و به همین جهت، بین او و سید عبدالحسین شرف الدین درگیری‌های قلمی به وجود آمد.[۷]
  • تأسیس کتابخانه عمومی الجوادین در کنار بارگاه امام کاظم و امام جواد علیهما السلام در سال ۱۳۶۰ ه‍.ق

مجاهدات

شهرستانی در جریان جنگ جهانی اول میان عثمانی و کشورهای دول متفق یکی از رهبران مبارزه بود که از اول سال ۱۳۲۳ه‍.ق تا آخر ربیع الثانی ۱۳۳۴ ه‍.ق برای جهاد با دشمنان مسافرت می‌کردندو در طول این مدت از سواحل فرات تا بصره و از سواحل دجله تا کوت العماره مشغول محاربه و مجاهده بودند. در سال ۱۳۳۲ ق. جنگ نخست جهانی آغاز شد. شیخ الاسلام استانبول، به عنوان رهبر معنوی مسلمانان و برترین مقام دینی دولت عثمانی ضمن صدور اطلاعیه‎ای مردم را به جهاد و مقاومت در برابر فرانسه، بریتانیا و روسیه فرا خواند. هر چند این فتوا در بیست و سوم محرم ۱۳۳۳ ق. درهمه مساجد بغداد خوانده شد ولی دانشمندان دینی دست پرورده عثمانیان نه تنها آن را تأیید نکردند، بلکه با ارسال پیام‌های محرمانه دولت بریتانیا را مورد حمایت و تشویق قرار دادند.البته مقامهای رسمی مذهبی در این موضع گیری تنها نبودند، بلکه نمایندگان عراق در پارلمان عثمانی و عراقیان پرورش یافته در مدرسهای نظامی استانبول نیز از سلطان عثمانی روی گردانده، برای خدمت به ملکه بریتانیا به رقابت پرداختند. در چنین شرایطی شیعیان، که همواره شهروندانی درجه دوم و سزاوار اهانت به شمار می‎آمدند، به پیروی از فقیهان نجف احساس مسؤولیت کرده، سرنوشت خویش را با سرنوش دولت سست بنیاد عثمانی پیوند زدند.

در چنین موقعیتی سید هبة الدین همراه روحانیان بزرگی همچون شیخ الشریعه اصفهانی، میرزا مهدی خراسانی فرزند محمد کاظم خراسانی و سید مصطفی کاشانی پرچم مقدس بارگاه علی ـ علیه‌السلام ـ برداشته، در میان شعارهای پیوسته مردم سمت جبهه روان شد.

در پی شکست عثمانی و اشغال عراق توسط انگلیس در سال ۱۳۳۸ ه‍.ق شهرستانی داخل در انقلاب عراق شد و تحت ریاست محمد تقی شیرازی با استعمارگران غربی به نبرد پرداخت. در بحبوحه این نبرد، میرزای شیرازی رحلت کرد و شهرستانی با گروهی دیگر دستگیر و اسیر و در دادگاه عمومی جنگ به اعدام محکوم شد، نه ماه از این جریان گذشته بود که در ۱۳۳۹ه‍.ق از حکومت انگلیس فرمان عفو عمومی صادر شد و او از زندان آزاد گردید.

تلاش برای وحدت

شهرستانی با شیخ محمد عبده، سید محمد رضا دانشور صاحب مجله «النهار» و گردانندگان مجلات «المقتطف» و «الهلال» ارتباط برقرار ساخت و میان مراکز فرهنگی شیعه و سنی در عراق، مصر و سوریه پیوند پدید آورد. در این دوران که نهضت مشروطه خواهی در ایران بالا گرفت، شهرستانی به حمایت از مشروطه برخاسته، با شرکت در محافل آزادیخواهان، آنها را در گزینش شیوه‎های درست مبارزه یاری داد. در ۱۳۲۸ق نخستین شماره ماهنامه دینی، فلسفی و علمی «العلم» انتشار یافت. این ماهنامه دو سال منتشر شد ولی خبر پیوستن گروهی از مسلمانان بحرین به آیین مسیحیت باعث شد که او راهی بحرین شود. بدین ترتیب دفتر مجله العلم برای همیشه بسته شد. پس از سفر به بحرین او راه هندوستان پیش گرفت. قصد شهرستانی این بود که پس از گفتگو و تشکیل انجمنهای مذهبی، راهی ژاپن شود؛ ولی دیدار با سید جلال الدین مؤید الاسلام حسین کاشانی، نویسنده روزنامه حبل المتین، در کلکته و توصیه او در عدم مسافرت به ژاپن او را از این تصمیم منصرف کرد. کاشانی در آن سالهای بحرانی، که شمارش معکوس جنگ نخست جهانی آغاز شده بود، سفر به ژاپن را سودمند نمی‎دانست.

هبة الدین پس از هند راهی یمن، حجاز و سپس عراق شد و در این کشورها به فعالیت های اصلاحی و تقریبی اهتمام ورزید. [نیازمند منبع]

مسئولیت ها

  • وزارت معارف کشور عراق
  • ریاست محکمه تمییز جعفری
  • نمایندگی مجلس شورای ملی

پانویس

  1. محسن امین، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۲۶۱.
  2. مدرس تبریزی، ریحانه الادب، ج۶، ص۳۵۰.
  3. شهرستانی، اسلام و هیئت، ص۵۱۷.
  4. شهرستانی، اسلام و هیئت، ص۵۱۶.
  5. محسن امین، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۲۶۱؛ مدرس تبریزی، ج۶، ص۳۵۰.
  6. شهرستانی، اسلام و هیئت، ص۵۲۶.
  7. محسن امین، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۲۶۱؛ مدرس تبریزی، ج۶، ص۳۵۰.

منابع

  • الامین، السید محسن، اعیان الشیعه،‌دار التعارف للمطبوعات، بیروت(لبنان)، ۱۴۰۶ق.
  • مدرس تبریزی، میرزا محمد علی، ریحانه الادب فی تراجم المعرفین بالکنیه او اللقب، کتابفروشی خیام، تهران، ۱۳۶۹ ش، سوم.
  • هبه الدین شهرستانی، مترج؛ خسروشاهی، سید هادی، اسلام و هیئت، بوستان کتاب، قم، ۱۳۹۱ ش، دوم.
  • السید هبة الدین الحسینی الشهرستانی، حیاته و نشاطه العلمی و الاجتماعی، به همت السید عبدالستار الحسنی،موسسه تراث الشیعه(که مبسوطترین کتاب در سرگذشت ایشان است.)قم،۱۴۲۹ق.
  • اسلام و هیئت،سیدهبه الدین شهرستانی، ترجمه سیدهادی خسروشاهی، بوستان کتاب قم، ۱۳۸۷ش.
  • هبه الدین الشهرستانی، سید محمد مهدی علوی سبزواری، مطبعه الآداب، نجف اشرف، ۱۳۴۸ق.
  • هبه الدین شهرستانی ستاره سامرا، عباس عبیری، دفتر تبلیغات اسلامی، تهران،۱۳۷۳ش.