باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

سید حیدر بن سلیمان حلی

(تغییرمسیر از سید حیدر حلی)
سید حیدر بن سلیمان حلی
آرامگاه حرم امام علی
محل زندگی حلّه
پیشه شاعر
مذهب شیعه
آثار دمیه القصر فی شعراء العصر، الاشجان فی مراثی خیر انسان
فرزندان سلیمان، حسن، علی


سید حیدر بن سُلَیمان حِلّی (۱۲۴۶-۱۳۰۴ق)، شاعر و مرثیه‌سرای شیعی اهل حله در قرن سیزدهم و اوایل چهاردهم قمری و از نوادگان زید بن علی بود. سید حیدر در مدح و مرثیه اهل بیت به ویژه امام حسین(ع) اشعاری سروده است. شعر او را متأثر از سید رضی و مهیار دیلمی دانسته‌اند.

محتویات

ولادت و خاندان

سید حیدر بن سید سلیمان صغیر حلی در ۱۵ شعبان ۱۲۴۶ هجری در شهر حله و در قریه بیرمانه متولد شد.[۱]

خاندان سید حیدر از خاندان‌های مشهور شیعه در حله بودند. نسب وی با ۳۲ واسطه به زید بن علی و امام زین العابدین می‌رسد.[۲] سید سلیمان کبیر بن داود بن سید حیدر (۱۱۴۱-۱۲۱۱ق)، جد سوم سید حیدر نیز به جهت نسبت با قریه مزیدیه که منسوب به آل مزید اسدیین از امراء حله بودند، به مزیدی معروف گردیده بود.[۳] پدر سید حیدر نیز که سلیمان (۱۲۲۲-۱۲۴۷ق) نام داشت به جهت تمایز با جدش، به سید سلیمان صغیر شهرت یافت.[۴]

مکتب تربیتی

سید حیدر در یک سالگی پدرش را از دست داد. و بر اثر تلاش‌های عمویش سید مهدی حلی (۱۲۲۲-۱۲۸۹ق)، به درجات علمی و ادبی دست یافت و در عراق خصوصا شهر حله، مجالس و محافل ادبی، مسند سیادت و آقایی را در اختیار گرفت.[۵]

فعالیت ادبی

مطلب چندانی درباره اساتید ادبی سید حیدر، در کتب تراجمی یافت نمی‌شود، اما آنچه مسلم است تحصیل خود را نزد عمویش آغاز کرد. وی سپس به نجف رفت و در آنجا نزد سید ابراهیم طباطبایی شاگردی کرد.[۶]

سید حیدر با بزرگان ادبی عصر خویش مراوده داشت و همین امر موجب ترقی وی شد. برخی از ادباء برجسته عرب، وی را زعیم و رهبر حرکت ادبی عراق دانسته‌اند. وی در اندک‌زمانی مدیر انجمن‌های ادبی نجف و حله گردید و خود در صف مقدم شعراء جای گرفت. وی در میان بزرگان ادب عرب صاحب سبک گردیده و به حسن نظم و متانت بیان مشهور گشت.[۷] تفوق سید در شعر بر هم‌عصرانش، موجب شده بود که همه جا از وی و اشعارش به بزرگی یاد شود، و مراثی او در رثای اهل بیت علیهم السلام، مجلس و منبر او را محل تجمع اقشار مختلف جامعه کرده بود.[۸]

متأثر از دو شاعر

شعر وی متأثر از سید رضی و شاعر معاصرش، مهیار دیلمی (شاعر ایرانی) بوده است. وی اشعار آن دو شاعر را بارها به دقّت خوانده بود؛ برگزیده اشعار و قصاید سید رضی را در کتابی جمع آوری و تنظیم کرده و نقل شده که تمام اشعار مهیار دیلمی را در ۲۵ سالگی در چهار جزء بازنویسی و استنساخ نموده بود. سید حیدر در این جمع‌آوری، برخی از اشعار آن دو را نوشته، سپس در همان قالب و الفاظ بیتی را می‌سروده که بسیار قوی‌تر و متین‌تر از شعر اصلی بوده است، [۹]

بداهه‌سرایی

سید حیدر در بداهه‌سرایی نیز تبحر خاصی داشته است. گفته شده که نزدیک ماه محرم، روزی نزد سید جعفر قزوینی رفته و سید جعفر به وی گفته است: «‌محرم نزدیک است، آیا مرثیه‌ای جدید سروده‌ای؟‌» سید در همان حال می‌گوید آری و شعر زیر را انشاد می‌کند.[۱۰]

سید حیدر حلی:
قد عهدنا الربوع و هی ربیع أین لا أین انسها المجموع
سبق الدمع حین قلت سقاها فترکت السما و قلت الدموع

خاندان سید حیدر، یکی از خانواده‌های ادبی در حله بوده‌اند. سید حیدر خود شاعر، فرزند شاعر (سید سلیمان صغیر)، برادرزاده شاعر (سید مهدی حلی)، نوه شاعر (سید سلیمان کبیر)، پدر شاعر (سید حسین حلی) و عموی شاعر (سید عبدالمطلب) بوده است.

مدح و مرثیه اهل بیت

سید حیدر در باره اهل بیت مرثیه و مدایحی سروده است. شیخ عباس قمی[۱۱] و سید حسن صدر[۱۲]گفته‌اند که او در مراثی جدش امام حسین(ع) بر شعرای متقدم و متأخر خود برتری داشته است. محمدعلی مدرس تبریزی گفته است به جهت کثرت اشعار در مدح اهل بیت به شاعر اهل بیت معروف بود.[۱۳] به گفته محمد سماوی وی راه تقرب به خداوند را در مدیحه‌سرایی برای ائمه(ع) می‌دانست.‌[۱۴] و نویسنده ادب الطف گفته است که بیشتر اشعارش در رثاء امام حسین است.[۱۵]

عنایت ائمه

به گفته برخی از معتمدین هم‌عصرش، وی در رؤیایی صادقه امام زمان(عج) را زیارت کرده بود و آن حضرت، رضایت خود را از اشعارش بیان فرموده است.[۱۶] در موردی دیگر نقل شده که سید، در خواب خدمت حضرت زهرا(س) شرفیاب شده و حضرت با این بیت او را خطاب قرار داده‌اند:

سید حیدر حلی:
أناعی قتلی الطف لا زلت ناعیا تهیج علی طول اللیالی البواکیا

سید خود نقل می‌کند که چون از خواب برخاستم، گریه امانم را گرفته بود و آن قدر این بیت را تکرار نمودم تا خداوند عزوجل بر من عنایت کرد من ادامه آن بیت را بر همان وزن و قافیه سرودم:[۱۷]

سید حیدر حلی:
أعد ذکرهم فی کربلاء ان ذکرهم طوی جزعا طی السجل فؤادیا

سید حیدر در ادامه، بیست و نه بیت دیگر سرود و وصیت نمود که این ابیات را نوشته و در کفن وی قرار دهند و همراه او دفن نمایند. [۱۸]

اخلاق

اهل علم و نظر، علاوه بر شعر سید، اخلاق نیک او را نیز ستوده‌اند. در قلم تراجم نگاران، سجایای پسندیده او، همچون وقار، سخاوت[۱۹]، تقوا و... بسیار پررنگ است. نقل کرده‌اند که وی بسیار عبادت می‌کرد و علاوه بر واجبات، خود را ملتزم به مستحبات در همه حال و همه جا کرده بود.[۲۰]

محمد کامل سلیمان، ادیب و محقّق معاصر عرب، در مورد اخلاقیات سید حیدر حلی می‌نویسد:

«‌بدون شک عقیده سید حیدر حلّی، یک عقیده اسلامی - شیعی بود و که در تمام مراحل زندگی به این ایدئولوژی دینی ملتزم بود و او حتّی در زمینه شعائر دینی و انجام کامل احکام عبادات و واجبات، به معنی حقیقی کلمه، یک مسلمان واقعی و عبدی مؤمن با ایمانی خالص بود.‌» [۲۱]

جایگاه اجتماعی

تراجم‌نویسان او از او به عنوان شاعری بزگ و مهارت او در فن شعر سخن گفته‌اند.[۲۲] سید حیدر حلی در میان اهل علم و ادب از احترام خاصی برخوردار بوده است؛ تکریم او توسط علامه سید مهدی قزوینی و ماجرای احترام عجیب میرزای شیرازی به سید حیدر، از همین دست احتراماتی است که برای سید حیدر قائل بوده‌اند.[۲۳] علامه امینی در کتاب الغدیر بعد از سخن در مورد جایگاه شعر و شاعری در اسلام و در دیدگاه ائمه (ع) نقل می‌کند که مردم از خواص تا عوام برای بوسیدن دست میرزای شیرازی می‌آمدند اما میرزا با آن موقعیت علمی و اجتماعی خم شده و بر دست این شاعر اهل بیت(ع) بوسه می‌زند.

گفته شده که سید حیدر پس از زیارت حرم عسکریین در سامرا، به میرزای شیرازی رفت و اشعاری در مدح و مرثیه آل محمّد (ع) قرائت کرد. میرزا تصمیم گرفت بیست لیره عثمانی به سید، صله بدهد و این تصمیم را با سید اسماعیل شیرازی در میان گذاشت. سید اسماعیل که خود یکی از شعراء زبردست آن دوره به شمار می‌آمد، در پاسخ به میرزای بزرگ گفت:

«‌این مبلغ بسیار کم است. سید حیدر حلّی شاعر اهل بیت (ع) بوده و از شاعرانی همچون دِعْبِل خُزاعی و سید حِمْیری بزرگ‌تر است. در حالی که ائمه(ع) در تکریم و اعطاء صله و هدیه به آنان، نهایت لطف و سعی خود را نشان می‌دادند؛ شایسته است شما صد لیره با دست خودتان به او تقدیم نمایید.‌»

پس از این گفت و گو، در سفر مجدد سید حیدر به سامراء، میرزای شیرازی صد لیره عثمانی را با دست خود تقدیم سید حیدر حلّی کرده و به علامت تجلیل و تکریم شاعر اهل البیت(ع)، دست سید حیدر را بوسید.[۲۴]

سید حیدر در دوره حیات خود در رثاء علما و بزرگانی همچون شیخ مهدی آل کاشف الغطاء (متوفی ۱۲۸۹ هجری)، شیخ مهدی بن حسن قزوینی (متوفی ۱۳۰۰ هجری) و آیت الله سید اسماعیل شیرازی اشعاری را سرود.[۲۵]

شاگردان و فرزندن

در کتب تراجم در مورد اساتید و شاگردان سید حیدر نقلی در میان نیست و فقط سید محمد مرعشی را به عنوان شاگرد وی در ادبیات ذکر شده است.[۲۶]

سید حیدر سه فرزند پسر به نام‌های سلیمان، حسین (۱۲۶۷-۱۳۳۹ق) و علی (درگذشته ۱۳۴۲ق) داشت که هر کدام به همانند پدر، در عرصه ادب، به مقاماتی رسیدند.[۲۷]

آثار

برای وی تألیفاتی ذکر شده است از جمله:

  • دمیه القصر فی شعراء العصر[۲۸]؛ وی در این کتاب اشعار شعراء در مدح آل کبه (صالح کبه و اولاد و نوادگان او) گفته‌اند را، به رشته تحریر در آورده است.[۲۹] این کتاب را احتمالا در سال ۱۲۷۵ هجری نگاشته است.[۳۰]
  • العقد المفصل فی نعت قبیله المجد المؤثل (اثری ادبی، لغوی، انتقادی، تاریخی) [۳۱] سید حیدر در این کتاب به جمع آوری اشعاری که در مدح شیخ محمد حسن بن محمد صالح آل کبه سروده شده، پرداخته و در مورد نسب، اخلاق انسانی، حلم و بردباری وی نیز سخن رانده است. بر این کتاب تقریظاتی نوشته شده است.[۳۲]این کتاب در سال ۱۳۳۱ هجری درعراق به چاپ رسیده است.
  • الاشجان فی مراثی خیر انسان؛ سید حیدر در این اثر هر آنچه که در مورد علامه سید جعفر قزوینی سروده شده را جمع آوری کرده است و در این اثر از بیست و سه شاعر نام برده و به معرفی آنان می‌پردازد.[۳۳]
  • دیوان شعر[۳۴]؛ این کتاب در زمان حیات سید حیدر جمع آوری نشد و بعدها پسر برادرش، سید عبد المطلب حلی، با مساعدت سید حسن صدر آنرا جمع آوری و چاپ نمود.[۳۵]

وفات

در شب چهارشنبه ۹ ربیع الثانی ۱۳۰۴ هجری، درگذشت.[۳۶] جنازه او از حله به نجف اشرف منتقل شد و پس از تشییع و با حضور طبقات مختلف جامعه، در صحن حرم امیرالمؤمنین علی(ع)، در رأس ساباط از طرف شمال بین مقبره سید میرزا جعفر قزوینی و شیخ جعفر شوشتری به خاک سپرده شد.[۳۷]

با درگذشت سید حیدر، مدارس دینی در نجف و سامراء به دستور میرزای شیرازی، سه روز تعطیل شد. میرزای شیرازی، آیت الله سید محمد قزوینی و برادرش سید حسین، مجالس مختلفی را در عزای سید، برگزار کردند، [۳۸] و آنچنان که در مقدمه دیوان شعر وی ذکر شده، بزرگان شعر آن دوره از جمله سید ابراهیم طباطبایی، سید حبوبی، شیخ حمادی نوح، شیخ حسون عبدالله، شیخ محمد ملا و... در رثاء او اشعاری سرودند.[۳۹]

پانویس

  1. حرزالدین، معارف الرجال، ج۱، ص۲۹۰؛ آقابزرگ، الذریعه، ج۸، ص۲۶۵؛ نسب کامل وی چنین است: ابوالحسین سید حیدر بن سید سلیمان بن سید داود بن سید سلیمان بن سید داود بن سید حیدر بن احمد بن محمود بن شهاب بن علی بن محمد بن عبدالله بن ابوالقاسم بن ابوالبرکات بن قاسم بن علی بن شکر بن محمد بن محمد حسن اسمر بن نقیب بن احمد بن علی بن محمد بن عمر شریف بن یحیی بن حسین نسابه بن احمد محدث بن عمر بن یحیی بن حسین ذی دمعه بن زید شهید بن امام زین العابدین (علیه‌السلام). امینی، معجم رجال الفکر و الادب، ج۱، صص۴۴۲-۴۴۳.
  2. امینی، معجم رجال الفکر و الادب، ج۱، صص۴۴۲-۴۴۳.
  3. طبقات اعلام الشیعه ج۱۴ ص۶۸۵.
  4. قمی، الفوائد الرضویه، ج۱، صص۳۴-۳۵.
  5. طبقات اعلام الشیعه ج۱۴، ص۶۸۶.
  6. حرز الدین، معارف الرجال، ج۱، صص۳۲-۳۶.
  7. حرز الدین، معارف الرجال، ج۱، ص۲۹۰.
  8. امینی، معجم رجال الفکر والادب، ج۱، ص۴۴۳.
  9. شبر، ادب الطف، ج۸، ص۱۵.
  10. شبر، ادب الطف، ج۸، ص۲۲.
  11. قمی، الفوائد الرضویه، ج۱، ص۲۸۳.
  12. صدر، تکمله امل الآمل، ج۲، ص۵۵۵ .
  13. مدرس تبریزی، ریحانه الادب، ج۲، ص۶۳.
  14. سماوی، الطلیعه، ج۱، ص۲۹۷.
  15. شبر، ادب الطف، ج۸، ص۸.
  16. صدر، تکمله امل الآمل، ج۲، ص۵۵۵.
  17. صدر، تکمله امل الآمل، ج۲، صص۵۵۵-۵۵۶.
  18. شبر، ادب الطف، ج۸، صص۹-۱۰؛ امین، اعیان الشیعه، ج۶، ص۲۶۶؛ سماوی، الطلیعه من شعراء الشیعه، ج۱، صص۲۹۷-۲۹۸؛ قمی، الفوائد الرضویه، ج۱، ص۲۸۳.
  19. الاعلام زرکلی، ج۲، ص۳۲۹.
  20. امین،اعیان الشیعه، ج۶، ص۲۶۶.
  21. محمد کامل سلیمان، ألایدیولوجیا فی رثاء الحسین (ع)، ص۴۰.
  22. حرز الدین، معارف الرجال، ج۱، ص۲۹۰؛ امین، اعیان الشیعه، ج۶، ص۲۶۶؛ قمی، الفوائد الرضویه، ج۱، ص۲۸۳؛ تکمله امل الآمل ج۲ ص۵۵۵؛ امامی خویی، مرآه الشرق، ج۱ ص۶۸۱؛ سماوی، الطلیعه، ج۱، ص۲۹۷؛ امینی، معجم رجال الفکر و الادب، ج۱، ص۴۴۳؛ شبر، ادب الطف، ج۸، ص۸.
  23. خاقانی، شعراء الحله، ج۱، صص۴۲۹-۴۳۰.
  24. امینی، الغدیر، ج۲، صص۲۳-۲۴؛ ترجمه الغدیر، ج۳، ص۴۰.
  25. حرز الدین، معارف الرجال، ج۳، ص۱۰۰، ۱۱۴.
  26. حرز الدین، معارف الرجال، ج۲، صص۳۹۵-۳۹۸.
  27. خاقانی، شعراء الحله ج۱، صص۲۰۰-۲۰۳، ۳۴۳.
  28. یوسف الیامه سرکیس، معجم المطبوعات العربیه و المعربه، ج۱، ص۷۸۸.
  29. شبر، ادب الطف، ج۸، ص۱۳.
  30. خاقانی، شعراء الحله، ج۱، ص۴۳۵.
  31. شبر، ادب الطف، ج۸، ص۱۳؛ یوسف الیامه سرکیس، معجم المطبوعات العربیه و المعربه، ج۱، ص۷۸۸.
  32. آقا بزرگ، الذریعه، ج۱۵، صص۲۹۸-۲۹۹.
  33. آقا بزرگ، الذریعه، ج۱۵، صص۲۹۸-۲۹۹.
  34. کحاله، معجم المولفین، ج۴، ص۹۰.
  35. شبر، ادب الطف، ج۸، ص۱۳؛ حلی، دیوان سید حیدر حلی، بخش سروده درباره امام حسین (ع)، مقدمه‍.
  36. امین،اعیان الشیعه، ج۶، ص۲۶۶؛ طبقات اعلام الشیعه ج۱۴ ص۶۸۸؛ سماوی، الطلیعه ج۱، ص۳۰۲؛ کحاله، معجم المولفین، ج۴، ص۹۰؛ حلی، العقد المفصل نعت قبیله المجد المؤثل، ص۶.
  37. طبقات اعلام الشیعه ج۱۴ ص۶۸۸.
  38. طبقات اعلام الشیعه ج۱۴ ص۶۸۸؛ شبر، ادب الطف، ج۸، ص۱۴.
  39. شبر، ادب الطف، ج۸، ص۱۴.

منابع

  • امامی خویی، محمدامین، مرآه الشرق، موسوعه تراجم اعلام الشیعه فی القرنی الثالث عشر و الرابع عشر، تصحیح و تقدیم علی صدرایی خویی، با اشراف سید محمود مرعشی نجفی، مکتبه آیت الله العظمی مرعشی نجفی، الحزانه العالمیه للمخطوطات الاسلامیه، چاپ اول، قم ۱۴۲۷ق.
  • امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
  • امینی نجفی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دوم، تهران ۱۳۶۶ش.
  • همو، الغدیر، مترجم محمد تقی واحدی، کتابخانه بزرگ اسلامی، چاپ دوم، تهران ۱۳۶۲ش.
  • امینی، محمدهادی، معجم رجال الفکر والادب فی النجف خلال الف عام، جامعه النجفیه الکبری، ۱۴۱۳ق، نجف.
  • آقا بزرگ طهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، دارالاضواء بیروت، چاپ سوم.
  • حرز الدین، محمد، معارف الرجال، تعلیقه محمد حسین حرز الدین، نشر مکتب آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۵ق قم
  • حلی، سید حیدر، العقد المفصل نعت قبیله المجد المؤثل، اثری ادبی، لغوی، انتقادی، تاریخی، شرکت العراقیه، چاپ اول، بغداد ۱۳۳۱ق.
  • همو، دیوان سید حیدر حلی، بخش سروده‌های حسینی (علیه‌السلام)، محتوی شماری از قصائد در رثاء امام حسین، جد و پدر و فرزنداش (علیهم السلام)، دارالکتب التجاریه، بی‌تا.
  • خاقانی، علی، شعراء الحله او البابلیات، دار البیان بغداد و مؤسسه هاشم الکتبی بیروت، چاپ دوم ۱۳۹۵ق.
  • زرکلی، خیرالدین، الاعلام قاموس تراجم لاشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت ۱۳۸۹ق. بی‌جا.
  • سماوی، محمد، الطلیعه من شعراء الشیعه، تحقیق کامل سلمان الجبوری، دار المؤرخ العربی، چاپ اول، بیروت ۱۴۲۲ق.
  • شبر، جواد، ادب الطف او شعراء الحسین، (من قرن الاول الهجری حتی قرن الرابع عشر)، مؤسسه التاریخ، چاپ اول، بیروت ۱۴۲۲ق.
  • صدر، سید حسن، تکمله امل الآمل، تحقیق د.حسین علی محفوظ، عبدالکریم الدباغ، عدنان الدباغ، دارالمورخ العربی، بیروت، ۱۴۲۹ق/۲۰۰۸م.
  • قمی، عباس، الفوائد الرضویه فی احوال علماء المذهب الجعفریه، تحقیق ناصر باقری بیدهندی، قم، نشر بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش.
  • کحاله، عمر رضا، معجم المولفین تراجم مصنفی الکتب العربیه، دار الاحیاء تراث العربی، بیروت بی‌جا.
  • گلشن ابرار (خلاصه‌ای از زندگی اسوه‌های علم و عمل)، جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، زیر نظر پژوهشکده باقرالعلوم (ع) وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی، معروف، قم.
  • محمد کامل سلیمان، ألایدیولوجیا الشیعیه فی رثاء الحسین (علیه‌السلام)، دار الکتاب البنانی، بیروت ۱۹۸۱م.
  • مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانه الادب، نشر خیام، تهران، ۱۳۷۴ش.
  • یوسف الیامه سرکیس، معجم المطبوعات العربیه و المعربه، منشورات مکتبه آیت الله العظمی مرعشی نجفی، قم ۱۴۱۰ق.

پیوند به بیرون