باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

سوره فاتحه یا حمد نخستین سوره قرآن کریم، ملقب به ام الکتاب، از سوره‌های مکی و در جزء یک قرار دارد. این سوره از سوره‌های «قصار» است که در عین اختصار، بنا بر روایات، در معنا بزرگ و اساس قرآن است. سورهٔ فاتحه در نمازهای واجب و مستحب خوانده می‌شود و محتوای اصلی آن، توحید و سپاس خداوند است.

سورهٔ فاتحه بقره
سوره فاتحه.jpg
شماره سوره: ۱
جزء : ۱
نزول
ترتیب نزول: ۵
مکی/مدنی: مکی
اطلاعات آماری
تعداد آیات: ۷
تعداد کلمات: ۲۹
تعداد حروف: ۱۴۳
سوره حمد به خط میرعماد

در فضیلت این سوره آمده است، نزول آن باعث عدم نزول عذاب بر امت اسلام خواهد شد. خواندن سورهٔ حمد در رکعت اول و دوم نمازهای واجب و مستحب، واجب است. خواندن این سوره بر بالین بیمار و هنگام گذاشتن مرده در قبر، مستحب است.

محتویات

معرفی

  • نام‌ها و سبب نامگذاری

نام اصلی این سوره، به این جهت که اولین سوره قرآن است و قرآن با آن گشوده می‌گردد، فاتحة الکتاب است. این سوره نخستین سوره‌ کاملی است که بر پیامبر اسلام(ص) نازل شد.[۱]

ارزش و اهمیت خاص این سوره باعث شده بیش از بیست نام برای آن ذکر شود که مشهورترینِ آنها عبارتند از: حمد، ام القرآن، سبع المثانی، کنز، اساس، مناجات، شفاء، دعا، کافیه، وافیه، راقیه(تعویذ کننده و پناه‌دهنده).[۲]

  • محل و ترتیب نزول

سوره حمد دو بار نازل شده است، یک بار ابتدای بعثت در مکه و بار دیگر پس از تغییر قبله در مدینه نازل شد؛ به همین جهت، به آن مثانی هم می‌گویند؛ البته از آن رو که اولین بار در مکه نازل شده، آن را سورهٔ مکی می‌خوانند. این سوره، نخستین سوره قرآن به ترتیب مصحف و بر اساس برخی روایات پنجمین سوره به ترتیب نزول و اولین سوره کامل نازل شده است.[۳]

  • تعداد آیات و کلمات

سوره فاتحه ۷ آیه، ۲۹ کلمه و ۱۴۳ حرف دارد. این سوره به لحاظ لفظ و حجم، از سوره‌های کوچک قرآن یا مفصلات‌ است و در میان مفصلات نیز از سوره‌های «‌قصار‌» به شمار می‌آید. بر طبق روایات، این سوره در عین اختصار، در معنا بزرگ و «‌ام الکتاب‌» و اساس قرآن است.[۴]

اهمیت

سوره حمد در زندگی دینی و فرهنگی مسلمانان اهمیت فراوانی دارد. این سوره در نمازهای پنجگانه، ده بار بر طبق فقه امامیه و ۱۷ بار بر طبق فقه اهل سنت قرائت می‌شود.[۵] امام رضا(ع) قرائت این سوره را در ابتدای نماز به دلیل وجود تمامی خیر و حکمت دنیا و آخرت به صورت یکجا در این سوره می‌داند به صورتی که هیچ کلامی به جامعیت آن نمی‌رسد.[۶]

محتوا

محتوای اصلی سورهٔ فاتحه، توحید، سپاس خداوند، عبادت، استعانت و طلب هدایت از خدا است.[۷] در این سوره از اوصاف خدا، اوصاف و نشانه‌های بندگان صالح خدا، تبیین مسئله هدایت و صراط مستقیم در قالب دعا و ابراز تنفر از کج‌روی و گمراهی سخن به میان آمده است.[۸]

اين سوره را می‌توان به دو بخش تقسيم کرد: بخشى که از حمد و ثناى خدا سخن می‌گويد و بخشى که نيازهاى بنده را مطرح می‌کند. در حدیث قدسی آمده است: من سوره حمد را ميان خود و بنده‌‏ام تقسيم كرده‌ام؛ نيمى از آن براى من، و نيمى براى بندهٔ من است.[۹]

 
 
 
 
آداب ستایش و بندگی خدا
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
گفتار دوم؛ آیه ۵-۷
وظایف بندگان در برابر خدا
 
گفتار اول؛ آیه ۲-۴
دلایل شایستگی خداوند برای پرستش
 
مقدمه؛ آیه ۱
به نام خدای دارای همه کمالات
 
 
 
 
 
 
 
 
 
وظیفه اول؛ آیه ۵
پرستش و بندگی خدا
 
دلیل اول؛ آیه ۲
ربوبیت گسترده خدا
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
وظیفه دوم؛ آیه ۵
یاری خواستن از خدا
 
دلیل دوم؛ آیه ۳
رحمت بی‌کران خدا
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
وظیفه سوم؛ آیه ۶-۷
درخواست هدایت از خدا
 
دلیل سوم؛ آیه ۳
رحمت پیوسته خدا
 
 
 
 
 
 
 
 
 
دلیل چهارم؛ آیه ۴
مالکیت خدا در روز جزا
 


احکام

  • آموختن[۱۱] و درست‌خواندن سوره حمد [۱۲] و قرائت آن در رکعت اوّل و دوم نمازهای واجب و مستحب، بر مکلَّف واجب است.[۱۳]
  • نمازگزار در رکعت سوم و چهارم، بین خواندن حمد و تسبیحات اربعه مخیَّر است. در اینکه بهتر، خواندن حمد است یا تسبیحات اربعه، اختلاف است.[۱۴]
  • گفتن «أَعُوذُ باللّه‌ِ مِنَ الشَّیطانِ الرَّجِیمِ»، پیش از تلاوت حمد در رکعت اوّل نماز، مستحب[۱۵] و گفتن آمین در پایان آن در نماز، حرام و موجب بطلان نماز است.[۱۶]
  • اکتفا به حمد در نافله‌ای که در آن قرائت سوره خاصی وارد نشده، جایز است.[۱۷]
  • تلاوت سوره حمد در موارد بسیاری، از جمله بر بالین بیمار،[۱۸] هنگام گذاشتن مرده در قبر[۱۹] و برداشتن تربت از حائر حسینی[۲۰] مستحب است.

«إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ»، در نماز امام زمان(عج)

نوشتار اصلی: نماز امام زمان

برخی از منابع حدیثی، خواندن نمازی را سفارش کرده‌اند که در آن آیه «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» صد بار تکرار می‌شود. در این نماز که به نماز امام زمان شهرت دارد، در هر رکعت، در سوره حمد، این آیه صد بار خوانده می‌شود.[۲۱] قطب الدین راوندی و سید بن طاووس از جمله راویان حدیث نماز امام زمان(عج) هستند.[۲۲]

تفاسیر

این سوره در کتب تفاسیر کل قرآن تفسیر شده است. علاوه بر آن تفاسیر مستقلی نیز بر آن نوشته شده است، از جمله:

  1. العروة الوثقی در تفسیر سوره حمد [چاپ سنگی]، اثر شیخ بهائی؛[۲۳]
  2. اع‍ج‍ازال‍ب‍ی‍ان‌ ف‍ی‌ ت‍ف‍س‍ی‍ر ام‌ال‍ق‍رآن‌، اثر ص‍درال‍دی‍ن‌ ق‍ون‍وی‌، با تصحیحِ ج‍لال‌ال‍دی‍ن‌ آش‍ت‍ی‍ان‍ی‌؛[۲۴]
  3. پ‍رت‍وی‌ از ت‍ف‍س‍ی‍ر س‍وره‌ ح‍م‍د، ی‍ا ل‍م‍ع‍ةٌ ف‍ی‌ ت‍ف‍س‍ی‍ر ال‍ح‍م‍د، اثر م‍ح‍م‍دک‍اظم‌ (ع‍م‍ادال‍دی‍ن‌) ج‍زای‍ری‌؛[۲۵]
  4. ت‍ف‍س‍ی‍ر س‍وره‌ م‍ب‍ارک‍ه‌ ح‍م‍د، اثر سید عزالدین حسینی زنجانی؛[۲۶]
  5. ف‍ات‍ح‍ه‌‌ال‍ک‍ت‍اب‌: ت‍ف‍س‍ی‍ر س‍وره‌ ش‍ری‍ف‍ه‌ ح‍م‍د، اث‍ر سید عبدالحسین دستغیب.[۲۷]
  6. ت‍ف‍س‍ی‍ر س‍وره‌ ح‍م‍د، اثر امام خمینی.[۲۸]

فاتحه‌خوانی

از آنجا که در احادیثی از پیامبر (ص) و اهل بیت (ع)، قرائت قرآن برای مردگان، توصیه شده است،[۲۹] در مراسم ختم اموات یا بر سر قبر آنان، شرکت‌کنندگان، برخی از سوره‌های قرآن را قرائت می‌کنند. به علت آنکه در اینگونه موارد، غالباً سوره حمد خوانده می‌شود، به این عمل، فاتحه‌خوانی می‌گویند.[نیازمند منبع] واژه فاتحه‌خوانی گاهی برای مجالس ختم اموات هم به کار می‌رود.[نیازمند منبع]

فضیلت و خواص

روایات زیادی در فضیلت و اهمیت این سوره وارد شده است. طبق روایتی جبرئیل به پیامبر اسلام(ص) اشاره دارد که نزول این سوره باعث عدم نزول عذاب بر امت اسلام خواهد شد[۳۰] و در روایتی آن را شفای هر دردی دانسته‌ است.[۳۱] امام علی(ع) از پیامبر اسلام(ص) نقل می‌کند که سوره حمد از گنج‌های عرش الهی بوده و خداوند آن را به پیامبرش اختصاص داده است و او را با هیچ پیامبر شریک نساخت جز بسم الله که فقط آن را به سلیمان داد... هر کسی با اعتقاد به دوستی و پیروی محمد و آل پاکش آن را بخواند در مقابل هر حرف آن حسنه‌ای به او عطا می‌کند که بهتر است از دنیا و آنچه در آن هست...[۳۲]

پیامبر (ص) سورهٔ فاتحه را بهترین سوره قرآن دانسته و فرموده است: در تورات و انجیل و زبور و قرآن، سوره‌ای مانند آن نازل نشده است. بنا بر حدیث دیگری از پیامبر (ص)، ثواب قرائت سوره فاتحه، برابر با ثواب قرائت دو سوم قرآن و ثواب صدقه‌دادن به همه مؤمنان است.[۳۳]

امام جعفر صادق(ع) هم درباره سوره فاتحه فرموده است که هر کس آن را قرائت کند، خداوند راه رسیدن به خیر دنیا و آخرت را برای او باز می‌کند. او همچنین فرموده است که اسم اعظم خدا در این سوره تقسیم شده است.[۳۴] شیخ مفید در کتاب اختصاص حدیثی نقل می‌کند که در آن، پیامبر (ص) در پاسخ به پرسشی دربارهٔ پاداش قرائت سورهٔ فاتحه، ثواب آن را برابر با پاداش قرائت همه کتاب‌های آسمانی معرفی کرده است.[۳۵]

متن و ترجمه فارسی سوره

سوره حمد

بِسْمِ اللَّـهِ الرَّ‌حْمَـٰنِ الرَّ‌حِيمِ﴿١﴾ به نام خداوند رحمتگر مهربان(١)
اَلْحَمْدُ لِلَّـهِ رَ‌بِّ الْعَالَمِينَ ﴿٢﴾ الرَّ‌حْمَـٰنِ الرَّ‌حِيمِ ﴿٣﴾ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ﴿٤﴾ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ﴿٥﴾ اهْدِنَا الصِّرَ‌اطَ الْمُسْتَقِيمَ ﴿٦﴾ صِرَ‌اطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ‌ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ ﴿٧﴾ ستايش خدا را كه پروردگار جهانيان، (٢) [خداوند] رحمتگر مهربان، (٣) مالك [و پادشاه‏] روز جزا [است‏]. (٤) تو را مى‏ پرستيم تنها و بس، بجز تو نجوييم يارى ز كس. (٥) به راه راست ما را راهبر باش، (٦) راه آنهايى كه برخوردارشان كرده ‏اى، همانان كه نه درخور خشم ‏اند و نه گمگشتگان. (٧)
سوره پیشین:
سوره فاتحه
سوره‌های مکیسوره‌های مدنی
سوره پسین:
سوره بقره

١.فاتحه ٢.بقره ٣.آل‌عمران ٤.نساء ٥.مائده ٦.انعام ٧.اعراف ٨.انفال ٩.توبه ١٠.یونس ١١.هود ١٢.یوسف ١٣.رعد ١٤.ابراهیم ١٥.حجر ١٦.نحل ١٧.اسراء ١٨.کهف ١٩.مریم ٢٠.طه ٢١.انبیاء ٢٢.حج ٢٣.مؤمنون ٢٤.نور ٢٥.فرقان ٢٦.شعراء ٢٧.نمل ٢٨.قصص ٢٩.عنکبوت ٣٠.روم ٣١.لقمان ٣٢.سجده ٣٣.احزاب ٣٤.