باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

سَلَفیه
اطلاعات کلی
گستره جغرافیایی عربستان، عراق، سوریه، شبه قاره هند، شمال آفریقا، آسیای جنوب شرقی
حوادث مهم حوادث یازده سپتامبر
حکومت‌ها حکومت طالبان در افغانستان، حکومت داعش در عراق و سوریه
علل پیدایش مبارزه با فرقه‌گرایی در جهان اسلام، مبارزه با کشورهای غربی
نام‌های دیگر سلفی‌گری
اطلاعات دینی
داعیان ابن تیمیه، ابن قیم جوزیه، محمد بن عبدالوهاب، شاه ولی الله دهلوی و شوکانی
باورها نص‌محوری، اجتناب از تاویل، مخالفت با فلسفه، حجیت فهم صحابه، تکفیرگرایی، تاکید بر نقل و بی‎توجهی به عقل، تاکید بر جهاد
فرقه‌ها وهابیت، اخوان المسلمین، نقشبندیه، جنبش محمدیه، سلفی‌های تکفیری (طالبان، القاعده، داعش، جبهه النصره)

سَلَفیه یا سلفی‌گری اندیشه‌ها و جریان‌هایی در اهل سنت است که راه‌حل مشکلات مسلمانان را بازگشت به شیوه سلف (مسلمانان متقدم) می‌دانند. آنها با استناد به حدیثی از پیامبر اسلام(ص)، سه قرن نخستین اسلامی را بهترین قرون اسلامی دانسته و برای کسانی که در این دوره زندگی کرده‌اند مرجعیت فکری قائل‌اند. آنها قرآن و سنت پیامبر را با تفسیر صحابه، تابعین و تابعینِ تابعین معتبر می‌دانند و عقل را حجت نمی‌دانند. سلفیان با تکیه بر تفسیر خود از توحید، بسیاری از مسلمانان را مشرک می‌دانند. ابن تیمیه، ابن قیم جوزیه، محمد بن عبدالوهاب، شوکانی و رشید رضا از مهمترین نظریه‌پردازان سلفیه هستند. وهابیت، اخوان المسلمین و دیوبندیه مشهورترین جریان‌های سلفی معاصر هستند. بر پایه اعتقادات سلفی، گروه‌های تندرویی همچون طالبان، القاعده و داعش نیز شکل گرفته‌اند که با تکفیر بخش زیادی از مسلمانان، جهاد با آنان را وظیفه خود می‌دانند.

محتویات

تعریف

سلف در لغت به معنای پیشینیان و گروه متقدم[۱]و سلفیه گروهی هستند که ادعای تبعیت از سلف مسلمین را دارند. در اینکه منظور از سلف چه کسانی هستند اختلافاتی در بین آنها وجود دارد اما بیشتر آنان منظور از سلف صالح را شخصیت‌های سه قرن نخستین اسلامی (پیامبر، صحابه، تابعین و تابعین تابعین) می‌دانند با استناد به حدیث قرون نخستین که از پیامبر اسلام نقل می‌نمایند: «بهترین مردم (مردمان) قرن من هستند، سپس کسانی که در پی ایشان می‌آیند و سپس دیگرانی که در پی آنان می‌آیند.»[۲] سلفیه علاوه بر این هر آنچه را که مخالفت با گفتار یکی از صحابیان باشد بدعت می‌دانند.[۳]

در دوران معاصر، پیروان محمد بن عبدالوهاب ادعای پیروی از سلف نموده خود را سلفیه می‌نامند. این گروه که از آنها با عنوان وهابیت نیز یاد می‌شود با اعتقاد به اینکه مفهوم توحید در بین مسلمانان با شرک آمیخته شده، آنها را دعوت به بازگشت بر سر عقاید اسلامی ناب پیشینیان می‌نمایند.[۴]

ویژگی‌ها

تاکید بر نقل و تضعیف عقل

سلفیان نقل را مقدم بر عقل می‌دانند. به نظر ابن تیمیه پیشوای سلفیان، هیچ راهی برای شناخت عقاید، احکام و تمام آنچه بدان مربوط می‎‌شود، جز از راه قرآن کریم و سنت بیان‌‎کننده آن و پیمودن مسیر قرآن و سنت نیست. بنابراین اگر پس از این، عقل تسلطی داشته باشد، فقط در تصدیق، اعتراف به نقل و بیان نزدیکی آن به عقل و جدا نبودن آن‌‎ها از یکدیگر است. عقل فقط شاهد است و نه حاکم، تقریرکننده و تاییدکننده است نه نقض‌کننده و ترک‌کننده و روشن‌کننده ادله‌ای است که قرآن کریم آن را دربردارد. اصولا از دیدگاه سلفی‌ها، عقل به‎ دنبال نقل حرکت می‌کند، آن را قوت و قدرت می‌‎بخشد و نمی‎‌‌تواند به‌طور مستقل استدلالی را مطرح نماید.[۵]

ظاهرگرایی

از ویژگی‌های بارز سلفیان ظاهرگرایی است. سلفی‌ها تأویل آیات قرآن را درست نمی‌دانند و با هر گونه تفسیر آیات مخالفند، بر همین اساس آنها صفات خداوند را به معنای ظاهری حمل می‌کنند حمل آیاتی از قبیل «الرحمن علی العرش استوی» که به معنی نشستن خداوند بر عرش است. یا حمل معنی «یدالله» بر معنای ظاهری «دست» از نمونه‌های این نگرش است.[۶]

تکفیر

ابن تیمیه گروه‌ها و مذاهب بسیاری را تکفیر کرده و از دین خارج می‌داند. المشعبی در کتاب «منهج ابن تیمیه فی التکفیر» چندین گروه را که ابن تیمیه آنان را تکفیر کرده است، با دلایل آن آورده است. فلاسفه، جهمیه، باطنیه، اسماعیلیه، شیعه اثنی عشری و قدریه از جمله این گروه‌ها هستند.[۷] علاوه بر این ابن تیمیه دیگرانی را نیز تکفیر کرده است؛ همانند کسی که بین خود و خدا واسطه قرار داده و او را بخواند، تکفیر کسی که یکی از ارکان اسلام مانند نماز را ترک کند، تکفیر مخالف متواتر و اجماع، تکفیر متشبّه به کفار، تکفیر کسی که یهود و نصاری را تکفیر نکند و تکفیر استغاثه کننده به اولیاء از جمله تکفیرهایی است که در مواضع و دیدگا‌ه‌های ابن تیمیه مشاهده می‌شود.[۸] برخی از گروه های سلفی جدید که به سلفیه تکفیری شهرت دارند معنا و مصادیق کفر را به شدت توسعه داده‌اند و از تکفیر برای عملیات جهادی جواز می‌گیرند.[۹]

پیشینه

در پیشینه سلفی‌گری اصحاب حدیث قرار دارند که گر چه به این عنوان شناخته نمی‌شدند اما اصطلاح سلف در بین آنها رایج شده بود[۱۰] و پیشوای آنها احمد بن حنبل(م۲۴۱ق)، پیروان خود را در کنار تبعیت از سنت پیامبر به پیروی از اصحاب پیامبر[۱۱] یا هدایت یافتگان از اصحاب و تابعین امر می‌نمود.[۱۲] سلف‌گرایی در پیروان حنبل در سده‌های بعدی حتی گاهی به غوغایی اجتماعی بدل شد. به عنوان نمونه در سده۴ق، ابوبکر بربهاری (م۳۲۹ق) یک واعظ حنبلی، با عقاید سلف‌گرا و شرح ساده‌ای که از آنها داشت، جماعتی از حنبلیان تندرو در بغداد را گرد خود جمع نمود و با عنوان مبارزه با بدعت در اقداماتی همچون مخالفت با مراسم عاشورای حسینی در تقابل با شیعه و در موضوعاتی همچون نحوه اعتقاد به صفات خدا در مقابل اهل سنت قرار گرفت. و حتی مزاحمت هایی برای دستگاه خلافت داشت.[۱۳]

اما عنوان سلفیه با همین لفظ از سده ۸ قمری برای گروه‌های گراینده به سلف کاربرد پیدا نمود که ابن‌تیمیه (م۷۲۸ق) عالم حنبلی دمشق ظهور نمود و با تالیفات بسیار اندیشه‌های سلفی را تئوریزه کرد.[۱۴] او منهاج السنه را در رد بر امامیه و رساله‌هایی چون الرساله الحمویه را در رد اشاعره نوشت و نوشته‌هایی در رد بر طوایف صوفیه چون رفاعیه و هواداران ابن عربی داشت. در پس اقدامات او مبارزه با آنچه بدعت می‌شمرد، تکیه بر امر به معروف و نهی از منکر، اصرار بر فتح باب اجتهاد و نفی تقلید و حضور فعال در عرصه سیاسی و اجتماعی آشکارا دیده می‌شد.[۱۵]

پس از ابن تیمیه شاگرد او ابن قیم جوزیه (م۷۵۱ق) اصلی ترین مروج افکار او بود و در نسل بعدی او شخصیتی چون ابن رجب حنبلی(م۷۹۵ق) که به سبب فاصله گرفتن از مذاهب عصر مجبور شد افتا را ترک کند.[۱۶] در میان عالمان حنبلی نسل‌های بعد، گرایش سلفی امری رایج بود و در طی سده‌ها اشخاصی چون عثمان بن قائد (م۱۰۹۷ق) در نجد و محمد بن احمد سفارینی در شام از سلفیه بوده‌اند.[۱۷]

جریان‌های معاصر سلفی

وهابیت

در نیمه دوم سده ۱۲ محمدبن عبدالوهاب در عربستان با برخورداری از حمایت محمد بن سعود توانست دعوتی را در نقاط مختلف جزیره العرب گسترش دهد. او بر بنیاد فکر ابن تیمیه بود بلکه از او هم تندروتر بود. او در مسائل نظری با نام خرافه ستیزی به شدت تعالیم اعتقادی را تقلیل داد و در جنبه عمل جریان وسیعی را سازماندهی کرد و توانست ذیل عنوان جهاد جمع بزرگی را بسیج کند و حکومت آل سعود را ایجاد کرده و ضربه سختی بر عثمانی وارد کند.[۱۸] در سده ۱۳ق، گرایش سلفی ادامه یافت و برخی از رجال پرنفوذ به این جریان ملحق شدند برخی چون شوکانی و محمد آلوسی از ادامه دهندگان این جریان بودند.[۱۹] بنابر آموزه‌های وهابی، زیارت قبور و ساخت بنا و مقبره و گنبد بر قبور، حرام و توسل بدعت و مستلزم شرک است.[۲۰] وهابیان پس از تسلط بر عربستان، به تخریب آثار بر جای مانده از صدر اسلام پرداختند. تخریب قبور بقیع در سال ۱۲۲۱ق و تخریب حرم امام حسین(ع)و سرقت ضریح و اشیای قیمتی آن و کشتار تعدادی از زائرین حرم امام حسین(ع) و اسیر کردن زنان آن شهر در سال ۱۲۱۶ق از جمله اقدامات آنان است.[۲۱]

اخوان المسلمین

سازمان اخوان المسلمین جریانی سلفی است که توسط حسن البنا در مصر تاسیس شد. حسن البنا پیرو اصلاح طلب پیش از خود رشید رضا بود که از یکسو تحت تاثیر دیدگاه‌های ابن تیمیه و محمد عبده بود و تفکر سلفی داشت[۲۲] و از سوی دیگر در راه تقریب و وحدت مسلمانان تلاش می‌نمود و قائل بود در این زمینه تحت تأثیر سیدجمال‌الدین اسدآبادی است[۲۳] حسن البنا در سال ۱۹۲۸ میلادی هسته اولیه اخوان المسلمین را با ۶ نفر از جوانان پیرو خود در مصر تشکیل داد و به زودی این جمعیت دارای شعبه‌های متعددی در شهرهای مختلف مصر، فلسطین، سودان، عراق و سوریه شد و او در بین پیروانش به عنوان مرشد عام لقب یافت.[۲۴] مهمترین اهداف اخوان المسلمین تاسیس حکومت اسلامی، اصلاحات اجتماعی و مخالفت با استعمار برشمرده شده است.[۲۵] در جمعیت اخوان المسلمین در نسل های بعدی انشعاب پیدا شد و جمعی از جوانان پرشور و اسلامگرای اخوان به رغم مخالفت جناح میانه رو اخوان با اقدام خشونت‌آمیز، با الهام از اندیشه های سید قطب که در کتاب‌هایی همچون "معالم فی الطریق" (نگاشته شده به سال ۱۹۶۲ میلادی) و "جاهلیة قرن العشرین" جوامع عصر خود را جوامع جاهلی برشمرده، ایجاد نظام اسلامی را ضروری دانسته بود، به تشکیل گروه‌های جهادی دست زدند.[۲۶]

دیوبندیه

مکتب سلفی در شبه قاره هند توسط شاه ولی الله دهلوی (۱۱۱۴-۱۱۷۶ق) نهادینه شد. او که دروس مقدماتی و علم حدیث را در هند فراگرفته بود دو سال نیز به حجاز سفر نمود و به نظر برخی در این مسافرت تحت تاثیر تفکر سلفی علمای حجاز به ابن تیمیه گرایش پیدا کرد.[۲۷] او رساله ای در دفاع از ابن تیمیه دارد[۲۸] او در آثار خود با تشبیه کردن عمل مشرکان زمان پیامبر با مسلمانان زمان خود، اعمالی مثل زیارت قبور، تسمیه به همراه «عبد»، توسّل، استغاثه، و نذر و قسم را از مظاهر شرک شمرد و مسلمانان زمان خود را از این اعمال بر حذر داشت.[۲۹] پس از او برخی از شاگردان با واسطه اش مدرسه دیوبند را تاسیس نمودند و به نشر افکار او پرداختند. این مدرسه به زودی رونق گرفت و با جذب دانشجویان از سراسر شبه قاره هند و سایر کشورهای جهان به بزرگترین مدرسه علمیه هند مبدل شد.[۳۰] پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، گروه تندرو و افراطی دیوبندیه که از گذشته با شیعه در تقابل بود، با هدف جلوگری از شیعه شدن اهل سنت پاکستان، انجمن سپاه صحابه را تشکیل داد.[۳۱]

سلفیان جهادی

بر پایه اعتقادات جریان‌های سلفی دوران معاصر و به دنبال آنها، گروه‌هایی جهادی شکل گرفتند که به اعتقاد برخی، آنها را باید نسل جدیدی از سلفیه یا سلفیه جدید خواند چرا که تعاریف و اعتقادات سلفی سنتی را تغییر داده‌اند.[۳۲] اگرچه از نظر تاریخی، عبدالوهاب در وارد کردن مفهوم «شرک» به ادبیات سلفی نقش اساسی دارد، اما عملاً سلفی‌های جدید به علت تقسیم‌بندی همه افراد به موحد و مشرک، به سلفی‌های تکفیری معروف شده‌اند.[۳۳] در ادبیات تکفیری کفر یعنی جایی که احکام اسلام به طور کامل در آنجا اجرا نمی‌شود و بر این اساس دارالاسلام و دارالکفر ثابت نبوده هر جا شریعت تعطیل شد دارالکفر است هرچند که همه شهادتین گفته باشند.[۳۴] این گروه ها پس از آن‌که بخش گسترده‌ای از مسلمانان غیرسلفی و دیگران را در جرگه کفر قرار دادند، کشتن آن‌ها را فریضه می‌دانند و این کشتار را «جهاد» می‌نامند.[۳۵]

طالبان

نوشتار اصلی: طالبان

طالبان گروهی سلفی جهادی است که تلفیقی از مذهب دیوبندی و قومیت پشتو است و توانست در برهه‌ای از زمان در افغانستان به قدرت برسد.[۳۶] هسته اصلی طالبان را مجاهدان حاضر در درگیری‌های افغانستان و شوروی تشکیل دادند.[۳۷] مجاهدان طالبان عمدتا جوانان افغانی بودند که پس از تجاوز شوروی به افغانستان و آواره شدن افغانها در شمال پاکستان با حمایت مالی و معنوی عربستان در مدارس دیوبندیه تحصیل نموده بودند[۳۸] و در کنار آنها افرادی بودند که با تفکراتی مشابه آنها و با انگیزه جهاد به این کشور هجرت کرده بودند[۳۹] رهبر طالبان ملا محمد عمر بود که پس از تصرف کابل به دست طالبان به امیرالمومنین ملقب شد. جمعیت طالبان ملاعمر را خلیفه دانسته مخالف او را یاغی علیه خلیفه و مهدورالدم می‌دانستند.[۴۰] طالبان با هر گونه تجددگرایی مخالف است و برای نمونه در ابتدا استفاده از تلویزیون در بین آنها ممنوع بود و اجازه نمی‌دادند دختران به مدرسه بروند.[۴۱] آنها مراکز زیارتی و میراث فرهنگی را با شعار مبارزه با بت پرستی تخریب می‌کردند.[۴۲]

القاعده

پس از حمله شوروی به افغانستان گروهی از مسلمانان عرب و رادیکال از نقاط مختلف جهان با انگیزه جهاد در این منطقه حضور یافتند. این افراد که به افغانهای عرب شهرت یافتند تحت رهبری عبدالله عزام که دیدگاه جهادیان اخوان المسلمین را داشت سازمان یافتند و در بیرون راندن شوروی از افغانستان نقش موثری را ایفا نمودند.[۴۳] پس از جنگ افغانستان و مرگ عبدالله عزام، اسامه بن لادن رهبری این گروه را بر عهده گرفت و با تاسیس القاعده از پراکندگی افغان عرب های مجاهد جلوگیری نمود. و در پی تاسیس جبهه جهانی جهاد علیه یهودیان و صلیبیان بر آمد.[۴۴] این گروه در سالهای بعد عملیات های تروریستی متعددی در کشورهای مختلف جهان انجام دادند که از جمله حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در کشور آمریکاست.[۴۵]

داعش

نوشتار اصلی: داعش

داعش مخفف (الدّولة الاسلامیة فی العراق والشّام) گروه تکفیری منشعب از القاعده است. این گروه که در سال ۲۰۰۶ م با عنوان "جماعه التوحید والجهاد" به رهبری ابومصعب زرقاوی در عراق تاسیس شد،[۴۶] و به القاعده عراق مشهور بود، سپس بخش‌هایی از عراق و سوریه را به اشغال خود در آورد و در سال ۲۰۱۴ با عنوان "دولت اسلامی در عراق و شام" اعلام خلافت نموده، ابوبکر البغدادی را به عنوان خلیفه معرفی نمود.[۴۷] داعش جنایات بسیاری را مرتکب شد و شمار زیادی از افراد غیر نظامی را به قتل رساند.[۴۸] کشتار افراطی داعش باعث شد حتی ایمن الظواهری (رهبر القاعده) به آن معترض شود تا جایی که وی در نهایت اعلام کرد داعش هیچ ارتباطی با القاعده ندارد.[۴۹] عقاید «ابن تیمیه»، به عنوان منشأ اندیشه‌های تکفیری داعش شناخته شده است. [۵۰]

نگاه سلفیه به شیعه

از نظر تاریخی، سلفی‌گری، دشمن خود را در درون اهل‌سنت تعریف کرده بود. در حالی ‌که سلفی‌های وهابی، از ابتدا برضد شیعیان وارد میدان شدند و کشتار عتبات را در دوره محمدبن‌عبدالوهاب به راه انداختند، سلفی‌های غیروهابی مانند اخوان‌المسلمین، روابط مناسبی با شیعیان داشتند؛ حتی در مواردی علیه دشمن صهیونیستی با یک‌دیگر هم‌کاری می‌کردند اما سلفی‌های جدید، شیعیان را مصداق رافضی‌گری می‌دانند که به ادعای آن‌ها از اسلام منحرف شده‌اند. برخی از گروه‌های سلفی نیز شیعیان را با هویت فارسی، مجوسی و صفوی خطاب می‌کنند. طرح موضوع هلال شیعی راه را برای تشدید مخالفت سلفی‌ها با شیعیان هموار کرد. سلفی‌های جدید با برجسته سازی خطر شیعیان، تلاش می‌کنند که همه اهل تسنن را در پشت سر خود در این مبارزه دوقطبی علیه شیعیان گردهم آورند، درحالی که بخش‌های مختلفی از اهل تسنن با شیعیان احساس هم‌بستگی و نزدیکی می‌کنند.[۵۱]

نقد سلفیه

از زمان ابن تیمیه تاکنون، کتاب‌های بسیاری در نقد سلفیه توسط علمای شیعه و سنّی نوشته شده است. به عنوان نمونه می‌توان از کتاب‌های زیر نام برد:

پانویس

  1. ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۱۵۸
  2. علیزاده موسوی، سلفی گری و وهابیت، ۱۳۹۳ش، ص۳۲.
  3. ابن قیم جوزیه، اعلام الموقعین، ۱۴۱۱ق، ج۴، ص۱۱۵
  4. أسود، الاتجاهات المعاصرة في دراسة السنة النبوية، ۲۰۰۸م، ص۳۴۲.
  5. ابوزهره، تاریخ المذاهب الاسلامیه، دارالفکرالعربی، ص۵۲۹.
  6. علیزاده موسوی، سلفی گری و وهابیت، ۱۳۹۳ش، ص۶۱-۶۲.
  7. المشعبی، منهج ابن تیمیة فی مسألة التکفیر، ۱۴۱۸ق، ص۳۵۱-۴۶۳.
  8. رضوانی، وهابیان تکفیری، ۱۳۹۰ش، ص۱۱۴-۱۲۲.
  9. علیپور و شعبانی‌کیا، «سلفی گری از معنا تا برداشت‌های نادرست مبانی»، ص۱۶۵
  10. پاکتچی، و هوشنگی، بنیادگرایی و سلفیه، ۱۳۹۳ش، ص۳۰.
  11. جبرين، شرح أصول السنة لإمام أحمد بن حنبل، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۳۶.
  12. ابن­ بدران­ دمشقی، المدخل الی مذهب الامام احمد بن حنبل، ص۱۰
  13. پاکتچی و هوشنگی، بنیادگرایی و سلفیه، ۱۳۹۳ش، ص۷۱و۷۲.
  14. پاکتچی و هوشنگی، بنیادگرایی و سلفیه، ۱۳۹۳ش، ص۷۷.
  15. پاکتچی و هوشنگی، بنیادگرایی و سلفیه، ۱۳۹۳ش، ص۷۸.
  16. پاکتچی و هوشنگی، بنیادگرایی و سلفیه، ۱۳۹۳ش، ص۷۹.
  17. پاکتچی و هوشنگی، بنیادگرایی و سلفیه، ۱۳۹۳ش، ص۷۹و۸۰.
  18. پاکتچی و هوشنگی، بنیادگرایی و سلفیه، ۱۳۹۳ش، ص۳۳.
  19. پاکتچی و هوشنگی، بنیادگرایی و سلفیه، ۱۳۹۳ش، ص۳۵.
  20. مغنیه، هذه هی الوهابیة، منظمة الاعلام الاسلامی، ص۷۴-۷۶.
  21. أمین، کشف الإرتیاب، دارالکتب الاسلامی، ص۱۵و ۳۳.
  22. فرمانیان، جریان شناسی فکری فرهنگی سلفی گری معاصر، ۱۳۵۲ش، ص۱۰۸تا۱۱۰
  23. فرمانیان، «سلفیه و تقریب»، ص۱۴۳و۱۴۴
  24. آسایش طلب، «البنا»
  25. یوسفی اشکوری، «اخوان المسلمین»، ص۲۷۳و۲۷۴
  26. یوسفی اشکوری، «اخوان المسلمین»، ص۲۷۲و۲۷۳
  27. فرمانیان، جریان شناسی فکری فرهنگی سلفی گری معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۷۶تا۷۸
  28. فرمانیان، جریان شناسی فکری فرهنگی سلفی گری معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۷۸
  29. ملا موسی میبدی، «بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی الله دهلوی در مسئله شرک»، ص۱۵۵
  30. فرمانیان، جریان شناسی فکری فرهنگی سلفی گری معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۸۳
  31. فرمانیان، جریان شناسی فکری فرهنگی سلفی گری معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۰
  32. پورحسن و سیفی، تقابل نئوسلفی‌ها با شیعیان و پیامدهای آن بر اتحاد جهان اسلام، ۱۳۹۴.؛ فیرحی، بنیادهای فکری جریان تکفیری.
  33. پورحسن و سیفی، تقابل نئوسلفی‌ها با شیعیان و پیامدهای آن بر اتحاد جهان اسلام، ۱۳۹۴.
  34. فیرحی، بنیادهای فکری جریان تکفیری.
  35. پورحسن و سیفی، تقابل نئوسلفی‌ها با شیعیان و پیامدهای آن بر اتحاد جهان اسلام، ۱۳۹۴ش.
  36. «نحله‌های فکری طالبان؛ از دیوبندیه تا وهابیت»، خبرگزاری رسا، ۱۵ مهر ۱۳۹۵
  37. فرمانیان، تاریخ تفکر سلفی گری، ۱۳۹۴ش، ص۱۰۳.
  38. فرمانیان، جریان شناسی فکری فرهنگی سلفی گری معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۳
  39. فرمانیان، تاریخ تفکر سلفی گری، ۱۳۹۴ش، ص۵۰.
  40. فرمانیان، جریان شناسی فکری فرهنگی سلفی گری معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۳
  41. فرمانیان، جریان شناسی فکری فرهنگی سلفی گری معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۳
  42. کریمی حاجی خادمی، مازیار، «تبارشناسی جریانهای تکفیری: بررسی موردی جنبش طالبان در افغانستان»، ص۱۹
  43. رک: فرمانیان، جریان شناسی فکری فرهنگی سلفی گری معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۱۵۸ تا ۱۶۲
  44. رک: فرمانیان، جریان شناسی فکری فرهنگی سلفی گری معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۲ تا ۱۷۲
  45. فرمانیان، جریان شناسی فکری فرهنگی سلفی گری معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۱۷۲ تا ۱۷۴
  46. کرمی، سلفی‌گری و خاورمیانه عربی، ۱۳۹۳ش، ص۲۶-۲۹.
  47. داعش اعلام خلافت کرد، بولتن نیوز، ۹ تير ۱۳۹۳
  48. جنایات داعش: روز شمار ۸۳ جنایت داعش در سراسر جهان، پایگاه اطلاع رسانی پیام آفتاب، ۱۵ تیر ۱۳۹۶
  49. فیروزآبادی، تکفیری‌های داعش را بهتر بشناسیم، ۱۳۹۳ش، ص۵۵.
  50. الحیات: عقاید «ابن تیمیه»، منشأ اندیشه‌های تکفیری داعش، خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۷ تیر ۱۳۹۵؛ شیخ محمد حسون در گفت‌وگو با ایکنا: عقاید «ابن تیمیه» منشأ اندیشه‌های تکفیری است، خبرگزاری ایکنا، ۹ دی ۱۳۹۴
  51. پورحسن و سیفی، تقابل نئوسلفی‌ها با شیعیان و پیامدهای آن بر اتحاد جهان اسلام، ۱۳۹۴.

منابع

  • ابن­ بدران­ دمشقی، عبدالقادر بن احمد، المدخل الی مذهب الامام احمد بن حنبل، دار احیاء التراث العربی.
  • ابن قيم جوزية، محمد بن أبي بكر، إعلام الموقعين عن رب العالمين، بیروت، دار الكتب العلمية، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
  • ابن منظور، محمد بن مكرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
  • ابوزهره، محمد، تاریخ المذاهب الاسلامیه، بیروت، دارالفکرالعربی.
  • أسود، محمد بن عبدالرزاق، الاتجاهات المعاصرة في دراسة السنة النبوية في مصر وبلاد الشام، دمشق، دار الکلم الطیب، ۲۰۰۸م.
  • آسایش طلب طوسی، محمدکاظم، «البنا حسن»، در دانشنامه جهان اسلام، ج۴، تهران، بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی، ۱۳۷۷ش.
  • پاکتچی، احمد و حسین هوشنگی، بنیادگرایی و سلفیه، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۳۹۳ش.
  • پورحسن، ناصر و عبدالمجید سیفی، تقابل نئوسلفی‌ها با شیعیان و پیامدهای آن بر اتحاد جهان اسلام، مجله شیعه شناسی، دوره ۱۳، شماره ۵۲، زمستان ۱۳۹۴.
  • الجبرین، عبدالله بن عبدالرحمن، شرح أصول السنة لإمام أحمد بن حنبل، ریاض، دارالمسیر، ۱۴۲۰ق.
  • داعش اعلام خلافت کرد، بولتن نیوز، ۹ تير ۱۳۹۳
  • رضوانی، علی‌اصغر، وهابیان تکفیری، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۰ش.
  • سبحانی، جعفر، «سلفی و سلفی گری»، سایت دفتر آیت الله سبحانی، تاریخ بازدید ۹۶/۱/۲۶
  • علیپور گرجی، محمود و شعبانی‌کیا شادی، «سلفی گری از معنا تا برداشت‌های نادرست مبانی»، در فصلنامه سیاست پژوهی، تابستان ۱۳۹۷.
  • علیزاده موسوی، سید مهدی، سلفی‌گری و وهابیت، ۱۳۹۳، نشر آوای منجی.
  • فرمانیان، مهدی، تاریخ تفکر سلفی‌گری، قم، انتشارات دارالإعلام لمدرسة اهل بیت (ع)، ۱۳۹۴ش.
  • فرمانیان، مهدی، جریان شناسی فکری - فرهنگی سلفی گری معاصر، قم، پژوهشگاه علوم اسلامی امام صادق(ع)، چاپ دوم، ۱۳۹۶ش.
  • فرمانیان، مهدی، «سلفیه و تقریب»، در مجله هفت آسمان، پاییز ۱۳۸۹، شماره۴۷.
  • فیرحی،داود، سخنرانی در نشست تحولات ژئوپلیتکی غرب آسیا و جهان اسلام، ۲۶ مهرماه ۱۳۹۵، مؤسسه آینده‌پژوهی جهان اسلام، تاریخ بازدید ۱۳۹۶/۱/۲۸.
  • فیروزآبادی، سید حسن، تکفیری‌های داعش را بهتر بشناسیم، تهران، دانشگاه عالی ملی، ۱۳۹۳ش.
  • کرمی چرمه، کامران، سلفی‌گری و خاورمیانه عربی، تهران، خبرگزاری فارس، ۱۳۹۳ش.
  • کریمی حاجی خادمی، مازیار، «تبارشناسی جریانهای تکفیری بررسی موردی جنبش طالبان در افغانستان»، در مجله مطالعات بیداری اسلامی، بهار و تابستان ۱۳۹۵.
  • گفتگوی داود فیرحی با روزنامه جمهوری اسلامی، ۱۳۹۲/۴/۱۷.
  • مالکی، محمد و دیگران، «رشید رضا، محمد»، در دانشنامه جهان اسلام، ج۴، تهران، بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی، ۱۳۹۴ش.
  • المشعبی، عبدالمجید بن سالم، منهج ابن تیمیة فی مسألة التکفیر، ریاض، مکتب أضواء السلف، ۱۴۱۸ق.
  • مغنیة، محمدجواد، هذه هی الوهابیة، تهران، منظمة الاعلام الاسلامی.
  • ملا موسی میبدی، علی، «بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی الله دهلوی در مسئله شرک»، در مجله سراج منیر، بهار ۱۳۹۳، ش۱۳.
  • «نحله‌های فکری طالبان؛ از دیوبندیه تا وهابیت»، خبرگزاری رسا، ۱۵ مهر ۱۳۹۵
  • یوسفی اشکوری، «اخوان المسلمین»، در دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج۷، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۷ش.