باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

اعتقادات شیعه
‌خداشناسی
توحید توحید ذاتی • توحید صفاتی • توحید افعالی • توحید عبادی • صفات ذات و صفات فعل
فروع توسل • شفاعت • تبرک
عدل (افعال الهی)
حُسن و قُبح • بداء • امر بین الامرین
نبوت
خاتمیتپیامبر اسلام  • اعجاز • عدم تحریف قرآن
امامت
باورها عصمت • ولایت تكوینی • علم غیب • خلیفة الله • غیبتمهدویتانتظار فرجظهور • رجعت
امامان
معاد
برزخ • معاد جسمانی • حشر • صراط • تطایر کتب • میزان
مسائل برجسته
اهل بیت • چهارده معصوم • تقیه • مرجعیت

سابقون، تعبیری قرآنی به معنای پیشگامان در کارهای خیر و طاعت الهی است؛ که مراد از آن برخی بزرگان صدر اسلام است. درباره مصادیق سابقون اختلاف‌ نظر وجود دارد. برخی مفسران، مراد از آن را امت‌های پیش از اسلام و برخی دیگر مسلمانان صدر اسلام دانسته‌اند. در روایات شیعه، انبیا، حضرت علی، امام حسن، امام حسین (علیهم‌السلام)، برخی صحابه و یاران برجسته امامان شیعه و حتی شیعیان از مصادیق آن شمرده شده‌اند.

محتویات

ریشه و معانی

سابقون صیغۀ جمع مذکر اسم فاعل از مصدر سَبْق، به معنای پیشی گیرندگان، است. به اسب پیشرو در مسابقه، سابق و سَبوق گفته می‌شود.[۱] سَبق در مقابل لُحوق، در اصل، به معنای پیش افتادن در راه است و مجازاً دربارۀ هر پیشی گرفتن و تقدم یافتنی به کار می‌رود، مانند:

مَّا سَبَقُونَا إِلَيْهِ (ترجمه: در پذیرش اسلام بر ما پیشی نمی‌گرفتند.)[ احقاف–١١]
به طور مستعار، برای کسب فضائل و برتری بر دیگران نیز به کار رفته است[۲] مانند:
والسابقون السابقون (ترجمه: و سبقت‌ گيرندگان مقدمند.)[ واقعه–۱۰]
إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ (ترجمه: ما رفتیم که مسابقه بدهیم.)[ یوسف–۱۷]

قرآن

سبق و مشتقات آن ۳۷ مرتبه در قرآن کریم به کار رفته که هشت مورد آن اسم فاعل است که در تمامی این موارد معنای پیشی گرفتن وجود دارد و به معانی ذیل است:

  • پیشی گرفتن در خیرات[۳]
  • پیشی گرفتن به سوی بخشایش پروردگار و بهشت[۴]
  • وصف‌هایی دربارۀ برخی از «سابقون»، مانند برادرانی که در ایمان مقدّم بوده‌اند.[۵]
  • نخستین مسلمانان از مهاجران و انصار[۶]
  • وارثان کتابهای آسمانی[۷]
  • برخی از مؤمنان و مقربان.[۸]

بر اساس آیه‌های قرآن، ویژگی‌های سابقون با ویژگی‌های مؤمنان حقیقی مشابه است، چنانکه مطابق آیۀ ۵۷ تا ۶۱ سورۀ مؤمنون، افرادی که در کارهای نیک شتاب می‌کنند و درآن سبقت می‌گیرند، کسانی هستند که از خشیت پروردگار هراسانند، به نشانه‌های او ایمان دارند، به او شرک نمی‌ورزند، از آنچه خدا به ایشان داده انفاق می‌کنند و همواره در اندیشه بازگشت به سوی پروردگارند.

جایگاه سابقون

آیاتی‌ که دربارۀ معنای سابقون مباحث فراوانی برانگیخته، آیات ۱۰ و ۱۱ سورۀ واقعه است که سابقون را، پس از دو دستۀ اصحاب میمنه و اصحاب مشئمه، در دسته‌بندی سه‌گانه انسان‌ها ذکر کرده است:

وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولَـٰئِكَ الْمُقَرَّ‌بُونَ (ترجمه: و سبقت‌گيرندگان مقدمند آنانند همان مقربان [خدا] هستند)[ واقعه–١١]

السابقون در این آیه درجاتی بالاتر از، اصحاب میمنه و اصحاب مشئمه، دارند. بنا بر آیات بعدی (۱۲ـ۱۴)، جایگاه این افراد در بهشت است، گروهی از آنان از پیشینیان و اندکی ازآنان از متأخران هستند.[۹]

نخستین سابقون

یکی دیگر از موارد بحث در این باره، تعبیر السابقون الاولون[۱۰] در مورد نخستین پیشگامان از مهاجرین و انصار است که خدا به آنها و کسانی که از ایشان به نیکی پیروی کنند، وعدۀ خشنودی خود، بهشت و رضایت آنها از خود را داده است. دربارۀ اینکه نخستین سابقون چه کسانی هستند آرای گوناگونی بیان شده، از آن جمله:

  • کسانی که به دو قبله نماز خواندند.
  • مسلمانانی که در جنگ بدر حضور داشتند.
  • کسانی که بیعت رضوان را درک کردند.
  • کسانی که پیش از هجرت اسلام آوردند و پیش از بدر مهاجرت کردند.
  • آنان که در شهادت پیشی گرفتند.
  • کسانی که در هجرت به حبشه یا مدینه پیشگام بودند.[۱۱]
  • کسانی که پیش از فتح (مکه یا حدیبیه) انفاق کردند و جنگیدند، از کسانی که پس از آن، انفاق و کارزار کردند.[۱۲]
  • کسانی که پیش از جنگ بدر هجرت کردند، از کسانی که تا جنگ تبوک ایمان آوردند و از طریقۀ مسلمانان قبل پیروی کردند و در راه ایمان سختی بسیار کشیدند.[۱۳]
  • سابقون شامل همۀ کسانی است که از آغاز اسلام تا قیامت در ایمان آوردن سبقت بگیرند.[۱۴]

«سابقه» در اسلام ویژگی بسیار مهمی بوده که در مجادلات کلامی پس از رحلت پیامبر اكرم(ص)، برای تعیین جانشین ایشان، تاثیر بسیاری داشته است.[۱۵]

اموری که سابقون در آن پیشگامند

بر اساس تفاسیر، برخی اموری که سابقون در آن پیشگام هستند عبارتند از:

اوصاف سابقون در قرآن و تفاسیر

برخی اوصاف سابقون در قرآن و تفاسیر عبارتند از:

  • توکل به خدا
  • مداومت بر عمل خیر
  • فانی شدن از صفات نفسانی
  • انس با قرآن
  • بهتر بودن باطن از ظاهر
  • برپا داشتن نوافل و مستحبات
  • انجام دادن واجبات
  • اخلاص در کارها
  • الگو بودن برای دیگران
  • دارا بودن بلند مرتبه ترین درجات اهل سعادت
  • رسیدن به مقام قرب الهی
  • متنعم شدن از انواع نعمتهای بهشتی
  • نوشیدن از تسنیم که گواراترین شراب بهشتیان است.
  • ورود به بهشت بدون حساب
  • داشتن مقام شفاعت[۱۷]

در منابع شیعه

علاوه بر موارد بالا، در منابع روایی شیعه آمده است که سابقون، پیامبران و اولیای خدا هستند و خدا پنج روح در آنها قرار داده که عبارتند از:

  • روح القُدُس، که اشیا را با آن شناختند.
  • روح ایمان، که با آن از خدا خوف دارند.
  • روح قوّت، که با آن قادر به اطاعت از خدا هستند.
  • روح شهوت، که با آن خواستار اطاعت خدا و بیزار از عصیان او شدند.
  • و روحِ در جریانی که به وسیلۀ آن در میان مردم رفت و آمد می‌کنند.[۱۸]

مصادیق

  • اغلب مفسران پیشینیان (الاولین) را امت‌های پیش از اسلام و متأخران را امت اسلام معنا کرده‌اند.[۱۹]

اما در جمع بین این دیدگاه و بین روایتی که از ابوهریره نقل شده است، اختلاف وجود دارد. از ابوهریره نقل شده وقتی آیۀ ۱۳ و ۱۴ سورۀ واقعه نازل شد، بر مسلمانان گران آمد که سابقون از امت‌های پیشین بسیار باشند و از امت اسلام اندک. پس آیۀ ۳۹ و ۴۰ نازل شد (گروهی از پیشینیان و گروهی از متأخران) و پیامبر (ص) به صحابه فرمود شما دو سوم، بلکه نیمی، از بهشتیان هستید و در نیم دیگر نیز با پیشینیان شریک خواهید بود.[۲۰]

پیامبر(ص) در پاسخ سوال ابن عباس:
ابن عبّاس گويد: از تفسير قول خدا- عزّ و جلّ- السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ «پيشى‌‏گيرندگان (بايمان) همان پيشى‏‌گيرندگان (به‌بهشت) هستند، آنان مقرّبانند، در بهشت‏‌هاى پر نعمت خواهند بود» از رسول خدا(ص) پرسيدم، فرمود: جبرئيل به‌من گفته: اينان علی(ع) و شیعیان او هستند، آنانند كه به بهشت پيشى گيرند، و به‌جهت كرامتى كه خداوند بآنان نموده، مقرّبان درگاه خداى متعال مى‌‏باشند.

شیخ مفید، امالی، ص۲۹۸.

زمخشری گفته گرچه سابقون از امت اسلام اندک‌ند و از امت‌های پیشین زیاد، اما خدا بر امت اسلام رحمتی نازل کرده و چیزهایی را بر آنان بخشیده که بر دیگران نبخشیده و به پیامبر آنها مقام شفاعت داده است که در نتیجه تعداد نجات‌یافتگان آنها که از اصحاب یمین هستند بسیار است.[۲۱]

  • برخی گفته‌اند شاید مراد از پیشینیان، مردم صدر اسلام و مراد از متأخران مسلمانان دوره‌های بعدی‌ باشند.[۲۲]

علی(ع) و شیعیان

در روایات دیگری، به مصادیق السابقون به طور خاص اشاره شده، از جمله در روایتی از ابن عباس آمده که از پیامبراکرم راجع به معنای «السابقون السابقون» پرسش کرده و آن حضرت فرموده که جبرئیل گفته است آنها علی(ع) و شیعیان او هستند که به بهشت سبقت می‌گیرند.[۲۳]

ابن مردویه اصفهانی [۲۴]در تفسیر آیۀ ۱۰ سورۀ واقعه از ابن عباس نقل می‌کند که آیۀ «السابقون السابقون» دربارۀ حزقیل (مؤمن آل فرعون) و حبیب نجار (که داستانش در سوره یس آمده) و علی بن ابی طالب(ع) نازل شده است، که هر یک در میان امت خویش پیشگام هستند و علی(ع) افضل آنهاست.[۲۵]

در روایات شیعه، علاوه بر انبیا و امام علی(ع) وامام حسن(ع) و امام حسین(ع) ، برخی صحابۀ بزرگ مانند خدیجه، سمیه و پسرش عمار یاسر، سلمان فارسی، مقداد، ابوذر و بلال و برخی از اصحاب ائمه علیهم السلام همچون زرارة بن اعین، ابوبصیر مرادی، محمد بن مسلم و برید بن معاویه عجلی) از مصادیق سابقون دانسته شده‌اند.[۲۶]

در روایتی نیز، به نقل از محمد بن سنان از داوود بن کثیر رقی از امام صادق(ع)، آیۀ ۱۰ سوره واقعه به خلقت ازلی مخلوقات تفسیر، و گفته شده است که پیامبر (ص) و ائمه نخستین کسانی بودند که وارد آتشی شدند که برای آزمایش بندگی خدا مهیا شده بود و سپس شیعیان آنان وارد آتش شدند و از این رو آنان سابقونند.[۲۷]

پانویس

  1. ازهری و ابن منظور، ذیل «سبق»
  2. نک: راغب اصفهانی؛ ابن منظور؛ مصطفوی، ذیل سبق؛ نک: راغب اصفهانی، ذیل «سبق
  3. بقره/۱۴۸؛ مائده/۴۸
  4. حدید/۲۱
  5. حشر/۱۰
  6. توبه/۱۰۰
  7. فاطر/۳۲
  8. مؤمنون/۵۷-۶۱؛ واقعه/۱۰
  9. نک:ابن عاشور؛ سید قطب، ذیل آیه
  10. توبه: ۱۰۰
  11. نک: طبری؛ طوسی، تبیان؛ ماوردی؛ طبرسی؛ ابوحیان اندلسی؛ طباطبایی، ذیل توبه/۱۰۰
  12. نک: طبری؛ طبرسی، ذیل آیه، حدید/۱۰
  13. نک: طباطبایی، ذیل آیه
  14. طباطبایی، ذیل آیه
  15. نک: افسرالدین، ذیل سابقه
  16. نک: طبری؛ ثعلبی؛ میبدی؛ طبرسی؛ سورآبادی؛ قرطبی، ذیل واقعه/۱۰
  17. نک: قمی؛ ثعلبی؛ زمخشری؛ طبرسی، ذیل واقع/۱۰؛ سمرقندی؛ آلوسی، ذیل فاطر/۳۲
  18. محمدبن حسن صفار، ص۴۶۶؛ كلینی، ج۱، ص۲۷۱–۲۷۲
  19. نک: مقاتل‌بن سلیمان؛ طبری؛ طبرسی؛ زمخشری؛ بیضاوی؛ آلوسی؛ طباطبایی، ذیل آیه
  20. نک:احمدبن حنبل، ج۲، ص۳۹۱؛ ابن‌ابی حاتم رازی، ج۱۰، ص۳۳۳۰
  21. برای دیگر وجوه جمع این تعارض نک: بیضاوی؛ آلوسی؛ ابن عاشور، ذیل آیات
  22. نک: طبرسی؛ قرطبی، ذیل آیه
  23. مفید، ص۲۹۸؛ طوسی، امالی، ص۷۲؛ حاکم حسکانی، ج۲، ص۲۹۵
  24. ابن مردویه اصفهانی، ص۳۳۰
  25. نیز نک: سیوطی؛ شوکانی؛ آلوسی، ذیل آیه
  26. نک: طبرسی، ذیل فاطر/۳۲؛ حویزی، ذیل توبه/۱۰۰، واقعه/۱۰
  27. نعمانی، ص۹۱؛ حسن بن سلیمان حلّی، ص۱۷۵-۱۷۶؛ قس د. اسلام، ذیل مدخل، که تمامی مقالۀ خود را بر این اساس سامان داده و آن را با عقاید صوفیان و فرقۀ بابیه مقایسه کرده است.

منابع

  • قرآن کریم
  • شهاب الدین محمودبن عبدالله آلوسی بغدادی، تفسیر روح المعانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  • عبدالرحمن بن محمدبن أبی حاتم رازی، تفسیر القرآن، چاپ أسعد محمد الطیب، صیدا، المكتبۀ العصریۀ.
  • احمد بن موسی ابن مردویه اصفهانی، مناقب علی بن أبی طالب(ع) و ما نزل من القرآن فی علی (ع)، چاپ عبدالرزاق محمد حسین حرزالدین، قم، ۱۴۲۴ - ۱۳۸۲ش.
  • محمد طاهر بن محمد شاذلی معروف به ابن عاشور، تفسیر التحریر والتنویر، تونس، دار سحنون، ۱۹۹۷/ ۱۳۷۶.
  • ابن منظور.
  • ابوحیان محمدبن یوسف اندلسی، البحر المحیط، چاپ عادل أحمد عبدالموجود/ علی محمد معوض، بیروت، ۱۴۲۲/ ۲۰۰۱.
  • احمدبن حنبل بغدادی، مسند احمد، بیروت، دار صادر، بی تا.
  • ابومنصور محمدبن احمد ازهری، تهذیب اللغۀ، چاپ عبدالسلام محمد هارون، مصر، ۱۳۸۴/ ۱۹۶۴.
  • عبدالله بن عمر بیضاوی شیرازی، انوار التنزیل واسرار التأویل معروف به تفسیر بیضاوی، بیروت، ۱۳۳۰.
  • ابواسحاق احمدبن محمد ثعلبی نیشابوری، الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی، چاپ أبی محمدبن عاشور، بیروت، ۱۴۲۲/۲۰۰۲.
  • عبیدالله بن احمد معروف به حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، چاپ محمد باقر محمودی، تهران، ۱۴۱۱/ ۱۹۹۰.
  • عزالدین حسن بن سلیمان حلّی، مختصر بصائر الدرجات، نجف، ۱۳۷۰/ ۱۹۵۰.
  • عبدعلی بن جمعه عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم، ۱۴۱۲/ ۱۳۷۰ ش.
  • ابوالقاسم حسین بن محمد معروف به راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، قم، ۱۴۰۴.
  • زمخشری.
  • ابواللیث نصربن محمد سمرقندی،تفسیر السمرقندی، چاپ محمود مطرجی، بیروت، دارالفكر.
  • ابوبکر عتیق بن محمد سورآبادی، تفسیر سورآبادی، چاپ علی اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، ۱۳۸۰ش.
  • محمدبن علی بن محمد شوکانی، فتح القدیر، چاپ سید ابراهیم، قاهره، ۲۰۰۷.
  • محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، چاپ حسن کوچه¬باغی، تهران، ۱۳۶۲ش.
  • طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن.
  • طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن.
  • محمدبن جریر طبری، جامع‌البیان فی تفسیرالقرآن، چاپ اختصارات.
  • محمد بن حسن طوسی، الأمالی، چاپ الدراسات الإسلامیۀ، قم، ۱۴۱۴ق.
  • محمد بن حسن طوسی، التبیان.
  • محمد فؤاد عبدالباقی، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، قاهره، ۱۳۶۴ق.
  • خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، قم، ۱۴۱۰.
  • محمد بن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب، بیروت، ۱۴۲۱/۲۰۰۰ق.
  • محمدبن احمد انصاری قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، چاپ ابراهیم اطفیش، بیروت، ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
  • سید قطب، فی ظلال القرآن، بیروت، ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷.
  • علی بن ابراهیم قمی، تفسیر القمی، چاپ طیب موسوی جزائری، قم، ۱۴۰۴.
  • کلینی، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، دارالکتب الاسلامیه، تهران.
  • علی بن محمد ماوردی، النکت والعیون، چاپ عبدالمقصود بن عبدالرحیم، بیروت، ۱۹۹۲/ ۱۳۷۱.
  • سید حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، ۱۳۶۰.
  • محمدبن محمدبن نعمان معروف به شیخ مفید، الامالی، چاپ حسین استاد ولی/ علی اکبر غفاری، بیروت، ۱۴۱۴/ ۱۹۹۳.
  • مقاتل بن سلیمان، التفسیر، چاپ احمد فرید، بیروت، ۱۴۲۴/ ۲۰۰۳.
  • احمد بن محمد میبدی، کشف الاسرار وعدۀ الابرار معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصاری، چاپ علی اصغر حکمت، تهران، ۱۳۶۱ش.
  • محمد بن ابراهیم نعمانی، كتاب الغیبه، چاپ فارس حسون كریم، قم، ۱۴۲۲.
  • The Quran: an Encyclopedia. Edited by Oliver Leaman. New York ۲۰۰۶.
  • Routledge. SABIQA (by Asma Afsaruddin).
  • EI۲. AL-SABIĶŪN (by D. MACEOIN.

پیوند به بیرون