باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

روزه (به عربی: صوم) از اعمال مهم عبادی دین اسلام و به این معناست که فرد مکلّف برای انجام فرمان خدا از اذان صبح تا اذان مغرب از برخی کارها از جمله خوردن و آشامیدن خودداری کند. روزه از فروع دین اسلام است و در سایر ادیان نیز صورت‌هایی از آن واجب بوده است.

در فرهنگ اسلامی، روزه وسیله‌ای برای تقرب به خدا، به دست آوردن مراتب بالاترِ تقوا، پالایش بدن برای درک امور معنوی یا کفّاره بعضی از گناهان، تقویت اراده و نیز ایجاد حسّ شفقت نسبت به نیازمندان به شمار می‌رود. روزه به لحاظ فقهی، چهار قسم است: واجب، مستحب، مکروه و حرام. همچنین بنابر برخی روایات، این عمل عبادی به لحاظ عرفانی درجاتی دارد: روزۀ عام، روزه خاص و روزه خاصُ الخاص.

روزه ماه رمضان از ستون‌های اسلام شمرده شده است و همه مسلمانان - در صورت داشتن شرایطی که در کتابهای فقهی ذکر شده است- باید در این ماه روزه بگیرند. روزه رمضان در ۲۸ شعبان سال دوم هجری در مدینه با نزول آیه ۱۸۳ سوره بقره (یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا کتِبَ عَلَیکمُ الصِّیامُ کما کتِبَ عَلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکمْ لَعَلَّکمْ تَتَّقُون) بر مسلمانان واجب شد، هر چند موارد وجوب و محرمات آن چندی بعد تغییر یافت و مواردی از آن با نزول آیاتی نسخ شد.

محتویات

پیشینه روزه در ادیان گذشته

روزه (صیام) در لغت به معنای خودداری از انجام کاری است و در اصطلاح شرع به معنای بازداشتن نفس از همه چیزهایی است که روزه را باطل می‌کند.(مُفطِرات)

قرآن با صراحت وجود این فریضه الهی را در ادیان دیگر بیان می‌کند.[۱] با این حال همانندی روزه مسلمانان با غیر مسلمانان در اصل تکلیف است نه در خصوصیات آن. بنا بر روایات اسلامی اولین کسی که روزه گرفت حضرت آدم بود.[یادداشت ۱]

روزه گرفتن از عبادات یهودیان بوده که چندین بار در عهد قدیم به آن اشاره شده است. حضرت موسی پیش از دریافت الواح از خداوند، چهل شبانه روز در کوه سینا روزه گرفت و از خوردن و آشامیدن پرهیز کرد.[۲] [یادداشت ۲][۳]

در شریعت یهود، یکی از راه‌های متعارف نزدیکی به خداوند روزه است و امروزه، امری متداول و معمول در آیین کلیمیان جهان است که در قالب‌های واجب و اختیاری برگزار می‌شود. روزه در زبان عِبری، تعنیت به معنای رنج دادن جان نامیده می‌شود که وجه تسمیه آن خودداری از خوردن و آشامیدن طی روز (شرعی) است. در تقویم عِبری ۶ روز به عنوان روزه واجب درنظر گرفته شده است.

بنا بر آنچه در عهد جدید آمده است حضرت مریم روزه می‌گرفت و حضرت عیسی علاوه بر اینکه خود روزه می‌گرفت به شاگردانش دستور داد که پس از او روزه بگیرند.[۴] (توضیح بیشتر: [۱])

روزه در اسلام

افطاری در هند

وجوب روزه ماه رمضان در بیست و هشتم شعبان سال ۲ هجری قمری، ۱۳ روز پس از تغییر قبله تشریع شد. [۵] [۶] [۷] هرچند قبل از آن هم پیامبر و برخی مسلمانان روزه می‌گرفتند.

در صدر اسلام برای روزه‌داران علاوه بر موارد کنونی، رعایت دو مورد دیگر نیز واجب بود که بعداً وجوب آنها نَسخ شد: ۱- روزه‌داران پس از افطار، فقط تا وقتی که به خواب نرفته بودند مجاز بودند غذا بخورند. ۲- زناشویی، در شب و روز ماه رمضان حرام بود. برخی اصحاب پیامبر در این مدت به تصریح آیه قرآن[۸] با ارتکاب این موارد به خود خیانت می‌کردند.[۹]

پیامبر اسلام (ص) در پاسخ به این سؤال که چرا روزه در اسلام سی روز است، فرمود: به دلیل این که آدم وقتی از میوه ممنوعه خورد، ۳۰ روز در بدنش باقی بود؛ پس خداوند بر فرزندان او ۳۰ روز گرسنگی و تشنگی را واجب کرد.[۱۰]

روزه در قرآن

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ﴿١٨٣﴾ (ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، روزه بر شما مقرر شده است، همانگونه که بر کسانی که پیش از شما [بودند] مقرر شده بود، باشد که پرهیزگاری کنید.) بقره/۱۸۳

روزه در ۱۴ آیه از قرآن ذکر شده است. دستور روزه گرفتن در ماه رمضان و بسیاری از احکام مربوط به آن در سوره بقره آیات ۱۸۳-۱۸۵، و آیه ۱۸۷ آمده است. به علاوه، آیات دیگری نیز هستند که روزه گرفتن را به عنوان کفّاره برخی گناهان[۱۱] و یا جایگزین بعضی از آداب مراسم حج[۱۲] بیان می‌کنند. «‌صائمون‌» و «‌صائمات‌» (روزه داران مرد و روزه داران زن) در قرآن در سوره احزاب آیه ۳۵ به عنوان دو گروه از انسان‌ها که در زمره گروه‌های مورد بخشایش خداوند هستند معرفی شده‌اند. در سوره مریم آیه ۲۶، مریم با خود عهد سکوتی بست که قرآن از آن به روزه یاد می‌کند.

روزه در روایات

در روایات از روزه تحت این عناوین نام برده شده است:

روزه حقیقی در احادیث، ترک همه چیزهایی معرفی شده که خدا نمی‌پسندد،[یادداشت ۲۲] روزه‌ای که چشم و گوش و مو و پوست هم روزه‌دار باشد،[یادداشت ۲۳] و روزه دهان بالاتر از روزه شکم و روزه قلب بالاتر از روزه دهان معرفی شده است.[یادداشت ۲۴]

مراتب روزه‌داری

روزه سه درجه دارد: روزه عام، روزه خاص و روزه خاص الخاص.

  • روزه عام این است که انسان از چیزهایی که روزه را باطل می‌کند دوری کند.
  • روزه خاص این است که علاوه بر احتراز از این موارد، چشم و گوش و زبان و دست و پا و سایر اعضاء و جوارح او هم روزه باشند، روزها را روزه بگیرد و شب‌ها را به دعا بپردازد و از آزار دادن مردم یا حسد ورزیدن به ایشان بپرهیزد و دشمنی‌های شخصی را به کناری نهد و روزی که روزه می‌گیرد همانند سایر روزهایش نباشد.
  • روزه خاص الخاص هم این است که علاوه بر رعایت موارد بالا، قلب او هم روزه باشد؛ یعنی قلب خود را از توجه به غیر خدا نگه دارد و نفس خود را از خواهش‌ها و شهوات باز دارد به گونه‌ای که فکر گناه هم نکند.

در ماه رمضان که ماه روزه‌داری است به اخلاق و رفتار نیز توجه ویژه شده و بر اساس حدیثی از امام صادق(ع)، خوش اخلاقی در این ماه باعث ثبات قدم شخص بر روی پل صراط خواهد شد.[یادداشت ۲۵]

فلسفه روزه‌داری

درباره فلسفه و حکمت تشریع روزه، در قرآن کریم، روایات اسلامی و سخنان عالمان دینی، سخن گفته شده است. قرآن کریم هنگام بیان حکم وجوب روزه، یکی از حکمت‌های آن را تقوا معرفی کرده است[۱۴] از مهمترین حکمت‌های دیگر وجوب روزه می‌توان به تقویت اخلاص و اراده شخص، و اُنس با عبادت اشاره کرد.

روزه باعث می‌شود تا مردم درد گرسنگی و تشنگی را بچشند و به یاد معاد و زندگی جاودانه آخرت افتاده، خود را برای آن آماده کنند. روزه‌دار بر اثر ناراحتی که از گرسنگی برایش پیش می‏‌آید از تکبر دور شده و آمادگی انجام سایر واجبات و عبادات مالی را پیدا می‌کند.[۱۵]

در حدیث قدسی ثمرۀ روزه حکمت و شناخت قلبی و معرفت به خدا بیان شده که نتیجۀ آن آرامش روح و روان در سختی‌های زندگی است.[یادداشت ۲۶]

همچنین، به باور برخی، روزه روحیه نظم، قناعت و صبر در برابر گناهان و مشکلات زندگی را نیز در فرد و جامعه تقویت می‌کند. بنابر آمارهای منتشر شده در رسانه‌ها، آمار تخلفات اجتماعی در ماه رمضان کاهش قابل ملاحظه‌ای پیدا می‌کند.[۱۶]

اقسام روزه

روزه از جهت احکام شرعی چهار گونه است:

روزه‌های واجب
روزه‌های مستحب
روزۀ تمام روزهای سال، غیر از روزهای حرام و مکروه، مستحب است و گرفتن روزه در بعضی از روزها بیشتر سفارش شده است که از آن جمله است:
  • پنجشنبه اول و پنجشنبه آخر هر ماه قمری و چهار شنبه اولی که بعد از روز دهم آن ماه است
  • سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم هر ماه قمری
  • همه روزهای دو ماه رجب و شعبان که تک تک آن روزها فضیلت بسیار دارد
  • روز چهارم تا نهم شوال
  • روز بیست و پنجم ذی قعده (دحو الارض) و بیست و نهم آن
  • روز اول تا نهم ذی حجه (روز عرفه)؛ ولی اگر به واسطه ضعف روزه نتواند دعاهای روز عرفه را بخواند روزه آن روز مکروه است
  • روز عید غدیر (۱۸ ذی حجه)
  • روز مباهله (۲۴ ذی حجه)
  • روز اول و سوم و هفتم محرم
  • روز میلاد پیامبر (۱۷ ربیع الاول)
  • روز پانزدهم جمادی الاولی
  • روز مبعث پیامبر اکرم (۲۷ رجب)
روزه‌های مکروه
روزه‌های حرام
  • روزه عید فطر و عید قربان
  • در روزی که انسان نمی‌داند آخر ماه شعبان است یا اول ماه رمضان (یوم الشک)، اگر به نیت اول ماه رمضان روزه بگیرد حرام است، ولی اگر به نیت آخر شعبان روزه بگیرد صحیح بوده و اگر بعدا معلوم شود اول ماه رمضان بوده به عنوان روزه ماه رمضان حساب می‌شود.
  • اگر کسی یقین یا گمان دارد روزه برایش مضر است ولی باز روزه بگیرد، روزه‌اش صحیح نیست.
  • روزه سکوت، یعنی نیت کند که علاوه بر مفطرات دیگر روزه، از سخن گفتن نیز در طول روز پرهیز کند.
  • روزه وِصال، یعنی عمدا روزۀ دو روز را به هم پیوند دهد بدون اینکه بین آنها افطار کند.
  • روزه ایام تشریق برای کسانی که در سرزمین مِنا هستند
  • روزه مسافر[۱۷]

نکته: تا انسان روزۀ واجبی بر عهده دارد نمی‌تواند روزه مستحبی بگیرد.

اگر کسی روزه مستحبی بگیرد واجب نیست آن را به آخر برساند بلکه اگر برادر مؤمنش او را به غذا دعوت کند، مستحب است دعوت او را قبول کرده و در بین روز افطار نماید.

در بین مسلمانان رایج است که برای آمادگی نوجوانان نابالغ برای روزه کامل، برخی روزها میان وعده‌های بین صبحانه (یا سحری) تا ناهار و از ناهار تا افطار را حذف و آنان را تشویق به روزۀ به اصطلاح کله گنجشکی می‌کنند.

روزه بر چه کسانی واجب نیست

  • افراد مسن و یا بیمارانی که امید به بهبودی برایشان نیست، در صورت سختی زیاد، می‌توانند از روزه گرفتن خودداری کنند بدون آنکه مجبور باشند قضای آن را به جای آوردند. این افراد باید به ازای هر روزی که روزه نگرفتند یک مُد طعام ببخشند.
  • اگر زنان باردار یا شیرده بترسند که روزه برای خودشان یا کودک ضرر داشته باشد، شکستن روزه بر آنها واجب است؛ گرچه قضای روزه نیز بر گردن آنهاست.
  • بیمارانی که احتمال بهبودی برایشان می‌رود و آنهایی که تاب گرسنگی و تشنگی را ندارند، می‌توانند روزه‌شان را بشکنند به شرط آنکه قضای‌اش را به جای آورند. اگر انسانی در خطر مرگ یا از دست دادن عضوی از اعضای بدن است، شکستن روزه بر او واجب می‌گردد.
  • خانم‌ها در شرایط عادت ماهیانه و نِفاس

کیفیت روزه گرفتن

برای روزه گرفتن باید با نیت قصد قربت به خدای متعال نوع روزه را در دل معین کرده و از چیزهایی که روزه را باطل می‌کند دوری کرد. (برای مشاهده احکام بیشتر: [۲] [۳])

زمان نیت روزه این‌گونه است:

روزه ماه رمضان قضای روزه روزه‌های مستحبی
قبل از اذان صبح، یا اول ماه به نیت همه روزهای ماه رمضان اگر تا قبل از اذان ظهر کاری که روزه را باطل می‌کند انجام نداده می‌تواند نیت قضای روزه کند اگر تا قبل از غروب کاری که روزه را باطل می‌کند انجام نداده می‌تواند نیت روزه مستحبی کند.

مُبطِلات روزه

اعمالی که انجام عمدی آنها باعث باطل شدن روزه می‌شود نُه چیز است:

  1. خوردن و آشامیدن (در آنچه غیر از راه حلق باشد مثل تزریق، محل اختلاف است)
  2. آمیزش جنسی (چه از راه حلال باشد یا راه حرام)
  3. دروغ بستن بر خدا، رسول خدا و امامان
  4. رساندن غبار غلیظ (مانند سیگار) به حلق بنا بر فتوای بیشتر فقها
  5. باقی ماندن بر جنابت، حیض و نفاس تا اذان صبح
  6. استمناء به معنی خارج کردن منی (چه از راه حلال باشد چه از راه حرام)
  7. اماله با مایعات بنا بر فتوای برخی فقها
  8. استفراغ کردن
  9. فرو بردن سر در آب بنا بر فتوای برخی فقها

نوشیدن آب در حال عُسر و حَرَج (=سختی شدید)

به فتوای عده‌ای از فقها روزه‌دار اگر دچار تشنگی شدید غیرقابل تحمل شود، می‌تواند به قدر ضرورت و رفع تشنگی آب بنوشد.[۱۸] اما اینکه این روزه باطل یا صحیح است، اختلاف است. برخی صحیح دانسته‌اند و در نتیجه نیازی به قضا نیست.[۱۹] و برخی از فقها اگرچه نوشیدن آب را جایز دانسته‌اند، اما روزه را باطل می‌دانند و باید قضا شود.[۲۰]

روزه نوبالغان

کسانی بر اثر ضعف جسمانی روزه گرفتن برای آنها قابل تحمل نباشد یا برای آنان ضرر داشته باشد، می‌توانند روزه خود را افطار کنند، مانند دختران ۹ ساله. ضعف جسمانی به تنهایی موجب سقوط روزه نیست، بلکه اگر به حرج و مشقت برسد، روزه از او ساقط می‌شود. قضای این روزه بر او واجب است و اگر نتواند تا رمضان بعد قضا کند، برای هر روز، یک مد طعام دهد.[۲۱]

روزه در شهرهای نزدیک قطب

مسلمانان کشورهایی مانند سوئد (در نزدیکی قطب شمال)، با ساعت‌های طولانی روزۀ ماه رمضان در روزهای تابستان رو به رو هستند. سازمان‌های اسلامی و مراجع تقلید، درباره حکم روزه در این مناطق دیدگاه‌های گوناگونی دارند و هنوز هیچ توافقی درباره چگونگی روزه‌داری مسلمانان در این کشورها صورت نگرفته است.[۴] [۵] [۲۲]

کفاره روزه

اگر شخص به علت بیماری یا مسافرت و... روزه ماه رمضان را افطار کرده باشد باید پس از ماه رمضان قضای آن را بگیرد و اگر تا ماه رمضان سال بعد موفق به گرفتن قضای آن نشده باشد علاوه بر قضای روزه برای هر روز یک مُد طعام (۷۵۰ گرم آرد، گندم، برنج، نان و...) به عنوان کفاره به فقیر بدهد و اگر بدون عذر عمدا روزه خود را باطل کرده باشد برای هر روز علاوه بر قضای آن روز، ۶۰ مُد طعام (نه پول آن) به ۶۰ مسکین باید بدهد و یا ۶۰ روز روزه بگیرد که ۳۱ روز آن (بر طبق فتوای مشهور فقها) باید پشت سر هم باشد.

اگر به چیز حرامی روزه را باطل کرده است علاوه بر اطعام ۶۰ مسکین برای هر روز، ۶۰ روز روزه به همان کیفیت باید بگیرد.

کسی که قضای روزه ماه رمضان را گرفته، اگر بعدازظهر روزه‌اش را باطل کند، باید به ده فقیر، هرکدام یک مُد طعام بدهد و اگر نمی‌تواند، سه روز روزه بگیرد.

اِفطار یا بازکردن روزه

افطاری در حرم امام رضا (ع)

شکستن یا بازکردن روزه را افطار گویند.[۲۳] مطابق فقه اهل سنت روزه دار بهتر است در بازکردن روزه خود به محض غروب خورشید شتاب کند، حال آنکه طبق دیدگاه مشهور در فقه شیعه، روزه دار باید صبر کند تا سرخی نیمه شرقی آسمان برود.[۲۴] مسلمانان معمولاً روزه را با خرما باز می‌کنند. برخی از مسلمانان بعد از بازکردن روزه نماز می‌خوانند و سپس آماده وعده غذایی بزرگتری می‌شوند که معمولاً شامل غذاهای مخصوص به این ماه است. از آنجا که افطاری دادن به روزه دار فضیلت بسیار دارد[۲۵] [یادداشت ۲۸] این غذا خوردن‌ها فرصتی برای بازدید بستگان، همسایگان و دوستان از یکدیگر نیز هست.

در بعضی مکان‌ها مانند حرم امام رضا و برخی مساجد پس از نماز جماعت مغرب و عشا سفرۀ افطار مختصری پهن می‌شود که مورد استقبال نمازگزاران قرار می‌گیرد.

در گذشته به هنگام افطاری و سحری توپ در می‌کردند یا در بوق می‌دمیدند.[۲۶]

روزه در مذاهب فقهی شیعه و اهل سنت

تفاوتهایی در احکام روزه بین مذاهب شیعه و اهل سنت وجود دارد که برخی از آنها عبارتند از:

عنوان شیعه مالکی شافعی حنفی حنبلی
ابطال روزه با خوردن و آشامیدن قضا و کفاره دارد --- فقط قضا دارد قضا و کفاره دارد فقط قضا دارد
ابطال روزه با استمناء قضا و کفاره دارد فقط قضا دارد فقط قضا دارد فقط قضا دارد فقط قضا دارد
غبار غلیظ مبطل روزه است مبطل نیست مبطل نیست مبطل نیست مبطل نیست
قطع کردن نیت روزه در وسط روزه مبطل است مبطل نیست مبطل نیست مبطل نیست مبطل است
روزه عید فطر و قربان حرام است حرام است حرام است مکروه شدید است حرام است
روزه ایام تشریق بر کسی که در منا حاضر است، حرام است مطلقا حرام نیست روزه ۱۱ و ۱۲ ذی الحجه بر غیر حاجی حرام است مکروه شدید است بر غیر حاجی حرام است
رویت هلال در یک شهر نسبت به شهرهای دیگر هیچ ربطی به هم ندارند مگر اینکه افق آن دو شهر با هم متحد باشد رویت در یک شهر، برای بقیه شهرها هم حجیت دارد هیچ ربطی به هم ندارند مگر اینکه افق آن دو شهر با هم متحد باشد رویت در یک شهر، برای بقیه شهرها هم حجیت دارد رویت در یک شهر، برای بقیه شهرها هم حجیت دارد
قضای روزه والدین پسر بزرگ باید قضا کند اگر وصیت کرده، پسر بزرگ باید برای هر روز یک مد ططعام بدهد و در غیر این صورت، واجب نیست به جای هر روز یک مد طعام بدهد جای هر روز یک مد طعام بدهد جای هر روز یک مد طعام بدهد
بقای بر جنابت تا هنگام طلوع آفتاب هم قضا دارد و هم کفاره روزه آن روزش صحیح است روزه آن روزش صحیح است روزه آن روزش صحیح است روزه آن روزش صحیح است[۲۷]

روزه از منظر پزشکی

گلوکز منبع اصلی تامین انرژی بدن است و برای سلامت مغز حیاتی است. هنگامی که بدن بیش از ۴ تا ۸ ساعت از دریافت گلوکز منع شود بدن به جای گلوکز از گلیکوژن کبد که حالت ذخیره‌ای گلوکز است استفاده می‌کند. در این وضعیت بدن بخشی از پروتئین خود را نیز برای جبران کمبود سوخت مصرف می‌کند و پس از ۱۲ ساعت بدن از گلیکوژن موجود در عضلات استفاده می‌کند. اگر همچنان گلوکزی به بدن نرسد بدن در این هنگام به سوزاندن چربی‌های بدن روی می‌آورد.

طبق پژوهش گروهی از متخصصان قلب در بیمارستان آمریکایی دوبی روزه ماه رمضان تاثیر مثبت بر شاخص لیپید می‌گذارد و خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی را کاهش می‌دهد. به گفته این گروه، LDL (چربی بد) به اندازه بالایی کاهش یافته و HDL (چربی خوب) افزایش می‌یابد. علاوه بر این طبق این پژوهش، روزه ماه رمضان کلسترول خون را کاهش می‌دهد.[۲۸] پژوهش نشان می‌دهد محدودکردن کالری به صورت روز در میان مزایایی برای سلامتی دارد. مزایایی شامل کاهش ریسک سرطان، بیماریهای قلبی، دیابت، مقاومت انسولین، اختلالهای سیستم ایمنی، و به طور کلی کند کردن روند پیری. [۲۹]

دفع سموم بدن (به گفتهٔ پائول براگ)، [۳۰] پاکسازی رگ‌ها و جلوگیری از بیماری‌های قلبی و کاهش خطر ابتلا به دیابت، آلزایمر، [۳۱] از دیگر فواید روزه است.

از عوارض روزه ضعف و افت فشار خون است و علائم آن افزایش عرق کردن، ضعف، خستگی، کم شدن انرژی، سرگیجه به ویژه هنگام برخاستن، ظاهر رنگ پریده و احساس افتادن است که این علائم بیشتر هنگام بعد از ظهر اتفاق می‌افتد. [۳۲] همچنین توانایی شناختی در طول زمان روزه کاهش یافته سردرد و بدخلقی نیز افزایش می‌یابد گروهی از محققان کمبود خواب که به خاطر سحری رخ می‌دهد را بی‌تاثیر نمی‌دانند.

اختلال در تعادل مایعات در بدن از عوارض دیگر روزه است اما به گفتهٔ محققان، این اختلال هیچگونه اثرات زیانبخش ثابت شده‌ای بر بدن ندارد. گرچه روزه در ماه رمضان برای افرادی که از سلامتی جسمانی برخوردارند بی‌خطر است ولی کسانی به بیماریهای گوناگون دچار هستند باید با پزشک خود مشورت کنند.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد که میزان سروم کلسترول، تیروکسین و اسید اوره در خون به طرز قابل ملاحظه‌ای افزایش می‌یابد. [۳۳] مصرف قرص‌های ضدبارداری برای تاخیر در عادت ماهانه در ماه رمضان، به دلیل کاهش مقدار آب موجود در خون فرد، می‌تواند باعث لخته شدن خون در مغز شود. علاوه بر روزه داری، نوشیدن آب کم و یا فعالیت زیاد که دفع بیشتر آب بدن را به همراه دارد، زمینه ساز خطر لخته شدن خون در مغز است.

پانویس

  1. سوره بقره، آیه ۱۸۳.
  2. خروج ۳۴:۲۹.
  3. یهوشافط پس از پیروزی یهودیه بر موآبی‌ها و عمونیان چهل روز روزه گرفت. دوم تواریخ ۲۰:۳.
  4. انجیل لوقا، ۵:۳۴.
  5. علامه مجلسی، بحار الانوار، ج۱۹، ص۱۳۹.
  6. کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۳۷.
  7. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۴۲.
  8. بقره:۱۸۷ أُحِلَّ لَکمْ لَیلَةَ الصِّیامِ الرَّفَثُ إِلی‏ نِسائِکمْ هُنَّ لِباسٌ لَکمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّکمْ کنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَکم.
  9. طبرسی، جوامع الجامع، جامعه مدرسین، ج۱، ص۱۰۶؛ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۷، ص۸۱.
  10. شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۳۶۷ش، ج۲ ص۷۴.
  11. سوره نسا، آیه ۹۲؛ سوره مائده، آیه ۸۹ و ۹۵؛ سوره مجادله، آیه ۴.
  12. سوره بقره، آیه ۱۹۶.
  13. امام محمد باقر(ع): بُنِی الْإِسْلَامُ عَلَی خَمْسَةِ أَشْیاءَ عَلَی الصَّلَاةِ وَ الزَّکاةِ وَ الْحَجِّ وَ الصَّوْمِ وَ الْوَلَایة؛ اسلام بر پنج چیز استوار است، بر نماز و زکات حج و روزه و ولایت (کلینی، کافی، ۱۴۰۷ش، ج۴، ص۶۲).
  14. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! روزه بر شما واجب گشت، همانگونه که بر مردمان پیش از شما واجب گشت؛ شاید تقوا پیشه کنید (سوره بقره، آیه ۱۸۳).
  15. علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۳۶۲ش، ج۵۵، ص۳۴۱؛ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۳۶۲ش، ج۹۳، ص۳۷۰.
  16. «کاهش ۵ تا ۳۳ درصدی جرایم در ماه رمضان».
  17. علامه طباطبایی، المیزان، مؤسسة النشر الإسلامي، ج۳، ص۶۶۲.
  18. حکیم، مستمسک العروة الوثقی ج۸، ص۳۲۴؛ آملی، مصباح الهدی، ج۸، ص۱۴۰، خمینی، استفتاآت، ج۱، ص۳۲۱.
  19. شهید اول، الدروس الشرعیه، ج۱، ص۲۷۳ و ص۲۷۶؛ حلی، منتهی المطلب، ج۹، ص۱۳۹؛ شیخ بهایی، التعلیقة علی الرسالة الصومیه ص۴۹-۵۰؛ اردبیلی، مجمع الفائده، ج۵، ص۳۲۵-۳۲۶؛ حکیم، مصباح المنهاج، کتاب الصوم، ص۱۶۱؛ سبحانی، رساله توضیح المسائل، مساله ۱۲۵۶.
  20. مانند:آملی، مصباح الهدی، ج۸، ص۱۴۰؛ حکیم، مستمسک العروة الوثقی ج۸، ص۳۲۴؛ سبزواری، مهذب الاحکام ج۱۰ ص۱۳۲.
  21. خمینی، استفتائات،، ج۱، ص۳۳۳، س۸۸؛ نظر مراجع عظام تقلید پیرامون روزه‌داری با ضعف جسمانی.
  22. هجده ساعت روزه‌داری در سوئد؛ به گزارش شیعه آنلاین به نقل از مهر؛ ۱۱ مرداد ۱۳۹۰.
  23. فرهنگ فارسی عمید، «‌افطار‌».
  24. Fasting: Encyclopedia Iranica.
  25. امام صادق(ع): مَنْ فَطَّرَ صَائِماً فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِه -- هر کس روزه داری را افطار دهد، برای او هم مثل اجر روزه دار است تهذیب الاحکام (تحقیق خرسان) ج۴، ص۲۰۱، ح۵۷۹ - کافی (ط-الاسلامیه) ج۴، ص۶۸، ح۱.
  26. دانشنامه جهان اسلام، «‌بوق‌».
  27. الفقه علی المذاهب الخمسه، ص۱۴۹-۱۶۵.
  28. Ramadan fasting is good for the heart.
  29. Every Other Day Fasting May Reduce Cancer Risk| Worldhealth.net Anti-Aging News.
  30. , , The miracle of fasting: proven through history for physical, mental and spiritual rejuvenation, Health Science Publications, Inc. , 2004, ; pp. ff1ii–52.
  31. Carrie Van Dusen, Brigham Young University, 05/25/2010.
  32. برای جلوگیری از سردرد در ماه رمضان، چای سبز بنوشید؛ همشهری؛ ۱۵ مرداد ۱۳۹۱.
  33. Changes in certain blood constituents during... [Am J Clin Nutr. 1982 - PubMed - NCBI].
  1. قال النبی(ص): إِنَّ آدَمَ ع لَمَّا أَکَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ بَقِی فِی بَطْنِهِ ثَلَاثِینَ یوْماً فَفَرَضَ اللَّهُ عَلَی ذُرِّیتِهِ ثَلَاثِینَ یوْماً الْجُوعَ وَ الْعَطَشَ؛ هنگامی که حضرت آدم (ع) از درخت ممنوعه خورد، سی روز در شکمش باقی ماند. پس از آن بود که خداوند بر حضرت آدم و نسل او سی روز‏ گرسنگی و تشنگی را واجب نمود. من لایحضره الفقیه ج۲ ص۷۴.
  2. داوود در هنگام بیماری پسرش روزه گرفت. دوم سموئیل ۱۲:۱۵.
  3. قَالَ النبی (ص): یا رَبِّ وَ مَا مِیرَاثُ الصَّوْمِ قَالَ الصَّوْمُ یورِثُ الحِکمَةَ وَ الحِکمَةُ تُورِثُ الْمَعْرِفَةَ وَ الْمَعْرِفَةُ تُورِثُ الْیقِینَ فَإِذَا اسْتَیقَنَ الْعَبْدُ لَا یبَالِی کیفَ أَصْبَحَ بِعُسْرٍ أَمْ بِیسْر؛ پیامبر اکرم از خداوند سؤال کرد: پروردگارا نتیجه روزه چیست؟ خداوند فرمود: نتیجۀ روزه حکمت است و نتیجۀ حکمت معرفت، و نتیجۀ معرفت یقین. پس هرگاه بنده به درجۀ یقین رسید، اهمیتی نمی‌دهد دنیا برایش به آسانی بگذرد یا به سختی (علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۳۶۲ش، ج۷۴، ص۲۷).
  4. امام صادق(ع): إِنَّمَا فَرَضَ اللَّهُ (عَزَّ وَ جَلَّ) الصِّیامَ لِیسْتَوِی بِهِ الْغَنِی وَ الْفَقِیر؛ خداوند روزه را واجب کرده تا بدین وسیله دارا و ندار (غنی و فقیر) مساوی گردند (شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۷۳، ح۱۷۶۶).
  5. امام علی(ع): فرض الله...َ الصِّیامُ ابْتِلَاءً لِإِخْلَاصِ الْخَلْق‏؛ خداوند روزه را واجب کرد تا به وسیله آن اخلاص خلق را بیازماید (نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، ص۵۱۲، ح۲۵۲؛ تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص۱۷۶، ح۳۳۷۶).
  6. حضرت محمد(ص): الصَّوْمُ فِی الْحَرِّ جِهَاد؛ روزه گرفتن در گرما، جهاد است (علامه مجلسی، بحار الانوار، بیروت، ج۹۳، ص۲۵۷، ح۱۴.
  7. حضرت محمد(ص): لِکلِّ شَی‏ءٍ زَکاةٌ وَ زَکاةُ الْأَبْدَانِ الصِّیام‏؛ برای هر چیزی زکاتی است و زکات بدن‌ها روزه است (شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۷۵، ح۱۷۷۴).
  8. امام رضا(ع): إِنَّمَا أُمِرُوا بِالصَّوْمِ لِکی یعْرِفُوا أَلَمَ الْجُوعِ وَ الْعَطَشِ فَیسْتَدِلُّوا عَلَی فَقْرِ الْآخِرَة؛ مردم به انجام روزه امر شده‌اند تا درد گرسنگی و تشنگی را بفهمند و به واسطه آن فقر و بیچارگی، آخرت را بیابند (حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۱۰، ص۹، ح۱۲۷۰۱).
  9. حضرت محمد(ص): طُوبَی لِمَنْ ظَمَأَ، أَوْ جَاعَ لِلَّهِ، أُولَئِک الَّذِینَ یشْبَعُونَ یوْمَ الْقِیامَة؛ خوشا به حال کسانی که برای خدا گرسنه و تشنه شده‌‏اند؛ اینان در روز قیامت سیر می‌‏شوند (حر عاملی، هدایة الامة الی احکام الائمة، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۲۶۸، ح۹).
  10. حضرت محمد(ص): الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّار؛ روزه سپری در برابر آتش جهنم است (کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۶۲، ح۱؛ ابن شعبه، تحف العقول، ۱۳۶۳ق، ص۲۵۸)؛ امام سجاد(ع): وَ أَمَّا حَقُّ الصَّوْمِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ حِجَابٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ عَلَی لِسَانِک وَ سَمْعِک وَ بَصَرِک وَ فَرْجِک وَ بَطْنِک لِیسْتُرَک بِهِ مِنَ النَّار؛ حق روزه آن است که بدانی این پرده‌‏ای است که خداوند در برابر زبان، گوش، چشم، اندام و شکمت آویخته تا تو را از آتش بپوشاند (ابن شعبه، تحف العقول، ۱۳۶۳ش، ص۲۵۸).
  11. امام صادق(ع): لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ فَرْحَةٌ عِنْدَ إِفْطَارِهِ وَ فَرْحَةٌ عِنْدَ لِقَاءِ رَبِّه؛ برای روزه‌دار دو سرور و خوشحالی است: یکی هنگام افطار و دیگری هنگام لقاء پروردگار (کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۶۵).
  12. امام صادق(ع): وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ قال الصبر الصوم؛ خداوند عزو جل فرموده که است از صبر و نماز کمک بگیرید، صبر، روزه است (تفسیر قمی، ج۱، ص۴۶؛ عیاشی، تفسیر عیاشی، المکتبة العلمیة الإسلامیة، ج۱، ص۴۴، ح۴۱).
  13. امام موسی کاظم(ع): دَعْوَةُ الصَّائِمِ تُسْتَجَابُ عِنْدَ إِفْطَارِه؛ دعای شخص روزه‌‌دار هنگام افطار مستجاب می‌‏شود (علامه مجلسی، بحار الانوار، بیروت، ج۹۳، ص۲۵۵، ح۳۳).
  14. حضرت محمد(ص): صوموا تَصِحّوا؛ روزه بگیرید تا تندرست باشید (پاینده، نهج الفصاحة، ۱۳۸۷ش، ص۵۴۷، ح۱۸۵۴.
  15. عَنْ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ(ع) قَالَ: ثَلَاثٌ یذْهَبْنَ بِالْبَلْغَمِ وَ یزِدْنَ فِی الْحِفْظِ السِّوَاک‏ وَ الصَّوْمُ‏ وَ قِرَاءَةُ الْقُرْآن (طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۵۱).
  16. امام صادق(ع): اَلصَّومُ جُنَّةٌ مِن آفاتِ الدُّنیا وَ حِجابٌ مِن عَذابِ الآخِرَةِ؛ روزه سپری است از آفت‌های دنیا و پرده‌ای است از عذاب آخرت (مصباح الشریعة، ص۱۳۵؛ نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسایل، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۳۶۹، ح۸۴۴۱).
  17. امام باقر(ع): اَلصّیامُ وَ الْحَجُّ تَسْکینُ الْقُلوبِ؛ روزه و حج آرام‏بخش دلهاست (شیخ طوسی، امالی، ص۲۹۶، ح۵۸۲.
  18. حضرت محمد(ص): اَلا اُخْبِرُکمْ بِشَی‏ءٍ اِنْ اَنـْتُمْ فَعَلْتُموهُ تَباعَدَ الشَّیطانُ مِنْـکمْ کما تَباعَدَ الْمَشْرِقُ مِنَ الْمَغْرِبِ؟ قالوا: بَلی، یا رسول اللّه قالَ: اَلصَّوْمُ یسَوِّدُ وَجْهَهُ وَ الصَّدَقَةُ تَـکسِرُ ظَهْرَهُ وَ الْحُبُّ فِی اللّه‏ِ وَ الْمُوازَرَةُ عَلَی الْعَمَلِ الصّالِحِ یقْطَع دابِرَهُ وَ الاْسْتِغْفارُ یقْطَعُ وَ تینَهُ و لکلّ شی‏ء زکاة و زکاة لأبدان الصّیام؛ آیا شما را از چیزی خبر ندهم که اگر به آن عمل کنید، شیطان از شما دور شود، چندان که مشرق از مغرب دور است؟ عرض کردند: چرا. فرمودند: روزه روی شیطان را سیاه می‌کند، صدقه پشت او را می‌شکند، دوست داشتن برای خدا و همیاری در کار نیک، ریشه او را می‌کَند و استغفار شاهرگش را می‌‏زند و برای هر چیزی زکات است و زکات بدن‌ها روزه است (قطب راوندی، منهاج البراعة، کتابخانه آیت الله مرعشی، ج۷، ص۴۲۶).
  19. حضرت محمد(ص): قَالَ اللَّهُ تَبَارَک وَ تَعَالَی الصَّوْمُ لِی وَ أَنَا أَجْزِی بِه‏؛ خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید روزه برای من است و من پاداش آن را می‌‏دهم (شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۷۵، ح۱۷۷۳.
  20. پیامبر(ص) می‏فرماید: انَّ الجنّةَ مُشتاقةٌ اِلی اَربعةِ نفرٍ: الی مُطعم الجیعانِ و حافِظِ الِلّسان و تالِی القرآنِ و صائِمِ شهرِ رمضان؛ بهشت مشتاق چهار نفر است، کسی که گرسنه‏ای را سیر کند، آن که حافظ زبان خود باشد، کسی که قرآن را تلاوت کند، و کسی که در ماه رمضان روزه بگیرد.
  21. امام صادق(ع): مَنْ أَفْطَرَ یوْماً مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ خَرَجَ رُوحُ الْإِیمَانِ مِنْه؛ هر کس یک روز ماه رمضان را (بدون عذر) بخورد، روح ایمان از او جدا می‌‏شود (شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۱۸، ح۱۸۹۲.
  22. امام علی(ع): لیس الصوم الإمساک عن المأکل و المشرب الصوم الإمساک عن کل ما یکرهه الله سبحانه؛ روزه، امساک از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه خودداری از تمامی چیزهایی است که خداوند سبحان آنها را بد می‌داند (ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، دار احیاء الکتب العربیة، ج۲۰، ص۲۹۹، ح۴۱۷).
  23. امام صادق(ع): اِذا صُمتَ فَلیصُم سَمعَک وَ بَصرَک وَ شَعرَک وَ جِلدَک؛ آنگاه که روزه می‌‏گیری باید چشم و گوش و مو و پوست تو هم روزه ‌دار باشند. (کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۸۷.
  24. حضرت علی(ع): صَوْمُ الْقَلْبِ خَیرٌ مِنْ صِیامِ اللِّسَانِ وَ صِیامُ اللِّسَانِ خَیرٌ مِنْ صِیامِ الْبَطْن؛ روزه قلب بهتر از روزه زبان است و روزه زبان بهتر از روزه شکم است (تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص۱۷۶، ح۳۳۶۳.
  25. شیخ صدوق به سند معتبر از پیامبر(ص) روایت کرده است که فرمود: أَیهَا النَّاسُ مَن حَسَّنَ مِنکُم فِی هَذَا الشَِهرِ خُلُقَهُ کَانَ لَهُ جَوَازٌ عَلَی الصِّرَاطِ یومَ تَزِلُّ فِیهِ الأَقدَامُ وَ مَن خَفَّفَ فِی هَذَا الشَّهرِ عَمَّا مَلَکَت یمِینُهُ خَفَّفَ اللهُ عَلَیهِ حِسَابَهُ وَ مَن کَفَّ فِیهِ شَرَّهِ کَفَّ اللهُ عَنهُ غَضَبَهُ یومَ یلقَاهُ؛ مردم! هر کدام از شما که اخلاق خود را در این ماه اصلاح کند، روزی که در صراط پاها می‌لغزد، جوازی بر صراط خواهد داشت. و هر کدام از شما که بر بنده و کنیز خود آسان بگیرد، خداوند در حساب بر او آسان خواهد گرفت (شیخ صدوق، أمالی، ص۱۵۴؛ روضة الواعظین، ج۲، ص۳۴۶.
  26. قَالَ یا رَبِّ وَ مَا مِیرَاثُ الصَّوْمِ قَالَ الصَّوْمُ یورِثُ الحِکمَةَ وَ الحِکمَةُ تُورِثُ الْمَعْرِفَةَ وَ الْمَعْرِفَةُ تُورِثُ الْیقِینَ فَإِذَا اسْتَیقَنَ الْعَبْدُ لَا یبَالِی کیفَ أَصْبَحَ بِعُسْرٍ أَمْ بِیسْر— پیامبر اکرم از خداون سؤال کرد: پروردگارا نتیجه روزه چیست؟ خداوند فرمود: نتیجۀ روزه حکمت است و نتیجۀ حکمت معرفت، و نتیجۀ معرفت یقین. پس هرگاه بنده به درجۀ یقین رسید اهمیتی نمی‌دهد دنیا برایس به آسانی بگذرد یا به سختی -- علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۳۶۲ش، ج۷۴ ص۲۷.
  27. بقره:۱۹۶ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیسَرَ مِنَ الْهَدْی فَمَنْ لَمْ یجِدْ فَصِیامُ ثَلاثَةِ أَیامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْک عَشَرَةٌ کامِلَةٌ ذلِک لِمَنْ لَمْ یکنْ أَهْلُهُ حاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرام-- پس کسی که قربانی نداشت, سه روز در روزهای حج روزه بگیرد و هفت روز, زمانی که بازگشت. این ده روز کامل است.
  28. امام کاظم علیه‌السلام: فِطْرُک أَخَاک الصَّائِمَ أَفْضَلُ مِنْ صِیامِک‏ -- افطاری دادن به برادر روزه دارت از گرفتن روزه (مستحبی) بهتر است. کافی (ط-الاسلامیه) ج۴، ص۶۸، ح۲ - محاسن ص۳۹۶، ح۶۶.

منابع

  • ابن ابی الحدید، شرح البلاغه، تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم، دار احیاء الکتب العربیه، قاهره
  • ابن شعبه، حسن بن علی، تحف العقول، موسسه النشر الاسلامی، ۱۳۶۳ش
  • اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان، موسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۰۳ق.
  • آمدی عبدالواحدمحمد، غرر الحکم، چاپ دانشگاه تهران.
  • آملی، محمد تقی، مصباح الهدی، نشر مؤلف،تهران، ۱۳۸۰ق.
  • پاینده ابوالقاسم، نهج الفصاحه، دارالعلم، ۱۳۸۷ش
  • حر عاملی، محمد بن حسن‏، وسائل الشیعه، مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏، قم، ۱۴۰۹ق
  • حکیم، سید محسن، مستمسک العروة الوثقی، موسسة دار التفسیر، قم، ۱۳۷۴ش.
  • حکیم، سید محمدسعید، مصباح المنهاج کتاب الصوم، دار الهلال، قم، ۱۴۲۵ق.
  • حلی (علامه)، حسن بن یوسف، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب،مجمع البحوث الاسلامیه، مشهد،‌۱۴۱۲ق.
  • خمینی (امام)، سید روح‌الله، استفتاءات، دفتر نشر اسلامی، قم.
  • دانشنامه جهان اسلام، مدخل بوق
  • راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن
  • سبحانی، جعفر، توضیح المسائل، قم.
  • سبزواری، سید عبدالاعلی، مهذب الاحکام،موسسة المنار، قم، ۱۴۱۳ق.
  • شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه، موسسه النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۷ق.
  • شیخ بهایی، التعلیقه علی الرسالة الصومیة، موسسه عاشورا، قم، ۱۴۲۷ق.
  • صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، نشر صدوق، ۱۳۶۷ش
  • طباطبائی (علامه)، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، موسسه النشر الاسلامی
  • طبرسی، جوامع الجامع، تحقیق موسسه نشر اسلامی، جامعه مدرسین، قم
  • طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق ، انتشارات شریف رضی، قم، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ق
  • طوسی، امالی، دارالثقافه للطباعه، قم.
  • عاملی، شیخ حر، هدایة الامة الی احکام الائمة، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۱۲ق
  • علامه مجلسی محمد باقر، بحار الانوار، دارالکتب اسلامیة، تهران، ۱۳۶۲ش.
  • علی المتقی ابن حسام الدین هندی، کنزالعمال، دائرة المعارف العثمانیة، بعاصمة حیدر آباد، ۱۳۶۴ق.
  • عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، تهران، المکتبة العلمیة الاسلامیة.
  • فرهنگ فارسی عمید
  • قطب راوندی، منهاج البراعه، تحقیق آیت الله مرعشی، کتابخانه آیت الله مرعشی، قم
  • قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، دار الکتاب، قم ، ۱۳۶۷ش
  • کلینی، محمد بن یعقوب‏، کافی، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق
  • نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، مؤسسه آل البیت: لاحیاء التراث، طبعة الاولی، قم، ۱۴۰۷ق.
  • یعقوبی، تاریخ یعقوبی، دار صادر، بیروت

پیوند به بیرون