باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

خصائص النبی

اعتقادات شیعه
‌خداشناسی
توحید توحید ذاتی • توحید صفاتی • توحید افعالی • توحید عبادی • صفات ذات و صفات فعل
فروع توسل • شفاعت • تبرک
عدل (افعال الهی)
حُسن و قُبح • بداء • امر بین الامرین
نبوت
خاتمیتپیامبر اسلام  • اعجاز • عدم تحریف قرآن
امامت
باورها عصمت • ولایت تكوینی • علم غیب • خلیفة الله • غیبتمهدویتانتظار فرجظهور • رجعت
امامان
معاد
برزخ • معاد جسمانی • حشر • صراط • تطایر کتب • میزان
مسائل برجسته
اهل بیت • چهارده معصوم • تقیه • مرجعیت

خصائص النبی، ویژگی‌های خاص تکوینی و تشریعی پیامبر اکرم‌(ص) است که ایشان را از همه مسلمانان و نیز سایر پیامبران مسلمانان متمایز می‌کند. خصائص النبی، دو اصطلاح عام و خاص دارد. در اصطلاح خاص فقهی، به احکام مخصوص پیامبر اکرم(ص) گفته می‌شود. جواز ازدواج دائم با بیش از چهار زن، وجوب نماز شب، حرمت ازدواج با کنیزان و اهل کتاب، حرمت دریافت صدقه و حرمت ازدواج با زنان پیامبر بخشی از این ویژگی‌هاست.

محتویات

مفهوم شناسی

معنای لغوی: واژه خصائص، جمع خصیصه، به‌معنای ویژگی‌ها و اوصافی است که یک فرد را از دیگران متمایز و مشخص می‌کند.[۱]

معنای اصطلاحی: این واژه در اصطلاح متون دینی، دو کاربرد عام و خاص دارد.

در کاربرد عام، مراد از تعبیر خصائص‌النبی، ویژگی‌های منحصر به فرد شخص حضرت محمد صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم و نیز آیین اوست که او را از دیگران، خواه مسلمان و خواه پیامبران دیگر، متمایز می‌سازد. این ویژگی‌ها، اعم از اوصاف ذاتی و تکوینی او (چه ویژگی‌های ظاهری و چه باطنی) است که طیف وسیعی از اوصاف و شمایل و اخلاق و کردار آن حضرت، وقایع و رویدادهای زمان ایشان، کرامات و معجزات نبوی، تشریعات خاص مربوط به او و حتی ویژگی‌های امت و آیین او را دربر می‌گیرد.[۲]

در کاربرد خاص این واژه، واژه خصائص النبی (:خصائص‌الرسول) در فقه کاربرد دارد و مراد از آن، احکام اختصاصی پیامبر و نیز احکامی است که درباره آن حضرت تشریع شده است.

آثار درباره خصائص النبی

عالمان شیعه و سنی به صورت ویژه به بحث از خصائص النبی پرداخته و آثاری در این زمینه تدوین کرده‌اند. از مهم‌ترین آثار درباره خصائص‌النبی که بیشتر توسط عالمان اهل سنت نگاشته شده، عبارتند از:

اختصاصات پیامبر

ویژگی‌های ذاتی

در منابع مربوط به خصایص نبوی، به استناد آیات و احادیث، علاوه بر احکام شرعی ویژه پیامبر، به برخی از ویژگی‌های ذاتی او، اعم از اوصاف مربوط به خلقت وی و مقام معنوی که خداوند به او ارزانی کرده، و نیز ویژگی‌های امت وی پرداخته شده است. برخی از مهم‌ترین ویژگی‌های یاد شده عبارتند از:

  • سَرْور آدمیان و اسوه جهانیان
  • برتر از همه در اخلاق و کردار
  • خاتم پیامبران[۳]
  • هدف غایی خلقت جهان و مقدّم بر همه انبیا
  • تنها پیامبری که به معراج رفته و به سدرة المنتهی راه یافته است
  • جهانی بودن نبوت و رسالت او[۴]
  • بشارت دادن همه پیامبران به آمدن او و پیمان گرفتن از آنان جهت پیروی از حضرت محمد پس از بعثت؛[۵]
  • جاودانه بودن معجزه‌اش و مصون بودن قرآن از تحریف
  • قرار دادن ترس از ایشان در دل دشمنانش
  • سرور آدمیان در قیامت
  • اولین کسی که وارد بهشت می‌شود
  • دارای مقام محمود و شفاعت و کوثر[۶]

در برخی منابع، خصائصی نیز برای امت پیامبر اکرم بیان شده است.[۷]

احکام اختصاصی

منابع فقهی شیعه و اهل سنّت، به جهت اهمیت خصائص پیامبر در مسئله نکاح، غالبا در مبحث نکاح به این موضوع از منظر فقهی نگریسته و به امتیازات و تکالیفِ شرعی ویژه آن حضرت در ابواب گوناگون فقهی پرداخته‌اند.

نکته مهم از دیدگاه فقها آن است که ویژگی الگو بودن پیامبر نشان‌دهنده ضرورت شناخت این احکام است؛ زیرا دیگر مؤمنان در این موارد خاص نباید به آن حضرت تأسّی کنند.[۸]

به نظر فقها، در موارد که شک داشتیم حکم آن مورد، اختصاصی پیامبر است یا بین مسلمانان مشترک است، اصل بر اصل بر مشترک بودن احکام الهی است. بنابراین در موراد تردید میان اختصاصی یا اشتراکی بودن یک حکم، بنا را بر مشترک بودن آن می‌گذاریم.[۹]

اقسام احکام اختصاصی

مجموع احکام اختصاصی ایشان بنابر یک تقسیم‌بندی متداول، چهار بخش است: مباحات (که اصطلاحاً تخفیفات نامیده می‌شود)، واجبات، محرّمات (این دو قسم را اصطلاحاً تغلیظات می‌نامند)، و کرامات و فضائل که شامل احکام خاصی است و برای رعایت حرمت و فضیلت پیامبر اکرم برعهده مؤمنان گذارده شده است.[۱۰]

مباحات اختصاصی

بسیاری از مباحات اختصاصی پیامبر به موضوع نکاح مربوط است. برخی از این احکام مورد اتفاق فقهاست و برخی مربوط به اهل سنت یا برخی از آنهاست:

  • جواز ازدواج آن حضرت به عقد دائم با بیش از چهار زن[۱۱]
  • جواز عقد نکاح با لفظ هبه؛ به این صورت که زوجه، خود را به آن حضرت ببخشد[۱۲]
  • ازدواج پیامبر اکرم بدون موافقت ولی زوجه و شهادت شهود[۱۳]
  • جایز بودن عقد نکاح در حال احرام[۱۴]
  • واجب نبودن رعایت حق قسم[۱۵]
  • جواز گرفتن روزه وصال[۱۶][۱۷]
  • جواز جنگ کردن به صورت محدود در منطقه حرم مکی هنگام فتح مکه[۱۸]
  • جواز ورود به مکه بدون احرام[۱۹]
  • جواز استفاده از مواد معطر در حال احرام[۲۰]
  • از بین نرفتن وضو به واسطه خوابیدن[۲۱]

محرمات اختصاصی

برخی از احکام اختصاصی پیامبر اکرم در محرمات قرار دارد. این موارد عبارتند از:

  • مانند حرمت ازدواج دائم با کنیزان و اهل کتاب[۲۲]
  • حرمت اشاره کردن با چشم در امور مباح، مانند صدور فرمان با اشاره چشم[۲۴]
  • حرمت نوشتن و کتابت؛
  • حرمت شعر خواندن[۲۵]
  • حرمت درآوردن لباس جنگی یا کنار گذاردن ادوات جنگی تا خاتمه جنگ
  • حرمت چشم دوختن به اموال مردم[۲۶][۲۷]

واجبات اختصاصی

برخی از احکام اختصاصی پیامبر، مربوط به احکام واجب می‌باشد. در این دسته نیز، هم احکامی وجود دارد که همگان بر آن اتفاق نظر دارند و هم احکامی هست که تنها برخی فقها به آن معتقدند. برخی از آنها عبارتند از:

کرامات و فضائل اختصاصی

  • از جمله احکام ویژه‌ای که به عنوان فضائل اختصاصی پیامبر تشریع شده است، احکامی است که برعهده زنان پیامبر یا درباره آنان مقرر شده بود:
  1. لزوم رعایت تقوا و پاکدامنی از سوی زنان پیامبر[۳۲]
  2. لزوم مراقبت در سخن گفتن در برابر مردان و خودداری از سخن گفتن با لحن فریبنده
  3. حرمت ازدواج آنان پس از پیامبر با دیگران[۳۳]
  4. لزوم سخن گفتن مسلمانان با زنان پیامبر از پشت پرده
  5. حرمت نگاه کردن به آنان[۳۴]
  • دسته دوم این کرامات، احکامی است که برای حفظ احترام پیامبر تشریع شده است:
  1. بالاتر نبردن صدای خود از صدای پیامبر[۳۵]
  2. برای صحبت با ایشان صبر کنند[۳۶]
  3. عدم جواز خروج از مجلس پیامبر بدون اجازه گرفتن از ایشان
  4. جواز سلام دادن به پیامبر در هنگام خواندن نماز[۳۷]
  5. اولویت پیامبر در تصرف کردن در چیزهایی که مربوط به مومنان است[۳۸]
  6. اولویت حفظ جان پیامبر بر تمام مومنان
  7. جواز تصرف حضرت در اموال مسلمانان، حتی در صورت نیاز مالکش به آن.[۳۹]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. جوهری؛ ابن‌منظور؛ معجم‌النفائس الوسیط، ذیل «خصص»
  2. اهدل، ص۱۵؛ صادق‌بن محمدبن ابراهیم، ص۲۴
  3. رجوع کنید به سوره احزاب، آیه۴۰
  4. رجوع کنید به سوره سبا، آیه۲۸؛ سوره فرقان، آیه۱؛ سوره اعراف، آیه۱۵۸
  5. رجوع کنید به سوره آل‌عمران، آیه۸۱؛ سوره اعراف، آیه۱۵۷؛ سوره صف، آیه۶
  6. رجوع کنید به سیوطی، ج۱، ص۷۱۶؛ ج۲، ص۳۱۴۳۳۱، ۳۷۶۳۹۱؛ قسطلانی، ج۲، ص۶۴۲۶۵۱، ۶۵۴۶۵۶؛ اهدل، ص۲۰۲۴، ۳۸، ۵۰۵۲، ۶۱، ۱۲۳۱۳۳
  7. رجوع کنید به سیوطی، ج۲، ص۳۵۱ ۳۶۱، ۳۵۸۳۷۶، ۳۹۴۳۹۵؛ قسطلانی، ج۲، ص۶۴۲۷۳۵؛ اهدل، ص۷۷۹۵، ۱۳۳۱۳۸
  8. رجوع کنید به نووی، روضه الطالبین، ج۵، ص۳۶۲؛ سیوطی، ج۲، ص۳۹۶؛ بهوتی حنبلی، همانجا
  9. برای نمونه رجوع کنید به نجفی، ج۲۹، ص۱۲۹
  10. رجوع کنید به نووی، روضه‌الطالبین، ج۵، ص۳۴۴۳۵۶؛ محقق کرکی، ج ۱۲، ص۵۳؛ بهوتی حنبلی، ج۵، ص۲۳
  11. رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانی، ج۹، ص۹۹۱۰۰؛ سیوطی، ج۲، ص۴۲۶؛ نجفی، ج۲۹، ص۱۱۹؛ صدر، ج۶، ص۴۰
  12. برای نمونه رجوع کنید به محقق حلّی، قسم ۲، ص۴۹۷؛ نووی، روضه‌الطالبین، ج۵، ص۳۵۳؛ بحرانی، ج۲۳، ص۹۸۹۹
  13. رجوع کنید به ابن‌قدامه، ج۷، ص۳۴۰؛ نووی، ۱۴۰۷، ج۹، ص۲۲۹۲۳۰؛ ابن‌حجره عسقلانی، ج۹، ص۱۱۰
  14. رجوع کنید به ابن‌شهر آشوب، ج۱، ص۱۲۴؛ نووی، روضه الطالبین، ج۵، ص۳۵۴؛ بهوتی حنبلی، ج۲، ص۵۱۳ ۵۱۴؛ مقایسه کنید ابن‌قدامه، ج۳، ص۳۱۲
  15. رجوع کنید به طوسی، ج۴، ص۱۶۰؛ شهیدثانی، ج۷، ص۸۲۸۴؛ ابن‌نجیم، ج۳، ص۳۸۳
  16. یعنی آنکه روزه یک روز را بدون افطار به روزه روز بعد متصل کند یا اینکه روزه تا سحر ادامه یابد.
  17. رجوع کنید به ابن‌حِبّان، ج۱۴، ص۳۲۴۳۲۵؛ علامه حلّی، منتهی‌المطلب، ج۲، ص۶۱۷؛ بهوتی حنبلی، ج۲، ص۳۹۶
  18. رجوع کنید به کلینی، ج۴، ص۲۲۶؛ علامه حلّی، منتهی‌المطلب، ج۲، ص۶۸۸؛ سیوطی، ج۲، ص۴۲۱۴۲۲؛ شوکانی، ج۵، ص۲۸ ۲۹
  19. رجوع کنید به سیوطی، ج۲، ص۴۲۱۴۲۳؛ محقق کرکی، ج۱۲، ص۶۲؛ شهیدثانی، ج۷، ص۷۸
  20. رجوع کنید به سیوطی، ج۲، ص۴۲۱۴۲۳؛ محقق کرکی، ج۱۲، ص۶۲؛ شهیدثانی، ج۷، ص۷۸
  21. رجوع کنید به احمدبن حنبل، ج۶، ص۳۶؛ نووی، روضه‌الطالبین، ج۵، ص۳۵۲۳۵۳؛ سیوطی، ج۲، ص۴۴۲؛ محقق کرکی، ج۱۲، ص۶۶؛ شهیدثانی، ج۷، ص۷۹؛ شوکانی، ج۱، ص۲۶۷؛ اهدل، ص۱۸۸؛ صدر، ج۶، ص۵۱
  22. رجوع کنید به محقق حلّی، قسم۲، ص۴۹۷؛ علامه حلّی، مختلف الشیعه، ج۷، ص۲۴۶۲۴۸؛ سیوطی، ج۲، ص۴۱۲۴۱۳؛ نجفی، ج۲۹، ص۱۲۵؛ قس بحرانی، ج۲۳، ص۱۰۱۱۰۲
  23. رجوع کنید به شمس‌الائمه سرخسی، ج۳۰، ص۲۷۵؛ محقق حلّی، همانجا؛ حَطّاب، ج ۵، ص۹؛ قس آلوسی، ذیل سوره یوسف، آیه۸۸ که برخی این حرمت را ویژگی تمام پیامبران دانسته‌اند.
  24. رجوع کنید به بیهقی، ج۷، ص۴۰؛ ابن‌حجر عسقلانی، ج۵، ص۲۶۱؛ محقق کرکی، ج۱۲، ص۵۶۵۷؛ شهیدثانی، ج۷، ص۷۶
  25. سوره عنکبوت، آیه۴۸؛ سوره یس، آیه۶۹
  26. سوره حجر، آیه۸۸
  27. رجوع کنید به طوسی، ج۴، ص۱۵۳؛ نووی، روضه‌الطالبین، ج۵، ص۳۴۸۳۵۰؛ سیوطی، ج۲، ص۴۰۸ ۴۱۱؛ محقق کرکی، ج۱۲، ص۵۸
  28. رجوع کنید به محقق حلّی، همانجا؛ سیوطی، ج۲، ص۳۹۶۳۹۷؛ شهیدثانی، ج۷، ص۷۴۷۵
  29. سوره مائده، آیه۶۷
  30. سوره آل‌عمران، آیه۱۵۹
  31. رجوع کنید به نووی، روضه‌الطالبین، ج۵، ص۳۴۷؛ سیوطی، ج۲، ص۳۹۸۴۰۰؛ محقق کرکی، ج۱۲، ص۵۴
  32. رجوع کنید به سوره احزاب، آیه۳۲
  33. سوره احزاب، آیه۵۳
  34. رجوع کنید به شهیدثانی، ج۷، ص۷۸۷۹
  35. سوره حجرات، آیه ۲۳
  36. سوره حجرات، آیه ۴۵
  37. سیوطی، ج۲، ص۴۴۲۴۴۵؛ قسطلانی، ج۲، ص۶۷۹۶۸۰؛ صدر، ج۶، ص۵۲۵۴
  38. سوره توبه، آیه۶۱؛ سوره احزاب، آیه۵۳، ۵۷
  39. رجوع کنید به طوسی، همانجا؛ علامه حلّی، تذکره‌الفقهاء، ج۲، ص۵۶۷؛ حطّاب، ج۵، ص۶

منابع

  • قرآن کریم؛
  • آلوسی، محمودبن عبداللّه، روح‌المعانی، بیروت:‌دار احیاءالتراث العربی، بی‌تا.
  • ابن‌بابویه، کتاب الخصال، چاپ علی‌اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۲ش.
  • ابن‌جوزی، زادالمسیر فی علم التفسیر، بیروت، ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
  • ابن‌جوزی، نواسخ‌القرآن، بیروت: دارالکتب العلمیه، بی‌تا.
  • ابن‌حِبّان، صحیح ابن‌حبّان بترتیب ابن‌بلبان، ج ۱۴، چاپ شعیب ارنؤوط، بیروت، ۱۴۱۴/۱۹۹۳.
  • ابن‌حجر عسقلانی، فتح‌الباری: شرح صحیح البخاری، بولاق ۱۳۰۰۱۳۰۱، چاپ افست بیروت، بی‌تا.
  • ابن‌شهر آشوب، مناقب آل‌ابی‌طالب، نجف، ۱۹۵۶.
  • ابن‌قدامه، المغنی، چاپ افست بیروت، ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  • ابن‌منظور، لسان العرب.
  • ابن‌نجیم، البحر الرائق شرح کنزالدقائق، بیروت، ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
  • ابن‌هشام، السیره‌النبویه، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، بیروت:‌دار ابن‌کثیر، بی‌تا.
  • ابن حنبل، احمد، مسند احمدبن حنبل، استانبول، ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
  • اهدل، محمدبن احمد، الخصایص النبویه، المسماه فتح‌الکریم القریب: شرح انموذج اللبیب فی خصایص الحبیب، جده، ۱۴۰۶.
  • بحرانی، یوسف‌ بن احمد، الحدائق النّاضره فی احکام العتره‌الطاهره، قم، ۱۳۶۳۱۳۶۷ش.
  • بهوتی حنبلی، منصوربن یونس، کشّاف‌القناع عن متن الاقناع، چاپ محمدحسن شافعی، بیروت، ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
  • بیهقی، احمدبن حسین، السنن الکبری، بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
  • اسماعیل‌بن حماد جوهری، الصحاح فی اللغه و العلوم، چاپ ندیم مرعشلی و اسامه مرعشلی، بیروت، ۱۹۷۴.
  • حَطّاب، محمدبن محمد، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل، چاپ زکریا عمیرات، بیروت، ۱۴۱۶/۱۹۹۵.
  • سیوطی عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر، الخصائص الکبری، بیروت، ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
  • شافعی، محمدبن ادریس، الاُمّ، بیروت، ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  • سرخسی، محمدبن احمد شمس‌الائمه، کتاب المبسوط، بیروت، ۱۴۰۶/۱۹۸۶، محمد شوکانی، نیل الاوطار من احادیث سیدالاخیار: شرح منتقی الاخبار، بیروت، ۱۹۷۳.
  • شهیدثانی، زین‌الدین‌بن علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع‌الاسلام، قم، ۱۴۱۳۱۴۱۹.
  • ابن ابراهیم، صادق‌بن محمد، خصائص‌المصطفی صلی‌اللّه‌علیه وسلم بین الغلو و الجفاء: عرض و نقد علی ضوءالکتاب و السنه، ریاض، ۲۰۰۰.
  • صدر، محمد، ماوراءالفقه، قم ۱۴۲۷.
  • طوسی، محمدبن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، ج ۴، چاپ محمدباقر بهبودی، تهران، ۱۳۸۸.
  • حلّی، حسن‌بن یوسف، تذکره‌الفقهاء، بی‌جا: منشورات المکتبه الرضویه لاحیاء الآثار الجعفریه، بی‌تا.
  • حلّی، حسن‌بن یوسف، کتاب منتهی المطلب فی تحقیق‌المذهب، چاپ سنگی تبریز، ۱۳۱۶۱۳۳۳، چاپ افست بی‌جا، بی‌تا.
  • حلّی، حسن‌بن یوسف، مختلف‌الشیعه فی احکام الشریعه، قم، ۱۴۱۲۱۴۲۰.
  • قسطلانی، احمدبن محمد، المواهب اللدنیه بالمنح المحمدیه، چاپ صالح احمد شامی، بیروت، ۱۴۱۲/۱۹۹۱.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی.
  • مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار.
  • حلّی، جعفربن حسن، شرائع‌الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، چاپ صادق شیرازی، تهران، ۱۴۰۹.
  • کرکی، علی‌بن حسین، جامع‌المقاصد فی شرح القواعد، قم، ۱۴۰۸۱۴۱۵.
  • مطیعی، محمدنجیب، التکمله الثانیه، المجموع: شرح المُهَذّب، در یحیی‌بن شرف نووی، المجموع: شرح المُهَذّب، ج ۱۳۲۰، بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
  • معجم‌النفائس الوسیط، اشراف احمد ابوحاقه، بیروت: دارالنفائس، ۱۴۲۸/۲۰۰۷.
  • نجفی، محمدحسن‌بن باقر، جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الاسلام، ج ۲۹، چاپ محمود قوچانی، بیروت، ۱۹۸۱.
  • نووی، یحیی‌بن شرف، روضه‌الطالبین و عمده‌المفتین، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت بی‌تا.
  • نووی، یحیی‌بن شرف، صحیح مسلم بشرح النووی، بیروت، ۱۴۰۷/۱۹۸۷.

پیوند به بیرون