باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

خرابه شام، مکانی در دمشق که یزید بن معاویه اسیران کربلا را در آن جای داد. در منابع روایی این مکان بدون سقف و دیوارهای آن سست توصیف شده است. شهادت حضرت رقیه از وقایعی است که در این مکان رخ داده است.

محتویات

نامگذاری و موقعیت

یزید بن معاویه اسیران کربلا را در دمشق در خرابه‌ای جای داد. در ادبیات عاشورایی از آن به خرابه شام یاد می‌شود. بنا به نقل شیخ مفید محل اقامت اسیران، خانه‌ای متصل به کاخ یزید بوده است.[۱]

توصیف در روایات

در برخی روایات توصیفاتی برای خرابه شام آمده است. از جمله اینکه خانه‌ای که سقف نداشته و دیوارهای آن سست بوده است.[۲] همچنین برپایه گفتگویی که سید نعمت الله جزایری از منهال بن عمرو با امام سجاد(ع) نقل کرده خانه سایبان نداشته و آفتاب به داخل آن می‌تابیده[۳] و اسیران را از سرما و گرما حفظ نمی‌کرده است.[۴] برخی از اسیران می‌گفتند یزید ما را در این خرابه فرستاده تا آن بر سر ما خراب شود[۵] و ما کشته شویم.[۶]

اسیران کربلا در خرابه

از برخی روایات برمی‎آید که اسیران کربلا در خرابه وضعیت مناسبی نداشته‌اند. آفتاب آنها را اذیت می‌کرده[۷] و بر اثر آن، صورت‌هایشان پوست انداخته بود[۸] آنان در خرابه برای امام حسین(ع) نوحه‌سرایی و گریه می‌کردند.[۹] همچنین در برخی از روایات آمده است یزید بر خرابه نگهبانانی گمارده بود که زبان عربی را نمی‌دانستند.[۱۰]

درباره مدت اقامت اسیران کربلا در خرابه شام، اختلاف است. در برخی منابع آمده است آنان را در آنجا نگه داشتند تا اینکه صورت‌هایشان پوست انداخته بود.[۱۱] برخی از نویسندگان، توقف کاروان اسرا در خرابۀ شام، را حدود یک هفته تخمین زده‌اند.[۱۲]

وقایع در خرابه

هنگامی که اسیران کربلا در خرابه شام به سر می‌بردند اتفاقاتی رخ داد از جمله:

شهادت رقیه

نوشتار اصلی: رقیه بنت الحسین

بر طبق برخی از منابع، دختر خردسالی از امام حسین(ع) در خرابه شام از دنیا رفته است. به گزارش منابع، این دختر بهانه پدرش را گرفت. یزید دستور داد سر امام حسین را نزد او بردند او سر پدر را در دامن گرفت و آن قدر گریه کرد تا از دنیا رفت.[۱۳] برخی از منابع بعدی نام این دختر را رقیه گفته‌اند.[۱۴] مشهور است حرم منسوب به حضرت رقیه در همین مکان ساخته شده است.

خواب سکینه

برخی منابع، خوابی از حضرت سکینه در روز چهارمی که در دمشق بوده نقل کرده‌اند.[۱۵] به گفته ابن نما حلی، سکینه خواب دیده بود که پیامبر اسلام، حضرت آدم، حضرت ابراهیم، حضرت موسی و حضرت عیسی برای زیارت امام حسین به کربلا می‌روند در حالی‌که پیامبر اسلام محاسنش را به دست گرفته، گاهی به زمین می‌افتاد و گاهی از زمین بلند می‌شد. همچنین حضرت فاطمه، حوا، آسیه، مریم و خدیجه نیز آمده بودند در حالی‌که حضرت زهرا دست بر سر گذاشته بود و گاهی به زمین می‌افتاد و گاهی برمی‌خیزید. او خود را به حضرت زهرا رساند و شروع کرد به گریه کردن حضرت زهرا به او گفت. سکینه جان بس است که ناله‌ات جگرم را آتش زد و بندهای قلبم را قطع کرد. این پیراهن آغتشه به خون پدرت حسین است که از آن را خود جدا نمی‌کنم تا خدا را ملاقات کنم.[۱۶]

تردید در وجود خرابه

برخی از پژوهشگران شیعی، جای‌دادن اسیران کربلا در خرابه را نپذیرفته‌اند. محمدهادی یوسفی غروی بر این باور است که به خاطر موقعیت اجتماعی و احترامی که اهل بیت نزد مردم داشتند یزید نمی‌توانسته آنان را در خرابه جای دهد. از این‌رو آنان را در قصر خود جای داده و قصر یزید در «محلة الخراب» بوده است.[۱۷] در برخی منابع نیز آمده است که پس از آنکه یزید در منزل خود مجلس عزا به پا کرد اسیران را نیز به آنجا آوردند و در قصر جای دادند.[۱۸]

در ادبیات و فرهنگ

خرابه شام در ادبیات عاشورایی به ویژه مرثیه‌سرایی، نوحه‌خوانی و روضه‌خوانی مورد توجه است. معمولاً روضه‌ حضرت رقیه و ذکر اقامت کاروان اسیران در شام با نام خرابه شام همراه است. در این روضه‌ها به خرابه بودن محل اقامت اسیران و تابیدن آفتاب بر آنان اشاره می‌گردد.

صبا به پیر خرابات از خرابه شام ببر ز کودک زار این جگر گداز پیام
ای پدر ز من زار هیچ آگاهی که روز من شب تار است و صبح روشن شام[۱۹]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۲۲.
  2. قطب الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۷۵۳؛ ابن شهر آشوب، مناقب ، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۴۵.
  3. جزایری، انوار النعمانیة، ۱۴۲۹ق، ج۳، ص۱۷۶؛ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص ۱۰۰۱.
  4. شیخ صدوق، امالی، ص۱۶۷-۱۶۸، مجلس ۳۱، ح۴؛ ابن طاووس، لهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۸۸؛ مجلسی بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۴۰.
  5. قطب الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۷۵۳؛ ابن شهر آشوب، مناقب ، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۴۵.
  6. بحرانی، مدینة معاجز الائمة، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۲۶۴.
  7. جزایری، انوار النعمانیة، ۱۴۲۹ق، ج۳، ص۱۷۶؛ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص ۱۰۰۱.
  8. ابن طاووس، لهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۸۸.
  9. ابن طاووس، لهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۸۸.
  10. بحرانی، مدینة معاجز الائمة، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۲۶۴.
  11. شیخ صدوق، امالی، ص۱۶۷-۱۶۸، مجلس ۳۱، ح۴؛ ابن طاووس، لهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۸۸؛ مجلسی بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۴۰.
  12. هاشمی نوربخش، با کاروان شام، ۱۳۸۹ش، ص۹۸.
  13. طبری، کامل بهائی، ۱۳۸۳ش، ص۵۲۳.
  14. شاه عبدالعظیمی، الإیقاد، بی‌تا، ص۱۷۹.
  15. قمی، منتهی الآمال، ج۲، ص۱۰۰۵-۱۰۰۶؛ ابن طاووس، لهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۸۸-۱۸۹.
  16. ابن نما حلی، مثیر الاحزان، ۱۴۰۶ق، ص۱۰۵-۱۰۶.
  17. بررسی تحلیلی سیر مقتل نگاری عاشورا، مؤسسه فرهنگی فهیم، بازبینی: ۶ آبان ۱۳۹۶ش.
  18. خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۸۲.
  19. کمره‌ای، در کربلا چه گذشت، ۱۳۸۱ش، ص۶۶۴.

منابع

  • ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب علیهم السلام، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
  • ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، تهران، جهان، ۱۳۴۸ش.
  • ابن نما حلی، جعفر بن محمد، مثیر الاحزان،قم، مدرسه امام مهدی، ۱۴۰۶ق.
  • بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، مدینة معاجز الائمة الاثنی‌عشر، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۳ق.
  • جزایری، سید نعمت‌الله بن عبدالله، الأنوار النعمانیة،‌ بیروت، دارالقاری، ۱۴۲۹ق.
  • خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین، قم، انوارالمهدی، ۱۴۲۳ق.
  • شاه عبدالعظیمی، سید محمدعلی، الإیقاد، بی‌تا.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، الامالی، تهران، کتابچی، ۱۳۷۸ش.
  • طبری، عمادالدین حسن بن علی، کامل بهائی، مرتضوی، تهران، ۱۳۸۳ش.
  • قمی، شیخ عباس، منتهی‌الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
  • قطب‌الدین راوندی، سعید بن هبة الله، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ۱۴۰۹ق.
  • کمره‌ای، محمدباقر، در کربلا چه گذشت ترجمه نفس المهموم، قم، مسجد جمکران، ۱۳۸۱ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء، ۱۴۰۳ق.
  • مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • هاشمی نوربخش، حسین، با کاروان شام، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش.