باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

حوزه علمیه، نهاد مذهبی-آموزشی شیعیان برای آموزش و تربیت طلاب علوم دینی است. این مراکز از دوره بعد از امامان شیعه و در طول زمان ایجاد و گسترش یافته است. قم، بغداد، نجف، حله، اصفهان از مهم‌ترین حوزه‌های علمیه شیعیان بوده است. حوزه‌های علمیه زیر نظر مراجع تقلید اداره می‌شود. علوم حوزوی در راستای فهم و استنباط آموزه‌های دینی از قرآن و حدیث طراحی شده است. فقه و اصول اصلی‌ترین دروس حوزوی است. هزینه‌های حوزه‌های از طریق خمس و موقوفات تامین می‌شود. برخی از کسانی که در حوزه درس می‌خوانند لباس روحانیت به تن می‌کنند. کلاس‌های دروسی حوزه علمیه در مدارس، مساجد، مراقد مقدسه و در خانه‌های روحانیون تشکیل می‌شود. در سالهای بعد از انقلاب اسلامی ایران مدیریت حوزه‌های ایران متمرکز شد، حوزه‌های خواهران در سراسر کشور تاسیس شد، مراکز تخصصی حوزوی شکل گرفت.

محتویات

تعریف

مراکز آموزشی علوم دينی در ميان شيعيان حوزه علميه نامیده می‌شود اين مراکز دارای کارکردهای آموزشی و تربيتی است که از قرون اول اسلامی ایجاد شده است. در مکان هایی مانند مدرسه و مسجد دروس مربوط به اسلام تدریس می شود، به کسانی که در این مراکز درس می خوانند طلبه می‌گویند و برخی از طلاب بعد از طی مراحل تحصیلی لباس روحانیت بر تن می‌کنند. تربیت اخلاقی در در کنار امور آموزشی، بخش مهمی از هویت طلبگی را تشکیل می‌دهد. فقه و اصول مهم ترین محور دروس حوزوی است. حوزه های علمیه زیر نظر مراجع تقلید اداره می‌شود. وجوهات شرعی و موقوفات از منابع مالی این مراکز است.

برخی با استناد به آیه ۳۹ سوره احزاب، این آیه را مبنای تشکیل حوزه های علمیه می دانند: «الَّذِینَ یبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّهِ وَیخْشَوْنَهُ وَلَا یخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ. ترجمه: کسانی که پیام‌های خدا را ابلاغ می‌کنند و از او می‌ترسند و از هیچ کس جز خدا بیم ندارند». برخی از علما تفقه در دین به معنای فهم عمیق دین را برگرفته از آیه نفر می دانند.

به کسانی که در حوزه تحصیل و تدریس می کنند القابی گفته می شود. شیخ، آخوند، ثقه الاسلام، حجت الاسلام، حجت الاسلام والمسلمین، آیت الله، آیت‌الله العظمی از جمله آنهاست.[۱]

تاریخچه

نخستین حوزه‌هایی که در اسلام شکل گرفت حوزه مکه و مدینه بود. حوزه مدینه پس از رسول اکرم(ص)، مرکزیت علمی خود را حفظ کرد و در عصر امام باقر و امام صادق علیهما السلام رونق جدی یافت. کوفه نیز از شهرهایی بود که در صدر اسلام در آن مساجد نقش مدرسه را داشتند، البته در کنار مساجد در منازل نیز درس برپا بوده است. و به تدریج مدارس و دارالعلم‌ها بنیاد گردید.[۲]

  • حوزه علمیه قم: بر اساس گزارش‌های تاریخی با مهاجرت اشعریان شیعی در سده دوم، شهر قم به یکی از شهرهای مسلمان نشین شیعه مذهب تبدیل شد و جلسات بحث و با حضور برخی از محدثان علاقمند به ائمه، جلسات درس و بحث ایجاد شد. در فاصله سده اول تا چهارم رونق داشت حوزه قم آن دوره گرایش حدیثی داشت و محدثانی از جمله زکریا بن آدم، اسحاق بن عبدالله اشعری، سهل بن یسع اشعری را تربیت کرد کتاب من لا یحضره الفقیه نیز از آثار مربوط به این دوره است اما تسلط نگرش‌های عقلی شیخ مفید و دیگر متکلمان شیعی عراق حوزه قم را تضعیف کرد.[۳]
  • حوزه علمیه بغداد: حضور برخی از امامان شیعه و فعالیت نواب اربعه امام دوازدهم(عج) در بغداد عامل اصلی تشکیل کانون‌های مباحث علمی از اواخر قرن دوم بوده است بعدها با ظهور عالمان تأثیرگذاری مانند ابن جنید، شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی حوزه بغداد به اوج شکوفایی رسید. با توجه با مساله امامت و آغاز دوره غیبت و حضور اشاعره و معتزله، مباحث کلامی در این دوره رونق ویژه‌ای دارد. تصحیح الاعتقاد، تنزیه الانبیاء از آثار این دوره است باورود طغرل سلجوقی به بغداد در ۴۴۷ هجری قمری، این مرکز از رونق افتاد.[۴]
  • حوزه نجف: برخی معتقدند پیش از آمدن شیخ طوسی، در نجف حلقه‌های بحث و درس در جوار مرقد امیرمؤمنان علیه‌السلام برقرار و حوزه علمیه شکل گرفته بوده است. اما اندکی پس از ورود طغرل سلجوقی به بغداد، در میانه‌های قرن پنجم شیخ به نجف هجرت کرد و با فعالیت علمی او حوزه نجف پاگرفت و مرکزیت علمی و فکری تشیع پیدا کرد دو کتاب التهذیب و الاستبصار از آثار این دوره است شیخ طوسی شاگردان را به فقه استدلالی و اجتهادی تشویق کرد با درگذشت شیخ حوزه نجف رو به افول رفت.[۵]
  • حوزه علمیه حِلِّه: این حوزه از قرن ششم بنا نهاده شد و از اواسط قرن ششم تا قرن هشتم از حوزه‌های علمیه معتبر شیعه بود. ابن ادریس، ابن نما، محقق حلی، علامه حلی، فخرالمحققین از علمای حوزه حله بودند. احیای روح تحقیق و انتقاد توسط ابن ادریس، دسته‌بندی احادیث به اعتبار سند توسط سید بن طاووس و سپس علامه حلی، ارائه سبک نوین در تدوین و تدریس فقه و نوگرایی در باب‌بندی موضوعات آن توسط محقق حلی از ویژگی‌ها و دستاوردهای این حوزه در آن عصر بوده است. حوزه علمیه حله به علت درگیری‌های مکرری که در دوره ملوک الطوایفی پس از سقوط ایلخانان بر سر تصرف حله روی داد، رفته رفته رونق خود را از دست داد.[۶]
  • حوزه علمیه اصفهان: در قرن نهم و دوره صفویه بجهت فشار‌هایی که بر شیعیان در قلمرو عثمانی وارد شده بود، برخی از عالمان شیعی جبل عامل به ایران مهاجرت کردند و حوزه اصفهان در این دوره تأسیس شد. محمدتقی مجلسی، شیخ بهایی، میرداماد، میرفندرسکی، ملاصدرا، محقق کرکی از علمای این دوره هستند دو گرایش فلسفی و حدیثی در این حوزه قوت بیشتری داشتند. این حوزه از همان زمان تاکنون حیات خود را ادامه داده است اگر چه از قوت آن کاسته شد.[۷]
  • حوزه علمیه قم معاصر: آیت الله حائری در سال (۱۳۰۱ش) در قم مستقر شد و حوزه علمیه قم در دوره جدید را بنا نهاد. حائری در مدت اقامت حدود پانزده ساله خود و با وجود فشار حکومت بر روحانیت، شمار طلاب حوزه قم را به هفتصد تن و بنابر نقلی دیگر به نهصد تن رساند. در اوایل دهه بیست شمسی با مستقر شدن آیت اللّه بروجردی در قم حوزه قم دوره ای طلایی را تجربه کرد. با وقوع انقلاب تحولاتی ساختاری و کیفی و کمی در وضعیت طلاب و روحانیت ایجاد شد.[۸]

نظام آموزشی

نظام تعلیمی حوزه، همواره متن محور بوده و در یک رابطه استاد-شاگردی تعریف می شد. اولین گام برای طلبه، کسب توانایی فهم درست متن است. با محوریت متون معین طراحی شده و تألیف شروح متعدد بر کتابهای درسی، حاکی از اهتمام حوزه‌ها به متون درسی است. این متون تألیف استادان برجسته حوزه‌ها بوده و غالباً پیچیدگی‌ها و دشواری‌هایی داشته که استادان در هنگام درس تبیین می‌کرده‌اند؛ به گونه ای که ورزیدگی استاد را با همین شرح و رفع ابهامات و دشواری‌ها می‌سنجیده‌اند، همچنانکه برای سنجش رتبه علمی طلبه نیز توانایی او را در توضیح این متون ملاک قرار می‌داده‌اند.[۹] در نظام آموزشی حوزه سنت مباحثه دروس همواره از شیوه های یادگیری بوده است که شاگردان در قالب گروه های چند نفری دروسی را که از استاد یاد گرفته بودند برای هم توضیح می دادند.[۱۰]


منابع و علوم حوزوی: قرآن و احادیث دو منبع اصلی در علوم حوزوی است و دیگر علوم حوزوی در راستای استفاده از همین دو منبع، جهت ارایه دیدگاه ها و تکالیف دینی به مخاطب است.[۱۱] فقه و اصول، علم رایج و محوری در حوزه های علمیه بوده است. ادبیات عرب، منطق، کلام، تفسیر قرآن، علوم حدیث، رجال، درایه و فلسفه از علوم حوزوی است.[۱۲] پیش از تاسیس مدارس جدید دایره علوم حوزوری وسیع تر بود. اجازه اجتهاد[۱۳] و اجازه روایت [۱۴]از مدارک و مدارج حوزوی است. در نظام آموزشی حوزه، مدرّسان خود تصمیم به شروع درس معین می‌گرفته و به حسب تقاضای طلاب، درس و ساعت برگزاری آن را اعلام می‌کرده‌اند. شرط اصلی تدریس توانایی و مقبولیت علمی بوده و چون طلاب در انتخاب درس آزاد بوده‌اند، این شرط به خودی خود تحقق می‌یافته است.دروس حوزه در پنج روز اول تشکیل می شد و دو روز آخر هفته تعطیل بود، ایام تبلیغی مانند ماه رمضان، دهه اول محرم، دهه آخر صفر و فصل تابستان در برخی از حوزه ها از تعطیلات حوزه ها بوده است.[۱۵]

تحولات: پس از انقلاب اسلامی در ایران، برنامه و نظام آموزشی جدیدی برای حوزه علمیه طراحی شد. این برنامه سعی می کرد با حفظ برخی از ویژهای نظام سنتی حوزه، با نظامات آموزش عالی در ایران هماهنگی داشته باشد. در برنامه درسی جدید، دروس حوزه در ۱۰ پایه تعریف شده است و هر پایه در یک سال تحصیلی ارائه می‌گردد. پس از اتمام پایه ۱۰ طلاب در درس خارج شرکت می‌کنند. دوره های آموزشی جدید عبارتند از سطح یک، سطح دو، سطح سه و سطح چهار، حوزه علمیه بنابه ضوابط خود برای هر کدام از این چهار دوره مدارک مطابق آن دوره را اعطا می کند.[۱۶]

در سالهای ۱۳۷۴ش، حوزه علمیه قم با هماهنگی وزارت علوم دولت جمهوری اسلامی، تصمیم گرفت به فارغ التحصیلان حوزوی مدارک و گواهینامه تحصیلی مورد قبول آموزش عالی اعطا کند.[۱۷]

تا نیمه دوم قرن چهاردهم هجری دانش آموز وارد مکتب خانه می‌شد و پس از آشنایی با حروف به فراگرفتن قرآن کریم می‌پرداخت و پس از آشنایی مختصری با مقدمات صرف و نحو به حوزه وارد می‌شد اما پس از تاسیس مدارس جدید، داوطبان پس از طی مراحلی از تحصیل در مدارس جدید وارد حوزه می شوند. امروزه در ایران داوطلبان پس از طی دوره سیکل، دیپلم و یا مقاطع بالاتر وارد حوزه می‌شوند.[۱۸]

تربیت و تهذیب

تربیت و تهذیب یکی از مولفه های تحصیل در حوزه های علمیه بوده است. استاد در کنار مسائل آموزشی برای پرورش اخلاقی شاگردان تلاش می کند شاگردان با تاثیر از رفتارها و گفتارهای اساتید به خودسازی علاقمند می شوند و بصورت غیر رسمی و با تاثیر از رفتارها طلاب روی به اخلاق می آورند. در برخی از دوره ها، دروس اخلاق نیز برگزار می شد بعنوان نمونه در آغاز هجرت شیخ عبدالکریم حائری به قم، درس رسمی اخلاق در حوزه وجود نداشت وی آموزش اخلاق رسمی را در برنامه‌های درسی حوزه گنجاند از این دوره به بعد تا کنون، برخی استادان هر هفته در آخرین روز درس، بخشی از وقت را به توصیه اخلاقی می پردازند.[۱۹] هدف از این دروس، توجه دادن طلاب به خصلت‌های اخلاقی، آداب و عرفیات مرتبط با اهل علم و روحانیت بوده است که گاه از آن به زی طلبگی تعبیر می‌شود که بخش مهمی از هویت طلبگی و روحانیت را تشکیل می دهد. همچنین برخی از کتاب ها بعنوان کتابهای اخلاقی تدریس می شده است منیة المرید، جامع السعادات، معراج السعادة و منهج الرشاد از جمله این کتاب ها هستند.[۲۰]

مراکز و مکان آموزشی

در بیشتر شهرهای شیعه نشین، که روحانیون و دانش آموختگان حوزه ها ساکن می شدند، شماری از خانواده ها علاقمند بودند فرزندانشان به تحصیل علوم دینی بپردازند دانش آموختگان این محافل کوچک دینی برای ادامه تحصیل به حوزه های بزرگ تر می رفتند، برای مثال در ایران عصر صفوی اصفهان حوزه معتبری بود و طلاب از مناطق مختلف راهی این شهر می شدند. یا مثلا در دوره های بعد حوزه علمیه نجف مرکزیت پیدا می کند و طلاب برای ادامه تحصیل به عراق سفر می کنند اما در حال حاضر حوزه علمیه قم مرکزیت دارد.[۲۱] حوزه علمیه نجف نیز بعد از دوره صدام در حال بازیابی جایگاه خود است.[۲۲]

فضاهای آموزشی

  • مدارس علمیه: مهمترین مکان تعلیم در نظام آموزشی حوزه مدرسه است. در گذشته این اماکن به نام مدرسه خوانده می‌شد اما در قرن اخیر با ایجاد نظام آموزشی جدید، و معمول شدن واژه مدرسه برای آموزش علوم جدید، برای اشاره به مدارس سنتی دینی از مدرسه علمیه استفاده می‌شود. در طول قرن‌های گذشته شیعیان مدارس پرشماری داشتند که مراکز تعلیمی آنان بوده است. بانیان این مراکز گاه رجال حکومتی[۲۳]، گاه تجار و خوانین[۲۴] و گاه علما و فقها بوده‌اند[۲۵]، در مواردی دیده می‌شود کسانی از طبقات دیگر مانند طبیبان و هنروران و... مدارسی ساخته‌اند. علاوه بر فعالیت آموزشی مدارس، مهمترین امکان علمی آنها کتابخانه بود. پرداخت حق التدریس به استادان و شهریه به طلاب از موقوفات مدرسه و حجره‌هایی جهت اسکان طلاب از دیگر امتیازات مدارس علمیه بر دیگر فضاهای آموزشی بوده است.[۲۶]
  • مساجد:استفاده از مساجد برای تعلیم علوم مختلف دینی، همواره به عنوان یک گزینه برای عالمان شیعه مطرح بوده است. با وجود امکانات مدارس علمیه، علما و مراجع تقلید تدریس در مساجد را به سبب فضای معنوی ترجیح داده‌اند.[۲۷] امرزوه بسیاری از درس‌های حوزه در مساجد برگزار می‌گردد.
  • مکان‌های خصوصی: افزون بر مکان‌های عمومی گاهی دورس حوزی در مکان‌های خصوصی برگزار می‌شده است رایج‌ترین نوع برگزاری دروس در اماکن خصوصی، منازل استادان بوده است. استفاده از اماکن خصوصی به جای مدارس، گاه به سبب شأن ویژه مُدرّس بوده و گاه بدان سبب بوده که مقررات مدارس برگزاری چنان درسی را بر نمی‌تابیده است، برای نمونه برای دروسی چون فلسفه در شهرها و دوره‌هایی که منع از تدریس فلسفه غلبه داشت فضاهای خصوصی بیشتر مناسب بوده است. در قرن‌های گذشته که امرار و معاش مُدَّرسان از طریق کسب بوده است. حجرات آنان در بازار نیز محلی برای تعلُّم طلاب بوده است.[۲۸]
  • سایر مکان ها: برای درس فضاهای عمومی دیگری همچون، رواق‌های حرم امامان و امامزادگان و مقابر علما در اختیار بوده است.[۲۹] در حال حاضر مسجد اعظم و مدارس فیضیه، دار الشفا و گلپایگانی در قم از مراکز اصلی تدریس دروس حوزوی است.

مراجع تقلید و مدیریت حوزه ها

مرجع تقلید بالاترین رتبه علمی در حوزه علمیه است و شان و منزلت اجتماعی-سیاسی نیز دارد. در تاریخ حوزه های علمیه، هر حوزه غالبا تحت نظارت بالاترین مقام علمی آن حوزه اداره می‌شده است که گاه یک نفر و گاه چند شخص(چند مجتهد و مرجع تقلید) در مدیریت حوزه مشارکت داشتند. مدیریت حوزه ناظر به اموری از قبیل مدرسه و محل سکونت طلاب(حجره)، شهریه، استاد، کتابخانه و... بوده است. از سوی دیگر نظارت بر امور عمومی حوزه، سلوک اجتماعی و اخلاقی طلاب و مناسبات آنها با سایر مردم، تنظیم مناسبات حوزه با قدرت سیاسی و... از دیگر موارد مربوط به اداره مدارس دینی بود.[۳۰] در دوره‌های گذشته هر مدرسه تحت نظارت یکی از علما یا مجتهدین باشد اما در دوره معاصر و با گسترش ارتباطات، اداره حوزه‌ها بمرور تمرکز یافت این سیر در دوران معاصر از زمان زعامت آیت الله شیخ عبدالکریم حائری از سال ۱۳۰۴ آغاز شده و در دوره آیت الله بروجردی ادامه یافت و در سالهای بعد از انقلاب اسلامی تمرکز بیشتری یافت و در حال حاضر حوزه‌های علمیه در داخل ایران بصورت متمرکز و تحت نظارت شورای عالی حوزه که از سوی مراجع تقلید انتخاب و تایید می‌شوند اداره می‌شود. حفظ استقلال حوزه های علمیه در طول تاریخ حوزه های شیعی همواره مورد تاکید بوده است.[۳۱]

منابع مالی

از محتوای منابع قدیم درباره نظام مالی و اداری حوزه ها، چنان بر می آید که معیشت عموما از طریق کسب و کار تامین می شد. بسیاری از علمای قدیم به نام شغلشان مشهور شده اند بعدها و خصوصا در دوره های متاخر، مخارج حوزه ها غالباً با وجوه شرعی که مردم به مراجع تقلید می‌پرداخته‌اند، تامین می شد همچنین برخی خیرین موقوفاتی جهت اداره مدارس دینی وقف کرده اند در برخی از دوره ها نیز بخشی از هزینه ها توسط حکومت ها تامین شده است. در سالهای اخیر، در کشور ایران، ردیف بودجه دولتی مستقل به حوزه‌های علمیه اختصاص داده شده که بخشی از مخارج حوزه علمیه شیعه در ایران را تامین می‌کند.

شهریه طلاب

شهریه مبلغی کمک مالی است که به صورت ماهیانه از طرف مراجع تقلید به طلبه‌ها پرداخت می‌شود. پرداخت شهریه به طلاب علوم دینی از سنت‌های قدیمی در حوزه است که تاکنون پابرجا است. شهریه از محل خمس پرداخت می‌گردد.در گذشته پرداخت شهریه توسط یک عالم، نشانه‌ای از مرجعیت او بود. پرداخت شهریه با هدف حمایت از تحصیل مستمر طلاب علوم دینی انجام می شود.

حوزه بعد از انقلاب

حوزه علمیه قم، پس از انقلاب اسلامی، تحولات زیادی پیدا کرد. به دستور امام خمینی، اعضای نخستین شورای مدیریت حوزه انتخاب شدند. در سالهای بعد مدارک حوزی معادل سازی شد. ساختار اداری حوزه به شورای عالی حوزه‌های علمیه، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، مدیریت حوزه‌های علمیه استانی و شوراهای استانی تغییر کرد و مدیریت مدارس علمیه تمرکز پیدا کرد. حوزه‌های علمیه خواهران گسترش یافت، مراکز علمی بسیاری از جمله مدارس، مؤسسات، انتشارات و... وابسته به حوزه ایجاد شد. کتابخانه های متعددی تاسیس و گسترش پیدا کرد. در سال ۱۳۹۴ تعداد حوزه‌های علمیه فعال در سراسر کشور حدود ۴۸۰ مدرسه، تعداد اساتید فعال در حوزه‌های علمیه سراسر کشور ۷ هزار استاد و تعداد حوزه‌های علمیه در دست ساخت ۱۷۰ واحد اعلام شده است.[۳۲]

مراکز حوزوی-دانشگاهی: در سالهای بعد از انقلاب با هدف تولید علوم انسانی-اسلامی مراکزی با عنوان دانشگاه، موسسه و پژوهشکده در حاشیه حوزه علمیه تاسیس شد که بعدها گسترش پیدا کرد. دانشگاه باقرالعلوم(ع)، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، دانشگاه مفید، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشگاه قرآن و حدیث، دانشگاه معارف اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلام، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، پژوهشکده دانشنامه نگاری دینی، موسسه فکر اسلامی، پژوهشگاه جامعه المصطفی العالمیه از جمله این مراکز است.[۳۳]

حوزه های علمیه در کشورهای دیگر: حوزه های علمیه در کشورهای شیعی فعال هستند حوزه علمیه نجف بعد از دوره صدام فعالیت بیشتری دارد، لبنان، پاکستان، افغانستان و برخی دیگر از کشورها مدارس متعدد دینی شیعی دارند این مدارس زیر نظر مراجع تقلید شیعه اداره می شوند. در ایران و در سالهای بعد از انقلاب حضور طلاب غیر ایرانی برای تحصیل در حوزه های علمیه شیعی مورد توجه قرار گرفت و مرکز جامعة المصطفی العالمیة برای این امر تاسیس شد این مرکز نهادی علمی و بین‌المللی با هویت حوزوی است که با هدف گسترش علوم اسلامی و تربیت طلاب غیرایرانی تشکیل شده است جامعه المصطفی دارای ۱۷۰ واحد تابعه است و در ۶۰ کشور واحد آموزشی دارد. بنابر اعلام این مرکز تا سال ۱۳۹۴ شمسی تعداد ۵۰۰۰۰ نفر در این مرکز مشغول به تحصیل بوده، که تعداد ۲۵۰۰۰ نفر فارغ‌التحصیل شده‌اند. مرکز توسط هیئت اُمنا و زیر نظر دفتر رهبری اداره می‌شود.[۳۴]

حوزه های خواهران: در میان شیعیان تحصیل علوم دینی میان زنان به صورت منفرد و پراکنده بودایجاد مرکز آموزش رسمی برای زنان طلبه برای نخستین بار در دارالتبلیغ اسلامی صورت گرفت.[۳۵] در سال ۱۳۴۹ دارالزهرا تربیت طلاب خواهر را بر عهده گرفت که این فعالیت پس از تأسیس مکتب توحید، در آنجا مرکزیت یافت. در سالهای بعد از انقلاب حوزه های خواهران گسترش یافت بنا به گفته محمود رضا جمشیدی مدیر حوزه های علمیه خواهران، بیش از ۸۰ هزار نفر در بیش از ۵۰۰ مدرسه علمیه و با ۱۰ هزار کادر و استاد در حوزه های خواهران مشغول فعالیت هستند.[۳۶] مهمترین مدرسه جامعه الزهرای قم است این مرکز مؤسسه‌ای آموزشی در شهر قم برای تحصیل علوم دینی بانوان است که در سال (۱۳۶۳ ش) با حکم امام خمینی تأسیس شد[۳۷] و در چهار سطح به آموزش طلاب مشغول است. طلاب به‌صورت حضوری و غیرحضوری در این مرکز تحصیل می‌کنند. طلاب غیر ایرانی نیز در این مرکز پذیرش می‌شوند. به گفته مسولان، تا سال ۱۳۹۴ تعداد ۵۰ هزار طلبه ایرانی و غیرایرانی از جامعة الزهرا‌(س) فارغ التحصیل شده‌اند.

مراکز تخصصی: در سالهای بعد از انقلاب اسلامی در ایران، مراکز تخصصی به منظور پاسخگویی به نیازهای جامعه ایجاد شده و گسترش یافت این مراکز از نظر قوانین وابسته به حوزه هستند اما بیشتر از سیستم آموزشی جدید و شبه دانشگاهی استفاده می‌کنند. در حال حاضر ۲۱ مرکز تخصصی وابسته به حوزه وجود دارد. تخصصی امامت اهل بیت، تخصصی ائمه اطهار، تخصصی باقرالعلوم، تخصصی تبلیغ، تخصصی تفسیر و علوم قرآن، تخصصی حضرت مهدی، تخصصی حقوق و قضای اسلامی، تخصصی دارالهدی، تخصصی شیعه شناسی، تخصصی علوم و حدیث، تخصصی فلسفه اسلامی، تخصصی کلام اسلامی، تخصصی مذاهب اسلامی، تخصصی معارف اهل بیت، تخصصی نهج البلاغه، موسسه آموزش عالی حوزوی اسراء، موسسه آموزش عالی حوزوی امام رضا، موسسه آموزش عالی حوزوی تربیت مدرس، موسسه آموزش عالی حوزوی خاتم النبیین، موسسه بین المللی مطالعات اسلامی از جمله مراکز تخصصی وابسته به حوزه علمیه است. اکثر این مراکز در قم قرار دارد اما در برخی از مراکز استانها که مدارس علمیه گسترده ای وجود دارد نیز تاسیس شده است.[۳۸]

جستارهای وابسته

مطالعه بیشتر

  • حوزه‌های علمیه شیعه در گسترۀ جهان: نویسنده؛ سید علیرضا سیدکباری، پژوهشکدۀ باقرالعلوم، انتشارت امیرکبیر، ۱۳۷۸ش.
  • مدارس و حوزه‌های علمیه شیعه- از مجموعه کتابهای نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران، نویسنده؛ دکتر علی اکبر ولایتی، شرکت سهامی کتابهای جیبی وابسته به انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۹ش.

پانویس

  1. اباذری، عبدالرحیم، ۱۳۸۹، ص ۲۵.
  2. صافی، ص۲۹-۳۳
  3. زهره کاشانی، علی اکبر، تاریخ حوزه علمیه قم از تأسیس تا سده چهارم، دوفصلنامه علمی-پژوهشی تربیت اسلامی، ش ۸، بهار و تابستان ۱۳۸۸
  4. دانشنامه جهان اسلام، جلد ۲۱، ۱۳۸۹، ص ۳۷۷.
  5. دانشنامه جهان اسلام، جلد ۲۱، ۱۳۸۹، ص ۳۸۵.
  6. جوادی، قاسم / حسنی، سیدعلی، بررسی تاریخ حوزهٔ علمیه حله، بهار ۱۳۸۷، مجله شیعه‌شناسی، شماره ۲۱.
  7. دانشنامه جهان اسلام، جلد ۲۱، ۱۳۸۹، ص ۴۰۷.
  8. دانشنامه جهان اسلام، جلد ۲۱، ۱۳۸۹، ص ۴۰۷.
  9. جمعی از نویسندگان، حوزه علمیه، تاریخ، ساختار، کارکرد، ۱۳۹۴، ص۱۰ .
  10. جمعی از نویسندگان، حوزه علمیه، تاریخ، ساختار، کارکرد، ۱۳۹۴، ص۱۱.
  11. جمعی از نویسندگان، حوزه علمیه، تاریخ، ساختار، کارکرد، ۱۳۹۴، ص۷.
  12. مطهری، مرتضی، ۱۳۷۲، ص ۲۹۱.
  13. جمعی از مؤلفان، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۶، ص۶۱۰.
  14. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج ششم، ۱۳۷۳، ۵۹۶.
  15. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۲۱، ۱۳۷۴، ص ۴۹۱.
  16. «شرح تصویب مدارک حوزوی»، مجله پیام حوزه، ۱۳۷۷ش، ص۱۳.
  17. مصوبه جلسه ۳۶۸مورخ ۷۴.۱۱.۳شورای عالی انقلاب فرهنگی در مورد مدارک تحصیلی صادر شده مدیریت حوزه علمیه قم
  18. حداکثر سن داوطلبان ورود به حوزه های علمیه، جدول شرایط سنی.
  19. جمعی از نویسندگان، حوزه علمیه، تاریخ، ساختار، کارکرد، ۱۳۹۴، ص۹.
  20. جمعی از نویسندگان، حوزه علمیه، تاریخ، ساختار، کارکرد، ۱۳۹۴، ص۱۰ .
  21. جمعی از نویسندگان، حوزه علمیه، تاریخ، ساختار، کارکرد، ۱۳۹۴، ص۱۴.
  22. مشی غیراعتدالی در حوزه نجف مقبولیت ندارد.
  23. مینورسکی، ص۳۸
  24. سلطان القرائی، ص۱۰۴
  25. بلاغی، ج۱، ص۲۷۰
  26. بلاغی، ج۱، ص۱۹۸
  27. معتمدی، ص۴۵۵
  28. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۲۱، ۱۳۷۴، ص ۴۹۱.
  29. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۲۱، ۱۳۷۴، ص ۴۹۰.
  30. جمعی از نویسندگان، حوزه علمیه، تاریخ، ساختار، کارکرد، ۱۳۹۴، ص۱۲.
  31. مطهری، مرتضی، بحثی پیرامون مرجعیت و روحانیت، ۱۳۴۱، ص۱۸۱.
  32. بوشهری، حسینی، آخرین آمار طلاب حوزه‌های علمیه.
  33. عیسی نیا، رضا، آشنایی با مراکز تخصصی حوزه علمیه قم، سایت دفتر تبلیغات اسلامی، تاریخ بازدید ۱۳۹۵/۱۲/۱۰
  34. وب سایت جامعه المصطفی، تاریخ بازدید ۱۳۹۵/۱۲/۱۴.
  35. جعفریان، رسول، ۱۳۷۸، ص۳۴۰.
  36. محمود رضا جمشیدی، خبرگزاری رسا، تاریخ بازدید ۱۳۹۵/۱۱/۲۸.
  37. مهدی حاضری، امام خمینی و نهادهای انقلاب اسلامی،۱۳۸۱، ص۹۱.
  38. سایت مدیریت امور مراکز تخصصی‌های حوزه‌های علمیه، تاریخ بازدید ۱۳۹۵/۱۱/۲۴.

منابع

  • آخرین آمار طلاب حوزه‌های علمیه، سایت تابناک، تاریخ بازدید ۱۳۹۵/۱۲/۱۴.
  • اباذری، عبدالرحیم، تبارنامه حوزه و روحانیت از صدر اسلام تا پهلوی، انتشارات سلمان فارسی، قم، ۱۳۸۹ش.
  • امام خمینی، صحیفه نور، تهران، ۱۳۷۶ش.
  • بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قم، ۱۳۵۰ق.
  • جعفریان، رسول، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران(۱۳۲۰-۱۳۵۷)، تهران، انتشارات خانه کتاب، ۱۳۷۸ش.
  • جوادی، قاسم / حسنی، سیدعلی، بررسی تاریخ حوزهٔ علمیه حله، بهار ۱۳۸۷، مجله شیعه‌شناسی، شماره ۲۱.
  • حاضری، مهدی، امام خمینی و نهادهای انقلاب اسلامی، معاونت مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۱ش.
  • حداکثر سن داوطلبان ورود به حوزه های علمیه، جدول شرایط سنی، مرکز اطلاع رسانی مدیریت حوزه علمیه قم، تاریخ بازدید ۱۳۹۵/۱۲/۱۴.
  • ریحان یزدی، علیرضا، تأسیس و تکوین حوزه علمیه قم، شناخت نامۀ قم، قم، ۱۳۹۰ش.
  • زهره کاشانی، علی اکبر، تاریخ حوزه علمیه قم از تأسیس تا سده چهارم، دوفصلنامه علمی-پژوهشی تربیت اسلامی، ش ۸، بهار و تابستان ۱۳۸۸.
  • سلطان القرائی، جعفر، ملحقات باب تبریز، همراه تاریخ تبریز، مینورسکی.
  • سلطانزاده، حسین، تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا تأسیس دارالفنون، تهران، ۱۳۶۴ش.
  • سیدکباری، سید علیرضا، حوزه‌های علمیه شیعه در گستره جهان، تهیه: پژوهشکده باقرالعلوم، انتشارات امیر کبیر، تهران، ۱۳۷۸ش.
  • شرح تصویب مدارک حوزوی، مجله پیام حوزه، شماره ۱۷، بهار ۱۳۷۷ش،
  • صافی گلپایگانی، لطف الله، سیر حوزه‌های علمی شیعه، مرکز نشر آثار حضرت آیت الله العظمی صافی، قم، ۱۴۳۰ق.
  • گیلانی مرتضی، مدارس نجف و زی طلبگی، پیام بهارستان، پاییز، ۱۳۸۹ش، دوره ۲، س ۳، شماره ۹.
  • مجله حوزه، آذر و دی ۱۳۸۳، شماره ۱۲۵، ص۱۹۵.
  • مشی غیراعتدالی در حوزه نجف مقبولیت ندارد، گفتگوی سایت مباحثات با شیخ محمد سند بحرانی، تاریخ بازدید ۱۳۹۶/۱۰/۱۲.
  • مصطفوی، محمدکاظم، فقه المعاملات، قم، ۱۴۲۳ق.
  • مصوبه جلسه ۳۶۸مورخ ۷۴.۱۱.۳شورای عالی انقلاب فرهنگی در مورد مدارک تحصیلی صادر شده مدیریت حوزه علمیه قم، سایت مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید ۱۳۹۵/۱۲/۱۴.
  • مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۷۲.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، ۱۳۵۸ش.
  • معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ش.

پیوند به بیرون