باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

حسینعلی منتظری

حسینعلی منتظری
زادروز ۱مهر ۱۳۰۱ش
زادگاه نجف آباد اصفهان
درگذشت ۲۹ آذر ۱۳۸۸ش
آرامگاه ایران، قم
محل زندگی قم
استادان سید روح الله خمینی،
سید حسین بروجردی، محمد حسین طباطبائی، حاج آقارحیم ارباب، سیدمحمد محقق داماد
نقش‌های برجسته مرجع تقلید
آثار مبانی فقهی حکومت اسلامی، درسهایی از نهج البلاغه، سفیر حق و صفیر وحی، شرح خطبه حضرت فاطمه زهرا(س)، مبانی نظری نبوت، توضیح المسائل،
فرزندان محمد منتظری.
وبگاه
https://amontazeri.com


حسینعلی منتظری (۱۳۰۱-۱۳۸۸ش) از مراجع تقلید، عضو شورای انقلاب اسلامی ایران، رئیس مجلس خبرگان قانون اساسی، مدرس حوزه علمیه قم و از سال از ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸ش قائم‌مقام رهبری جمهوری اسلامی ایران بود. او از شاگردان آیت‌الله بروجردی و امام خمینی بود. منتظری پیش از انقلاب در مبارزات علیه حکومت پهلوی، بارها زندانی و تبعید شد. اعلام هفته وحدت، تأسیس شورای مدیریت حوزه علمیه قم، تأسیس دانشگاه امام صادق(ع)، تعیین قضات شرع و ائمه جمعه، از فعالیت‌های آیت‌الله منتظری بود. او در فروردین ماه ۱۳۶۸ش از سوی امام خمینی از جایگاه قائم‌مقام رهبری برکنار شد. کتاب «مبانی فقهی حکومت اسلامی» او از مهمترین کتاب‌هایی است که در دفاع از نظریه ولایت فقیه نوشته شده است.

محتویات

زندگی‌نامه و تحصیلات

حسینعلی منتظری در سال ۱۳۰۱ش (۱۳۴۰ق - ۱۹۲۲م) در شهر نجف‌آباد اصفهان متولد شد.[۱] پدرش حاج‌علی، کشاورز بود که در کنار کار روزانه‌اش نماز جماعت می‌خواند و سخنرانی می‌کرد.[۲]آیت‌الله منتظری از هفت سالگی یادگیری ادبیات فارسی، صرف و نحو عربی را آغاز کرد.[۳] بخشی از شرح لمعه و بخشی از رسایل و مکاسب را با محمدحسن عالم خواند.[۴] قسمتی از رسایل را از سیدمهدی حجازی آموخت. با حاج آقارحیم ارباب قسمتی از منظومه منطق را خواند[۵] و در درس نهج‌البلاغه آیت‌الله میرزاعلی آقا شیرازی شرکت کرد.[۶] هیات، فارسی و تشریح الأفلاک شیخ بهایی در علم هیات را از آیت‌الله مجدالعلماء آموخت.[۷]

مهاجرت به قم

آیت‌الله منتظری به همراه مرتضی مطهری

آیت‌الله منتظری در ۱۹ سالگی و در سال ۱۳۲۰ش به قم مهاجرت کرد،[۸] در همان سال‌ها در درس آیت‌الله سیدمحمد محقق داماد با آیت‌الله مرتضی مطهری آشنا شد و با یکدیگر هم‌حجره و هم‌بحث و هم‌درس شدند.[۹] قسمت‌هایی از کتاب مکاسب را در درس عبدالرزاق قایینی شرکت کرد و با آیت‌الله بهاءالدینی قسمتی از رسایل را خواند.[۱۰] سطح کفایه و قسمتی از سطح مکاسب را در کلاس درس سید محمد محقق داماد شرکت کرد. با امام خمینی منظومه حکمت[۱۱]، کتاب اسفار[۱۲]و خارج اصول از اول جلد دوم کفایه تا آخر آن را خواند.[۱۳] همچنین در دروس اخلاق او شرکت کرد.[۱۴]

شب‌های پنج‌شنبه به مدت ده سال در درس علامه طباطبایی شرکت کرد و حاصل این جلسات کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم بود.[۱۵] قسمتی از منظومه حکمت را با شیخ جواد فریدنی خواند.[۱۶] کتاب شوارق را با آیت‌الله سیداحمد خوانساری خواند.[۱۷] ده ماه در درس اصول آیت‌الله حجت شرکت کرد.[۱۸] چند سال در درس خارج فقه و اصول آیت‌الله بروجردی شرکت کرد.[۱۹].

درگذشت

منتظری در ۲۹ آذر ماه ۱۳۸۸ش در قم درگذشت و پس از تشییع، در حرم حضرت معصومه دفن شد.

آثار

آیت‌الله منتظری در فقه، اصول و معارف اسلامی آثاری دارد. برخی از آنها حاصل تدریس او و برخی نیز توسط او نگارش شده است. شرح خطبه حضرت فاطمه زهرا(س)، اسلام دین فطرت، موعود ادیان، مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، حکومت دینی و حقوق انسان و مبانی نظری نبوت بخشی از آثار او است.

فقه

آیت‌الله منتظری تدریس خارج فقه در حوزه علمیه قم را پس از شهریور ۱۳۵۹ش شروع کرد. و برخی از درس‌های او از رادیو پخش می‌شد.امام خمینی احتیاط‌های فقهی را به آیت‌الله منتظری ارجاع می‌داد از جمله آنها می‌توان جریمۀ مالی به عنوان تعزیر، حد و مرز موسیقی و غنا، و احتیاطات موجود در فقه فتوایی خود را نام برد. از اوایل پائیز ۱۳۶۱ش امامان جمعه‌ و برخی ائمۀ جماعات انقلابی برخی از شهرهای ایران خواستار انتشار آرای فقهی و رساله‌ عملیه‌ آیت‌الله منتظری جهت ارجاع احتیاطات واجب امام خمینی به او شدند. رساله‌ عملیه‌ توضیح المسائل آقای منتظری در اوایل سال ۱۳۶۳ش منتشر شد.

روش فقه او تطبیقی یا مقارن بود او در مقام بررسی یک مساله علاوه بر توجه به آیات و روایات و فتاوای فقهای قدیم و جدید شیعه، روایات و فتاوای اهل سنت را نیز ملاحظه می‌کرد. در روش فقهی او توجه به شرایط صدور روایات و شرایط اجتماعی و ذهنی راویان احادیث مهم است. برخی از آثار فقهی او عبارتند از: "نهایه الاصول " تقریر درس اصول آیت الله بروجردی، "البدرالزاهر فی صلاه الجمعه و المسافر" (تقریر درس فقه مرحوم آیت الله بروجردی، کتاب الزکاه در چهار جلد، کتاب الخمس و الانفال، محاضرات فی الاصول، کتاب الصلاه، کتاب الصوم، رساله توضیح المسایل.

حکومت اسلامی

مبانی فقهی حکومت اسلامی.gif

یکی از آثار مهم آیت‌الله منتظری کتاب «دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدوله ‌الاسلامیه» است. او در سال ۱۳۶۴ش در درس خارج خود بحث حکومت اسلامی را آغاز کرد که بیشتر از چهار سال ادامه داشت. حاصل این تدریس، کتاب چهار جلدی «دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدوله‌الاسلامیه» که بین سال‌های ۱۳۶۶ تا ۱۳۷۰ش در قم و بیروت منتشر شد. ترجمه و تقریر این کتاب به فارسی توسط محمود صلواتی و ابوالفضل شکوری در هشت جلد به‌عنوان «مبانی فقهی حکومت اسلامی» بین سال‌های ۱۳۶۷ تا ۱۳۸۶ش در قم منتشر شد. او در کتاب حکومت اسلامی و جلد اول کتاب دیدگاه‌ها از نظریۀ سیاسی «ولایت انتخابی عامّۀ فقیه» دفاع کرده است.[۲۰][۲۱] آیت‌الله منتظری در مجلس خبرگان قانون اساسی تاکید ویژه‌ای بر گنجاندن ولایت‌فقیه در قانون اساسی داشت.[۲۲] او می‌گوید در آن زمان بر نظریه نصب نظر داشت اما در کتاب دراسات بر نظریه انتخاب رسیده است.[۲۳] او در کتاب «انتقاد از خود» با تاکید بر تجربیات دوره بعد از انقلاب، بر این باور است که مردم می‌توانند با توجه به شرایط زمانی، اختیارات کمتر یا بیشتری را به فقیه واگذار کنند.[۲۴]

درس‌هایی از نهج‌البلاغه

درس‌هایی از نهج البلاغه از آغاز انقلاب اسلامی‌ برای عموم مردم تدریس می‌شد. در سال‌های نخست انقلاب، این درس‌ها از تلویزیون ایران پخش و قسمت‌هایی از آن توسط نهادهای مختلف به صورت کتاب منتشر شد. ازجمله مؤسسه روزنامه اطلاعات بخشی از این درس‌ها را با عنوان شرح خطبه قاصعه انتشار داد. تدریس نهج‌البلاغه در زمان‌های مختلف ادامه یافت و متن پیاده شده آن توسط آیت‌الله منتظری مورد بازبینی قرار گرفته و به صورت ویراسته، مهیای چاپ می‌شد. از مجموعه ۱۲ جلدی این کتاب تاکنون سه جلد از سوی نشر سرایی روانه بازار شده است.[۲۵]

سفیر حق و صفیر وحی

کتاب «سفیر حق و صفیر وحی» گفتگو و پاسخ آیت‌الله منتظری به نظریه عبدالکریم سروش است. سروش درباره کیفیت وحی معتقد بود که مضمون و معنای وحی از سوی وحی بر جان پیامبر(ص) نشسته است اما کلمات و قالب‌ها بر اساس انتخاب پیامبر(ص) است. منتظری با نقد نظریه سروش، استدلال می‌کند که به اجماع اهل اسلام معنا و الفاظ قرآن از سوی مبدا غیبی وحی بوده است.[۲۶]

رساله حقوق

رساله حقوق کتابی است در۱۳۴صفحه که در سال۱۳۸۳ منتشر شد. این کتاب برگرفته از رساله حقوق امام سجاد(ع) است که در آن به فهرستی از حقوق پرداخته شده است. در رساله حقوق آیت‌الله منتظری نکات تازه و امروزینی هم بر اساس روایات مطرح شده‌اند. حقوق ذکر شده برای شهروندان به استناد متون دینی و روایات است. آنچه در این کتاب مورد توجه است طرح و بررسی مباحث حقوق بشر است.[۲۷]

فعالیت‌های سیاسی

پیش از انقلاب

امام خمینی و آیت الله منتظری (تهران _ مدرسه علوی _ اواخر سال ۱۳۵۷ش)

آیت‌الله منتظری از مبارزان علیه حکومت پهلوی بود وی از سال ۱۳۴۰ ش، و بعد از درگذشت آیت‌الله بروجردی، معتقد به اعلمیت امام خمینی برای مرجعیت بود و در مبارزات علیه رژیم پهلوی از یاران اصلی امام خمینی محسوب می‌شد و از سال ۱۳۴۲ش تا ۱۳۵۷ش چند بار زندانی و تبعید شد. بخشی از فعالیت‌های آیت الله منتظری:

  • آیت‌الله منتظری از موسسان تشکلی بود که با حضور مدرسان حوزه علمیه، فعالیت‌های مذهبی-سیاسی انجام می‌دادند و از حامیان اصلی نهضت امام خمینی بودند این تشکل بعدها به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم مشهور شد.[۲۸]
  • بعد از بازداشت امام خمینی در جریان واقعه ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، تلگرامی مبنی بر حمایت از امام خمینی با عنوان "مرجعیت " تنظیم و به امضای علما رساند[۲۹] و همین مساله باعث دستگیری چند روزه منتظری شد.
آیت‌الله منتظری بعد از درگذشت آیت‌الله طالقانی، امام جمعه تهران شد.
  • عید نوروز سال ۱۳۴۵ش، محمد منتظری به دلیل پخش اعلامیه در حرم حضرت معصومه دستگیر شد، ساواک به سراغ پدرش یعنی آیت الله منتظری رفته و او را بازداشت کرده و هفت ماه زندانی شد.[۳۰]
  • آیت الله منتظری در سال ۱۳۴۶ش جهت زیارت عتبات عالیات و ملاقات با آیت‌الله خمینی راهی عراق شد، اما هنگام بازگشت از عراق دستگیر و روانه زندان گردید، که پس از حدود پنج ماه به مسجدسلیمان تبعید شد.[۳۱]
  • در سال ۱۳۴۷ش و به‌دنبال سخنرانی او در خطبه‌های نمازجمعه نجف آباد دستگیر و به سه سال زندان و در دادگاه تجدیدنظر به یک سال و نیم زندان محکوم شد و به زندان قصر انتقال داده شد.
  • در سال ۱۳۴۹ش، منتظری مجددا دستگیری و به نجف آباد تبعید شد.[۳۲] در سال ۱۳۵۲ش او به سه سال تبعید در طبس محکوم شد.[۳۳] در اواسط سال ۱۳۵۳ش حکومت پهلوی به تبعید مجدد وی تصمیم گرفت و او را از طبس به خلخال[۳۴] و بعد از مدتی به سقز منتقل کرد.[۳۵]
  • در تیرماه ۱۳۵۴ش آیت‌الله منتظری را از تبعیدگاه سقز به زندانی در تهران منتقل کردند و به ده سال زندان محکوم شد.[۳۶] اما پس از گذراندن حدود سه سال ونیم از دوران محکومیت به همراه آیت الله طالقانی در هشتم آبان ۱۳۵۷ از زندان آزاد شد.[۳۷]

پس از انقلاب

با تشکیل شورای انقلاب در دی ماه ۱۳۵۷ش، آیت‌الله منتظری به عضویت این شورا شد[۳۸] و در انتخابات خبرگان قانون اساسی، بعنوان یکی از نمایندگان تهران انتخاب شد[۳۹] و به ریاست مجلس خبرگان برگزیده شد.[۴۰] بعد از درگذشت آیت‌الله طالقانی، آیت‌الله منتظری امام جمعه تهران شد که بعد از بازگشت به قم، امامت جمعه تهران به آیت‌الله خامنه‌ای واگذار شد.[۴۱]

آیت‌الله منتظری با موافقت امام خمینی شورای مدیریت حوزه علمیه قم را تاسیس کرد.[۴۲] همچنین مجمع نمایندگان طلاب حوزه با پیام امام و با پیگیریهای او تشکیل شد.[۴۳] تاسیس مرکز جهانی علوم اسلامی ویژه طلاب غیر ایرانی،[۴۴] تاسیس مدارس علمیه رسول اکرم(ص)، امام باقر(ع)، امام صادق(ع) و بعثت[۴۵]، تاسیس مدرسه عالی تخصصی فقه،[۴۶] تاسیس مدارس علمیه در خارج کشور[۴۷] و بازسازی و گسترش مدرسه دارالشفاء قم از اقدامات آیت‌الله منتظری در حوزه‌های علمیه بود.[۴۸]

قائم‌مقامی

آیت‌الله منتظری در جلسه‌ای فوق‌العاده مجلس خبرگان رهبری در ۲۵ تیر ۱۳۶۴ش به‌عنوان قائم‌مقام رهبری انتخاب شد. برخی معتقدند این انتخاب بدون مشورت با امام خمینی صورت گرفت.[۴۹] در آن زمان مسؤلیتی با این عنوان در قانون اساسی وجود نداشت.[۵۰] امام خمینی در اولین دیدار با خبرگان رهبری پس از انتخاب منتظری سخنی در این بار به میان نیاورد.[۵۱] آیت‌الله منتظری در این دوران برای انجمن اسلامی دانشجویان خارج کشور نماینده تعیین کرد، هیأت‌هایی به کشورهای مختلف جهت معرفی اهداف انقلاب اسلامی ایران اعزام کرد، هفته وحدت[۵۲]به پیشنهاد او و تأیید امام خمینی اعلام شد، به پیشنهاد او روز پانزدهم شعبان به عنوان روز جهانی مستضعفین اعلام شد، ائمه جمعه برخی از شهرها را تعیین کرد، قضات‌ قوه‌ قضائیه‌ را انتخاب کرد، نمایندگانی برای دانشگاه‌ها تعیین کرد و به‌مناسبت اعیاد گروهی از زندانیان‌ را عفو می‌کرد.[۵۳] دانشگاه امام الصادق(ع) با همراهی او شکل گرفت،[۵۴] طلاب و فضلا حوزه را جهت تدریس معارف اسلامی به دانشگاه‌ها اعزام کرد، ستاد مرکزی جهت تقسیم اراضی زیر نظر او شکل گرفت، دادگاه عالی انقلاب در قم با نظارت آیت‌الله منتظری تشکیل شد.

عزل

پس از یک سال انتخاب آیت الله منتظری به قائم مقام رهبری، سید مهدی هاشمی داماد او که با ساواک همکاری داشت به دلیل جرایم امنیتی دستگیر شد.[۵۵] اعتراض منتظری به دستگیری هاشمی همچنین اعدام برخی از زندانیان سیاسی که اکثرا از منافقین بودند، در تابستان سال ۱۳۶۷ش و نامه‌نگاری‌های و برخی سخنرانی‌های انتقادی او موجب اختلافات آیت‌الله منتظری و سران نظام جمهوری اسلامی شد. نمونه‌هایی از این اختلافات و تفاوت نگاه‌ها را می‌توان در کتاب خاطرات آیت‌الله منتظری، خاطرات محمد محمدی ری‌شهری و رنجنامه سید احمد خمینی مشاهده کرد.

آیت الله ری شهری درباره دستگری هاشمی و عدم همکاری منتظری گفته است: «ما برای این که با پشتوانه قوی جلو برویم، موضوع را با امام در میان گذاشتیم و از ایشان سوال کردیم که آیا اجازه می‌دهید اقدامات لازم را انجام دهیم یا خیر. امام فرمودند: جلو بروید و ببینید ماجرا چیست. ما تصور می‌کردیم آقای منتظری در این موضوع با ما همراه شوند و در جهت رسیدگی به اقدامات غیرقانونی این افراد با ما همکاری داشته باشند...، اما وقتی این موضوع را با ایشان مطرح کردیم، دیدم آقای منتظری خیلی عادی برخورد می‌کنند و به نوعی کار‌های این افراد را توجیه می‌کند. ایشان گفتند مدارک را به من بدهید. مدارک را به ایشان دادیم و بعد‌ها متوجه شدیم آقای منتظری مدارک را به سیدمهدی هاشمی تحویل داده تا از جریان پرونده‌ها باخبر باشد.»[۵۶]

همین اختلافات باعث شد امام خمینی در فروردین ۱۳۶۸ش او را از این مقام برکنار کند.[۵۷] به‌دنبال برکناری آیت‌الله منتظری، نام و عکس‌های او از کتب درسی، ادارات دولتی و معابر عمومی جمع شد.

در روز ۲۳ آبان سال ۱۳۷۶ش آیت‌الله منتظری در سخنرانی روز ۱۳ رجب، بر محدود بودن قدرت رهبری تاکید کرد و به عملکرد برخی از نهادهای نظام اعتراض کرد که با تجمعات و اعتراضات برخی از علمای حوزه علمیه قم مواجه شد.[۵۸]

پانویس

  1. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۵۳.
  2. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۵۴.
  3. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۵۴.
  4. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۵۸.
  5. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۶۸.
  6. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۶۶.
  7. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۷۵.
  8. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۸۷.
  9. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۸۸.
  10. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۸۸.
  11. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۹۱.
  12. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۹۳.
  13. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۱۹۳.
  14. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۹۰.
  15. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۹۴ و۹۵.
  16. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۹۳.
  17. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۹۵.
  18. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۱۰۰.
  19. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۱۰۸ و ۱۰۹.
  20. منتظری، حکومت اسلامی، ج ۲، ص۲۸۳.
  21. منتظری، دیدگاه‌ها، ج۱، ۱۳۸۱، ص۸۸.
  22. منتظری، انتقاد از خود، ۱۳۸۵ش، ص۲۸.
  23. منتظری، انتقاد از خود، ۱۳۸۵ش، ص۳۰
  24. منتظری، انتقاد از خود، ۱۳۸۵ش، ص۳۰.
  25. باقی، نگاهی به پنج کتاب آیت‌الله منتظری، ص۴۴.
  26. منتظری، ۱۳۸۷ش، ص۱۴.
  27. باقی،نگاهی به پنج کتاب آیت‌الله منتظری، ص۴۶.
  28. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۲۱۰ و ۲۱۱.
  29. خاطرات آیت‌الله منتظری، ۱۳۷۹ش، ص۲۳۴.
  30. لطفی، ستیز با ستم، ۱۳۸۷ش، ص۱۵۰.
  31. لطفی، ستیز با ستم، ۱۳۸۷ش، ص۳۰۶.
  32. لطفی، ستیز با ستم، ۱۳۸۷ش، ص۳۸۴.
  33. لطفی، ستیز با ستم، ۱۳۸۷ش، ص۷۷۶.
  34. لطفی، ستیز با ستم، ۱۳۸۷ش، ص۸۱۸.
  35. لطفی، ستیز با ستم، ۱۳۸۷ش، ص۸۶۲.
  36. لطفی، ستیز با ستم، ۱۳۸۷ش، ص۹۰۸.
  37. لطفی، ستیز با ستم، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۰۸.
  38. رجایی و نوروزی، نقش شورای انقلاب در تحولات ایران، ۱۳۹۴ش، ص۱۱۱.
  39. سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، تاریخ بازدید ۱۳۹۷/۲/۶.
  40. صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۲۱.
  41. «حکم انتصاب آقای خامنه‌ای به سمت امامت جمعه تهران»، صحیفه امام، ج۱۲، ص۱۱۶.
  42. «زندگی‌نامه»، پایگاه اطلاع رسانی آیت‌الله منتظری، تاریخ بازدید ۱۳۹۷/۲/۲۳ش.
  43. «زندگی‌نامه»، پایگاه اطلاع رسانی آیت‌الله منتظری، تاریخ بازدید ۱۳۹۷/۲/۲۳ش.
  44. «زندگی‌نامه»، پایگاه اطلاع رسانی آیت‌الله منتظری، تاریخ بازدید ۱۳۹۷/۲/۲۳ش.
  45. آیت‌الله منتظری به روایت عمادالدین باقی، سایت تاریخ ایرانی، تاریخ بازدید شنبه ۱۳۹۷/۲/۲۲.
  46. «زندگی‌نامه»، پایگاه اطلاع رسانی آیت‌الله منتظری، تاریخ بازدید ۱۳۹۷/۲/۲۳ش.
  47. «زندگی‌نامه»، پایگاه اطلاع رسانی آیت‌الله منتظری، تاریخ بازدید ۱۳۹۷/۲/۲۳ش.
  48. «زندگی‌نامه»، پایگاه اطلاع رسانی آیت‌الله منتظری، تاریخ بازدید ۱۳۹۷/۲/۲۳ش.
  49. موسسه مطالعاتی تاریخ معاصر ایران
  50. «دلایل عزل منتظری از کسوت قائم مقامی»
  51. «دلایل عزل منتظری از کسوت قائم مقامی»
  52. زندگینامه حضرت آیت‌الله حسینعلی منتظری، پایگاه اطلاع رسانی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، تاریخ بازدید شنبه ۱۳۹۷/۲/۲۲.
  53. زندگینامه حضرت آیت‌الله حسینعلی منتظری، پایگاه اطلاع‌رسانی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، تاریخ بازدید شنبه ۱۳۹۷/۲/۲۲.
  54. تاسیس دانشگاه امام صادق(ع) از زبان آیت‌الله مهدوی کنی، خبرگزاری فارس، تاریخ بازدید شنبه ۱۳۹۷/۲/۲۲.
  55. «دلایل عزل منتظری از کسوت قائم مقامی»
  56. «دلایل عزل منتظری از کسوت قائم مقامی»
  57. صحیفه امام، ج ۲۱، ص۳۳۴ و ۳۳۵.
  58. شیرعلی‌نیا، روایتی از زندگی و زمانه حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، ۱۳۹۴ش، ص۵۹۶.

منابع

  • باقی، عمادالدین، حقوق انسان و حقوق خدا (نگاهی به پنج کتاب آیت‌الله منتظری)، مجله ایراندخت شماره ۴۱، دی ماه ۱۳۸۸ش.
  • خاطرات آیت‌الله منتظری، جلد ۱و ۲، نسخه الکترونیک، قم، ۱۳۷۹ش.
  • رجایی، غلامعلی و نوزوری، جواد، نقش شورای انقلاب در تحولات ایران (۱۳۵۹-۱۳۵۷)، فصلنامه ژرفا پژوه، ۱۳۹۴ش.
  • «زندگی‌نامه»، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله منتظری، تاریخ بازدید ۱۳۹۷/۲/۲۳ش.
  • شیرعلی‌نیا، جعفر، روایتی از زندگی و زمانه حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، تهران، ۱۳۹۴ش.
  • صحیفه امام خمینی،ج۱۲، نسخه الکترونیک.
  • لطفی، مجتبی، ستیز با ستم: بخشی از اسناد مبارزات حضرت آیت الله العظمی منتظری ۱۳۵۷ – ۱۳۳۰، نسخه الکترونیک، قم، ۱۳۸۷ش.
  • منتظری، حسینعلی، انتقاد از خود، نسخه الکترونیک، ۱۳۸۷ش.
  • منتظری، حسینعلی، گفتگوی سفیر حق و صفیر وحی، نسخه الکترونیک، ۱۳۸۷ش.