باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

حسن حسن‌زاده آملی
آیت الله حسن زاده آملی.jpg
اطلاعات فردی
تاریخ تولد: ۱۳۰۷ هجری شمسی
زادگاه: آمل
محل زندگی: قم، تهران
استادان:علامه شعرانیمهدی الهی قمشه‌ایمحمدحسین طباطباییسیدابوالحسن رفیعی قزوینی
محل تحصیل: آمل، تهران، قم
اجازه اجتهاد از: علامه شعرانی.
تألیفات: دروس معرفت نفس، رساله لقاءالله، تصحیح و تعلیق تمهیدالقواعد، تصحیح نهج البلاغه، تصحیح و تعلیق اشارات، الهی‌نامه.

حسن حسن‌زاده آملی (متولد ۱۳۰۷ش)، فیلسوف و عارف شیعه ایرانی. او آثار بسیاری در فلسفه، عرفان، ریاضی، نجوم، ادبیات فارسی و عربی دارد. همچنین برخی از مهم‌ترین آثار فلسفی و عرفانی چون اشارات، شفا و شرح فصوص الحکم را تصحیح کرده و بر آنها شرح و حاشیه نگاشته است.

مهدی الهی قمشه‌ای، علامه شعرانی، علامه طباطبایی و سید محمدحسن الهی از اساتید وی بوده‌اند. حسن‌زاده آملی، آثار فلسفی و عرفانی مهمی مانند شرح منظومه، اشارات، اسفار اربعه و شرح فصوص قیصری را در دوره‌های متعدد تدریس کرده است. وی همچنین حدود ۱۷ سال به تدریس ریاضیات، هیأت و قبله‌شناسی مشغول بوده است.

به باور حسن‌زاده آملی، فلسفه و عرفان اسلامی در مسیر واحدی است و دین، فلسفه و عرفان، با هم هماهنگ است. او ادعای یونانی‌بودن فلسفه اسلامی را نادرست می‌داند؛ به این دلیل که فیلسوفان مسلمان، اندیشه‌های فلاسفه پیش از اسلام را عمق بخشیده و پخته‌اند. به گفته یکی از شاگردان وی، حسن‌زاده بیشترین تأثیر را از ملاصدرا و ابن عربی گرفته است.

حسن‌زاده آملی، کتاب‌هایی چون نهج البلاغه، اسفار اربعه، کشف المراد، کلیله و دمنه و گلستان سعدی را تصحیح کرده و دیوان اشعاری نیز به چاپ رسانده است.

یکی از شاگردان وی، به رغم تأکید بر عدم دخالت حسن‌زاده آملی در امور جزئی سیاسی، از رابطه مناسب او با آیت الله خامنه‌ای،‌ رهبر جمهوری اسلامی ایران سخن گفته است. حسن‌زاده، خود از بیعتش با امام خمینی، پیش از تبعید به ترکیه در سال ۱۳۴۲ش یاد کرده است.

محتویات

زندگینامه و تحصیلات

حسن حسن‌زاده، در اواخر سال ۱۳۰۷ش، در یکی از روستاهای لاریجان آمل در استان مازندران در ایران متولد شد.[۱] در ۶ سالگی خواندن و نوشتن را در مکتب‌خانه آموخت و در سال ۱۳۲۳ش دروس حوزوی را آغاز کرد.[۲] ادبیات عربی و درس‌های مقدماتی را در آمل از محمد غروی، عزیزالله طبرسی، احمد اعتمادی، عبدالله اشراقی، ابوالقاسم رجائی، میرزا ابوالقاسم فرسی و دیگران آموخت. همزمان چند کتاب از درس‌های مقدمات حوزوی را تدریس کرد.[۳]

مهاجرت به تهران

آیت‌الله حسن‌زاده، همزمان با اتمام دروس مقدماتی حوزه، لباس روحانیت پوشید و در ۲۲ سالگی، در شهریور ۱۳۲۹ش برای ادامه تحصیل، وارد تهران شد. سید احمد لواسانی، یکی از اساتید او در تهران بوده و حسن‌زاده، بخش‌هایی از کتاب‌های شرح لمعه و قوانین الاصول را از وی آموخت.[۴]

حسن‌زاده، سال‌های طولانی در درس علامه شعرانی شرکت کرد و کتاب‌های بسیاری را از او آموخت؛ دروسی از جمله مکاسب، رسائل، کفایه، بخش‌هایی از جواهرالکلام، شرح خواجه نصیرالدین طوسی بر اشارات ابن سینا، اسفار اربعه، شفای ابن سینا، تفسیر مجمع البیان، شرح شاطیه قوشچی، شرح چغمینی قاضی زادهرومی، اصول اقلیدس به تحریر خواجه نصیرالدین طوسی، شرح علاّمه خضری بر تذکره خواجه، زیج بهادری، مجسطی بطلیموس به تحریر خواجه طوسی، دوره دو جلدی جامع الرواة حاج محمّد اردبیلی، قانونچه چغمینی و تشریح کلیات «قانون» بوعلی سینا.[۵]

حسن‌زاده آملی از علامه شعرانی اجازه اجتهاد و اجازه نقل حدیث دریافت کرده است. همچنین با راهنمایی وی، شرح علاّمه فناری بر مصباح الانس، را در دروس آیت‌الله سیدابوالحسن رفیعی قزوینی فراگرفت و در درس خارج فقه و اصول شرکت کرد.[۶]

حسن‌زاده، ۱۱ سال نزد مهدی الهی قمشه‌ای، حکمت «منظومه» سبزواری، مبحث نفس اسفار و حدود نصف «شرح خواجه بر اشارات» ابن سینا را فرا گرفت. همچنین در جلسات تفسیر قرآن او حاضر شد. الهی قمشه‌ای، همچنین بر دیوان شعر حسن‌زاده مقدمه نوشته است.[۷]

آیت‌الله محمدتقی آملی، استاد درس خارج فقه و اصول حسن‌زاده در تهران بوده است.[۸] حسن‌زاده، شرح قیصری بر فصوص الحکم و قسمتی از اوائل طبیعیات شفای شیخ الرئیس را در درس شیخ محمدحسین فاضل تونی شرکت کرد. همچنین بخشی از شفای ابوعلی سینا را نزد میرزا احمد آشتیانی خواند.[۹]

مهاجرت به قم

حسن‌زاده آملی در سال ۱۳۴۲ش از تهران به قم رفت و به مدت ۱۷ سال در دروس علامه طباطبایی و برادرش، سید محمدحسن الهی حاضر شد. در این مدت، بخش‌هایی از کتاب بحارالانوار محمدباقر مجلسی و تمهید القواعد را نزد علامه طباطبایی خواند.[۱۰] همچنین در دروس فلسفی و عرفانی سید محمدحسن الهی شرکت کرد. حسن‌زاده از این دوره به نیکی یاد کرده و بخش‌هایی از تأثیرپذیری اخلاقی را به این دوره نسبت داده است. استاد دیگر او سید مهدی قاضی طباطبایی، فرزند سید علی قاضی بود که در علوم غریبه و حکمت و عرفان، شهره بود.[۱۱]

تدریس

حسن‌زاده پس از سکونت در قم، ۱۴ دوره شرح منظومه، ۴ دوره اشارات، یک دوره اسفار اربعه، و ۴ دوره شرح فصوص قیصری را تدریس کرده است. شرح تمهید و مصباح الانس نیز از جمله تدریس‌های اوست. او همچنین حدود ۱۷ سال دروس ریاضیات، هیأت، وقت و قبله را درس داده که کتاب دروس «معرفة الوقت و القبلة» محصول آن درس‌هاست.[۱۲]

اندیشه‌ها و آثار

حسن‌زاده آملی، آثاری در زمینه‌های فقه، فلسفه، اخلاق، عرفان، حکمت دینی، کلام، ریاضیات، نجوم، ادبیات عربی و فارسی، علوم طبیعی، طب قدیم، علوم غریبه و باطنی نوشته، اما عمده آثار و اندیشه‌های او بر محور قرآن، فلسفه و عرفان است.

فلسفه

سید یدالله یزدان‌پناه، از شاگردان حسن‌زاده آملی، معتقد است استادش، فلسفه و عرفان اسلامی را در مسیر واحدی می‌بیند و دین، فلسفه و عرفان را یکپارچه می‌داند. وی همچنین معتقد است حسن‌زاده آملی بیشترین تاثیر را از ملاصدرا و ابن عربی گرفته است.[۱۳] حسن‌زاده آملی ادعای «یونانی بودن فلسفه اسلامی» را رد می‌کند و معتقد است که‌ اندیشه‌های فلاسفهٔ پیش از اسلام سطحی است و فیلسوفان اسلامی این اندیشه‌ها را عمق داده و به تعبیر او «پخته‌اند».[۱۴]

آیت‌الله حسن‌زاده آملی، آثار فلسفی فراوانی دارد؛ از جمله «الاصول الحکمیه»، «رساله جعل»، «رساله رؤیا»، «رساله نفس الأمر»، «رساله نهج الولایه»، «رساله فی التضادّ»، «ترجمه و تعلیق الجمع بین الرّأیین»، «ترجمه و شرح سه نمط آخر اشارات»، «تصحیح و تعلیق شفا»، «تصحیح و تعلیق اشارات»، و «تقدیم و تصحیح و تعلیق آغاز و انجام کلامی».[۱۵]

قرآن سرچشمه معارف

حسن‌زاده آملی، قرآن را سرچشمه معارف الهی می‌داند. از نظر او نهج البلاغه، صحیفه سجادیه، اصول کافی، بحار الانوار و دیگر جوامع روایی از قرآن سرچشمه‌ گرفته‌اند و مرتبه نازل قرآن هستند. به باور او، گفتارهای امامان معصوم بازگشت به قرآن دارد.[۱۶]

عرفان

دین از نظر حسن‌زاده آملی، شناخت به خداست و این معرفت، از آنجا که دامنه‌دار و گسترده است، شامل معرفت اسماء افعال، احکام و کتاب خدا می‌شود. به باور او، حقیقت عرفان همین معرفت‌هاست و عرفان اصیل انسان‌ساز، در اتصال به قرآن است، و امامان معصوم، معلمان بشر و سفیران الهی هستند که دستورالعمل‌های انسان‌ساز، یعنی قرآن را برای بشر توضیح می‌دهند.[۱۷]

بخشی از آثار حسن‌زاده آملی، درباره عرفان است؛ از جمله «الهی نامه»، «رساله لقاءالله»، «رساله إنه الحق»، «شرح فصوص الحکم»، «عرفان و حکمت متعالیه»، «تصحیح رساله مکاتبات، «رساله مفاتیح المخازن» و «رساله‌ای در سیر و سلوک».[۱۸]

آثار ادبی

بخشی از آثار حسن‌زاده آملی، تألیفات ادبیِ فارسی و عربی است؛ از جمله «تصحیح کلیله و دمنه»، «تصحیح گلستان سعدی»، «مصادر اشعار منسوب به امیرالمؤمنین(ع)»، «تقدیم و تصحیح و تعلیق نصاب الصبیان»، «دیوان اشعار»، «ده رساله فارسی»، «هزار و یک نکته» و «الهی نامه».[۱۹]

تصحیح و حاشیه‌نگاری

حسن‌زاده آملی، به تصحیح بسیاری از آثار مهم و همچنین حاشیه‌نگاری بر آنها پرداخته است؛ از جمله «تصحیح‌ نهج‌ البلاغه»، «تصحیح تفسیر خلاصة المنهج»، «تصحیح‌ کتاب شفا»، «تصحیح اسفار اربعه»، «تصحیح کتاب کشف المراد»، «تصحیح‌ و حاشیه بر تمهید القواعد صائن الدین» و «شرح بر فصوص قیصری».[۲۰]

مشی سیاسی

حسن رمضانی از شاگردان آیت‌الله حسن‌زاده، در پاسخ به سؤالی درباره مشی سیاسی استاد خود، به رغم تأکید بر عدم دخالت حسن‌زاده آملی در امور جزئی سیاسی، از رابطه خوب وی با آیت الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران سخن گفته است.[۲۱]

حسن‌زاده آملی چنانکه خود گفته، پیش از تبعید امام خمینی به ترکیه در سال ۱۳۴۲، به قم رفته و با وی بیعت کرده است.[۲۲] حسن‌زاده همچنین در سفر آیت‌الله خامنه‌ای به آمل در سال ۱۳۷۷ش، کتاب انسان در عرف عرفان را با نوشتن مقدمه‌ای، به آیت‌الله خامنه‌ای تقدیم کرد.[۲۳] آیت‌الله خامنه‌ای در سال ۱۳۹۱ش، با حضور در یکی از بیمارستان‌های تهران، از آیت‌الله حسن‌زاده آملی عیادت کرد.[۲۴]

پانویس

  1. «آیت الله حسن‌زاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۴.
  2. «آیت الله حسن‌زاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۴.
  3. «مصاحبه با آیت‌الله حسن‌زاده آملی»، ص۱۹-۲۰.
  4. «مصاحبه با آیت‌الله حسن‌زاده آملی»، ص۲۱.
  5. «مصاحبه با آیت‌الله حسن‌زاده آملی»، ص۲۲.
  6. «مصاحبه با آیت‌الله حسن‌زاده آملی»، ص۲۲.
  7. «آیت الله حسن‌زاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۵.
  8. «مصاحبه با آیت‌الله حسن‌زاده آملی»، ص۲۵.
  9. «مصاحبه با آیت‌الله حسن‌زاده آملی»، ص۲۵.
  10. «آیت الله حسن‌زاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۷.
  11. «آیت الله حسن‌زاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۷.
  12. «مصاحبه با استاد حسن زاده آملی»، ص۲۶.
  13. «گفت‌وگو باحجت الاسلام والمسلمین یزدان‌پناه به مناسبت مراسم تجلیل مجمع عالی حکمت اسلامی از مقام علمی استاد حضرت آیت الله علامه حسن‌زاده آملی».
  14. «آیت الله حسن‌زاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۱۲.
  15. «آیت‌الله حسن‌زاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۱۵.
  16. «آیت الله حسن‌زاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۱۲.
  17. حسن‌زاده آملی، انسان در عرف عرفان، ۱۳۸۰ش، ص۱۳.
  18. «آیت‌الله حسن‌زاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۱۵.
  19. «آیت‌الله حسن‌زاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۱۵.
  20. «آیت‌الله حسن‌زاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، ص۱۵.
  21. «گفتگو با حسن رمضانی»، ۱۳۸۹ش، ص۴۱.
  22. «گفتگو با حسن رمضانی»، ۱۳۸۹ش، ص۴۱.
  23. حسن‌زاده آملی، انسان در عرف عرفان، ۱۳۸۰ش، ص۷.
  24. «عیادت رهبر انقلاب از آیت‌الله حسن‌زاده آملی».

منابع

  • «آیت الله حسن زاده آملی حکیم، عارف، ادیب و ریاضیدان»، گفتگو با آیت‌الله حسن‌زاده آملی، کیهان فرهنگی، شماره ۵، مرداد ۱۳۶۳ش.
  • «مصاحبه با آیت‌الله حسن‌زاده آملی»، مجله حوزه، شماره ۲۱، ۱۳۶۶ش.
  • «گفتگو با حسن رمضانی»، مجله پنجره، شماره۸۳، ۱۳۸۹ش.
  • حسن‌زاده آملی، حسن، انسان در عرف عرفان، تهران، ۱۳۸۰ش.
  • «عیادت رهبر انقلاب از آیت‌الله حسن‌زاده آملی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله‌ خامنه‌ای، تاریخ بازدید ۱۳۹۶/۱۰/۱۵.