باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

حسن بن علی بن فضال
مشخصات فردی
نام کامل: حسن بن علی بن فضّال تَیمُلی کوفی
نسب/قبیله: بنی فضّال
وفات: سال ۲۲۴ق
مشخصات دینی
از یاران: امام رضا (ع)

حسن بن علی بن فَضّال تَیمُلی کوفی، از راویان موثق شیعه و از اصحاب خاص امام رضا(ع)، برخی وی را از اصحاب اجماع می‌دانند. حسن به حضور امام کاظم(ع) نیز رسیده است. وی در ابتدا از فطحیه بود و به امامت عبدالله افطح فرزند امام صادق(ع) اعتقاد داشت. به گزارش کشی، وی در هنگام مرگ به امامت امام رضا(ع) شهادت داده است.

با وجود اعتقاد اولیه‎اش به فطحیه، عالمان رجالی وی را از نظر تقوا و وثاقت در نقل حدیث ستوده‌اند. وی در سال ۲۲۴ قمری درگذشت. از او کتاب‌هایی همچون کتاب الصلاة و کتاب الزکوة برجای مانده است.

محتویات

نسب و کنیه

ابو علی «حسن بن علی بن فضال» بن عمر بن أیمن[۱] یا فضال تَیملی بن ربیعة بن بکر، بنده آزاد شده تیم الله بن ثعلبه بود.[۲] وی از خاندان بنی فضّال است که از خانواده‌های علمی شیعه به شمار می‌روند و در میان آنان محدّثان بسیاری وجود داشته است.

بنی فضال پس از امام صادق (ع) به امامت عبداللّه افطح، فرزند آن حضرت، اعتقاد پیدا کردند؛ ولی در عین حال افرادی مورد اعتماد در روایت و ثقه بودند؛ به گزارش کشی، نیز حسن بن علی بن فضال فطحی‌مذهب بوده، اما در هنگام مرگ به امامت امام رضا(ع) شهادت داده است.[۳] نقل شده است عده‎ای از امام عسکری(ع) درباره اعتبار روایات نقل شده توسط بنی فضال سوال کردند و وی در جواب فرمود: «خذوا ما رووا و ذروا ما رأوا؛ به روایات آنان عمل کنید؛ ولی معتقدات آن‌ها را کنار بگذارید.»[۴]

کنیه‌اش ابا محمد است[۵] و برخی نیز کنیه‌اش را ابا‎بکر ذکر کرده‌اند که ظاهرا با ابن بکر اشتباه شده است.[۶]

جایگاه رجالی

برخی از نویسندگان رجالی، حسن بن فضال را از اصحاب اجماع بر شمرده‌اند؛[۷] وی در منابع رجالی بسیار توصیف و تکریم شده و به فضل، علم، فقه و دیانت ستوده شده است.

شیخ طوسی درباره وی می‌گوید: «حسن بن فضال از امام رضا (ع) نقل کرده و از نزدیکان ایشان محسوب می‎شد و مردی جلیل القدر، عظیم المنزله و در حدیث و روایاتش ثقه بوده است.»[۸]

محسن امین درباره وی گفته است: «هر چند تاریخ رجوع وی از فطحیه مورد اختلاف است ولی این از اعتبار روایات وی نمی‌کاهد و مجالی برای توقف در عمل به روایات وی نیست، چه آن روایاتی که در زمان فطحی بودن نقل کرده چه بعد از آن، به ویژه آن که امام عسکری(ع) امر به اعتماد بر روایات بنی فضال کرده است.»[۹]

کشی با نقل روایتی تاریخی از فضل بن شاذان درباره میزان زهد و تقوای حسن بن فضال، وی را از راویان مورد اعتماد برمی‌شمارد.[۱۰]

مشایخ و راویان

اصحاب اجماع

یاران امام باقر(ع)
۱. زُرارَة بن اَعین
۲. مَعروفِ بنِ خَرَّبوذ
۳. بُرَید بن معاویه
۴. ابوبصیر اَسَدی یا (ابوبصیر مرادی)
۵. فُضَیل بن یسار
۶. محمد بن مُسلِم

یاران امام صادق(ع)
۱. جَمیل بن دَرّاج
۲. عبدالله بن مُسکان
۳. عبدالله بن بُکَیر
۴. حَمّاد بن عثمان
۵. حماد بن عیسی جهنی
۶. اَبان بن عثمان

یاران امام کاظم(ع) و امام رضا(ع)
۱. یونس بن عبدالرحمن
۲. صَفوان بن یحیی
۳. اِبن اَبی عُمَیر
۴. عبدالله بن مُغَیرِه
۵. حسن بن محبوب یا (حسن بن علی بن فَضّال، فَضالَة بن ایوب و عثمان بن عیسی)
۶. احمد بن ابی نصر بزنطی

نام حسن بن فضال در سند بیش از ۲۹۷ روایت آمده است، وی از امام رضا (ع) بی‌واسطه حدیث نقل کرده است،[۱۱] علاوه بر این وی از راویان دیگری نیز حدیث نقل می‌کند که برخی از آنان عبارتند از:

حسن بن فضال از استادان فضل بن شاذان بوده[۱۲] و راویان بسیاری از وی روایت نقل کرده‌اند؛ برخی از آنان عبارتند از:

آثار

منابع رجالی چندین کتاب را از تالیفات حسن بن فضال برشمرده‌اند از جمله این آثار عبارتند از:

  • کتاب الصلاة
  • کتاب الزکوة
  • کتاب الدیات[۱۴]
  • کتاب التفسیر
  • کتاب الابتدا و المبتدأ
  • کتاب الرجال
  • کتاب الطب [۱۵]
  • کتاب البشارات
  • کتاب الرد علی الغالیة
  • الزیارات
  • النوادر
  • الشواهد من کتاب الله
  • المتعة
  • الناسخ و المنسوخ
  • الملاحم.[۱۶]

درگذشت

حسن بن علی بن فضال در سال ۲۲۴ق درگذشت.[۱۷]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. مامقامی، تنقیح المقال، ۱۳۸۱ش، ج۲۰، ص۲۱۶.
  2. ابن ندیم، الفهرست، ۱۳۶۶ش، ص۴۰۸.
  3. کشی، اختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۸۳۷.
  4. طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق،‌ ص۳۹۰.
  5. نجاشی، رجال،۱۴۲۴ق، ص۳۴.
  6. امین، اعیان الشیعه، ج۵، ۱۴۰۶ق، ص۲۰۶.
  7. طوسی،اختیار معرفه الرجال، ج۲، ص۸۳۲-۸۳۱.
  8. طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۹۸.
  9. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۲۰۸.
  10. طوسی،اختیار معرفه الرجال، ج۲، ص ۸۰۲-۸۰۱.
  11. خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۵۱-۵۰.
  12. طوسی، اختیار معرفه الرجال، ج۲، ص۸۰۲-۸۰۱.
  13. خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۵۱-۵۰.
  14. طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۹۸.
  15. ابن ندیم، الفهرست، ۱۳۶۶ش، ص۴۰۸.
  16. نجاشی، رجال، ۱۴۲۴ق،‌ ص۳۶.
  17. طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۹۸.

منابع

  • ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، محمد رضا تجدد، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۶ش.
  • امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
  • خویی، سید ابوالقاسم، معجم الرجال، بیروت، دارالزهرا، ۱۴۰۹ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفه الرجال (رجال کشی)، قم، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، بی‌تا.
  • طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، نشرالفقاهه، ۱۴۱۷ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، به تحقیق طهرانی، عبادالله ناصح، علی احمد، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیة، ۱۴۱۱ق.
  • کشی، محمد بن عمر، اختبار المعرفةالرجال، تحقیق مهدی رجایی، تصحیح محمد باقر میرداماد، قم، موسسه آل البیت الاحیاء التراث، ۱۴۰۴ق.
  • نجاشی، احمد بن علی، رجال‌النجاشی، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۲۴ق.
  • مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، تحقیق محی الدین و محمد رضا مامقامی، قم، موسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۳۸۱ش.