باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

حدیث وصیت

حدیث وصیت
اطلاعات روایت
نام‌های دیگر: حدیث وصایت
موضوع: وصیت پیامبر به امام علی(ع)؛ نام‌های دوازده امام؛ دوازده مهدی
صادره از: پیامبر اسلام
راوی اصلی: حسن بن علی عن ابیه
راویان: علی بن سنان موصلی، علی بن الحسین، احمد بن محمد بن خلیل، جعفر بن احمد مصری، الحسن بن علی،
اعتبار سند: ضعیف
منابع شیعه: الغیبة شیخ طوسی
مؤید قرآنی: ندارد
مؤید روایی: ندارد
احادیث مشهور

حدیث سلسلةالذهب.حدیث ثقلین.حدیث کساء.مقبوله عمر بن حنظله.حدیث قرب نوافل.حدیث معراج. حدیث ولایت.حدیث وصایت.حدیث جنود عقل و جهل.حدیث شجره

حدیث وصیت روایتی است منقول در کتاب الغیبة شیخ طوسی از پیامبر اسلام که به امام علی وصیت می‌کند و در وصیت نام دوازده امام را می‌گوید و در آن از دوازده مهدی پس از دوازده امام سخن می‌آورد. در این نقل تنها نام مهدی اول می‌آید و وی جانشین امام دوازدهم است. در این روایت، نام دوازده امام به ترتیب و پس از آن به صورت مجمل از وجود دوازده مهدی و جانشینی مهدی اول پس از امام دوازدهم و نام‌های سه‌گانهٔ مهدی اول سخن می‌گوید. این روایت، تنها روایتی است که در آن برای مهدی‌های دوازده‌گانه منصبی ذکر شده است. علمای امامیه این روایت و دیگر روایات مهدیان دوازده‌گانه را رد کرده‌اند و آن را خلاف باورهای مسلم شیعه دانسته‌اند. احمد الحسن مدعی است که او اول المهدیین است و به این روایت استناد می‌کند.

سند روایت نقل‌شده در کتاب الغیبة شیخ طوسی، ضعیف است و چهار تن از راویان حدیث وصیت، مجهولند. سندِ ضعیف، تعارض با حصر اوصیاء و ائمه در عدد دوازده، تعارض با رجعت، تعارض‌های درونی روایت از جمله اشکالاتی است که به این روایت ایراد کرده‌اند.

محتویات

متن حدیث

امام صادق از پدرش امام باقر از پدرش صاحب پینه‌ها آقای عبادت‌کنندگان، از پدرش حسین شهید پاک و طاهر، از پدرش امیر المؤمنین علیهم السلام نقل می‌فرماید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در شبی که از دنیا رفتند به علی علیه السلام فرمودند: ای اباالحسن! ورق و جوهری آماده کن. حضرت وصیت‌شان را به امیرالمؤمنین علیه السلام املا فرمودند تا این‌که به اینجا رسید:

ای علی! به زودی پس از من دوازده امام خواهند بود و بعد از آنها دوازده مهدی و تو اولین نفر از دوازده امام هستی. خداوند تبارک و تعالی تو را در آسمانش، علی مرتضی و امیر مؤمنان و صدیق اکبر و فاروق اعظم و مأمون و مهدی نامیده است و این اسامی برای احدی به جز تو صحیح نیست.
ای علی! تو وصی من و سرپرست اهل‌بیتم هستی چه زنده و چه مرده‌ آنان و همچنین بر زنانم وصی من خواهی بود، پس هر کدام را که در عقد ازدواج من باقی بگذاری، فردای قیامت مرا ملاقات می‌کند و هر کدام را که تو طلاق بدهی من از او بیزارم و در قیامت نه مرا می‌بیند و نه من او را می‌بینم. تو پس از من جانشین و خلیفه‌ام بر امتم هستی. زمانی که وفات تو رسید وصایت و جانشینی مرا به پسرم حسن که نیکوکار و رسیدهٔ به حق است، تسلیم کن. زمان مرگ او که فرا رسید آن را به فرزندم حسین، پاک و شهید بسپارد و وقتی که وفات او فرا رسید، آن را به فرزندش آقا و سید عبادت‌کنندگان و صاحب ثفنات علی واگذار نماید. هر گاه زمان فوت او رسید، آن را به فرزندش محمد باقر تسلیم کند و زمانی که مرگ او رسید آن را به پسرش جعفر صادق بسپارد، و آن گاه که مرگ او فرا رسید، به فرزندش موسی کاظم واگذار کند و وقتی که مرگ او فرا رسید به فرزندش علی رضا تسلیم کند و زمانی که وفات او رسید آن را به فرزندش محمد ثقه تقی بسپارد و زمانی که مرگ او فرا رسید آن را به فرزندش علی ناصح واگذار نماید و زمانی که مرگ او رسید آن را به پسرش حسن فاضل بسپارد و زمانی که مرگ او فرا رسید آن را به فرزندش محمد که حافظ شریعت و آل محمد است بسپارد.
این دوازده امام بود، بعد از ایشان دوازده مهدی خواهد بود. پس وقتی که زمان رحلت امام دوازدهم رسید، وصایت و جانشینی من را به فرزندش که اولین و برترین مقربین است، تسلیم نماید و او سه نام دارد، یک نامش مانند نام من است و نام دیگرش مثل نام پدر من است و آن عبدالله و احمد است و سومین نام او مهدی خواهد بود و او اولین مؤمنان است. [۱][یادداشت ۱]

محتوای حدیث

محتوای روایت دربارهٔ جانشینان پیامبر است. در این حدیث نام همهٔ دوازده امام آمده است و سپس از دوازده مهدی سخن می‌گوید. این مهدی‌ها پس از امام دوازدهم می‌آیند و از متن روایت برمی‌آید، نخستین آنان پسر بلافصل امام زمان است. [۲]

مضمون روایت را می‌توان به پنج فراز دسته‌بندی کرد. از این پنج فراز، تنها یک فراز در روایات شیعه به صورت متواتر آمده است و یک فراز دیگر اگرچه در چند روایت دیگر تکرار شده است؛ اما از جهت سندی و محتوایی ضعف دارند و در اندیشهٔ امامیه رد شده است و سه فراز دیگر تنها در این روایت ذکر شده است و علمای شیعه آن را رد کرده‌اند.[۳]

  • حصر امامان در عدد دوازده: این بخش از روایت، در احادیث دیگر[۴] هم از جهت لفظ و هم از جهت معنا به صورت متواتر تکرار شده است.[۵]
  • دوازده مهدی: این فراز در پنج روایت دیگر نیز تکرار شده است. اگر چه بین مضمون این روایات ناسازگاری وجود دارد و گاه در عدد و گاه در نسبت و گاه در منصب میان این روایات اختلاف است.[۶] و هم‌چنین همه این روایت از لحاظ سندی دچار ضعفند. با توجه به تعارض با باورهای اعتقادی امامیه، این روایات رد شده‌اند. ادعای تواتر معنوی این روایات غیرقابل اثبات است.[۷]
  • تسلیم امر امامت به فرزند امام دوازدهم: این فراز تنها در نقل شیخ طوسی در کتاب الغیبة آمده است و در هیچ روایت دیگری ذکر نشده است[۸] و منفرد است. بر اساس این نقل، امام عصر در هنگام وفات، امامت را به فرزندش تسلیم می‌کند.
    علمای امامیه این مسئله را شاذ و مخالف مشهور دانسته‌اند و حتی طوسی در کتاب الغیبة آن را مردود می‌شمرد. [۹] با توجه به انحصار امامت در دوازده امام، نمی‌توان مطابق این حدیث امامت مهدی‌های دوازده‌گانه را برداشت کرد.[۱۰] علاوه بر اینکه در روایت ابوبصیر [۱۱] به صراحت امامت از مهدی‌های دوازده‌گانه نفی شده است.[۱۲] در چند روایت دیگر که از مهدی‌های دوازده‌گانه سخن به میان آمده، از امامت آنها سخنی در میان نیست.[۱۳] و آنان صرفاً مبلغان و داعیان اهل‌بیتند.[۱۴]
  • مهدی اول بودن فرزند امام دوازدهم:این بخش از روایت هم هیچ مستندی به جز نقل شیخ طوسی در کتاب الغیبة ندارد و نمی‌توان دربارهٔ آن ادعای تواتر معنوی کرد.[۱۵]
  • نام‌های سه‌گانهٔ مهدی اول:در بخش پایانی حدیث وصیت، برای مهدی اول سه نام عبدالله، احمد و مهدی شمرده می‌شود. این ادعا که این سه نام برای مهدی اول است، در هیچ روایت دیگری ذکر نشده است.[۱۶]


گزارش شیخ طوسی به دلیل ضعف سند، عدم اعتنای محدثین دیگر، شاذ بودن و مخالفت با دیگر مبانی شیعه دارای خلل در اعتبار است.[۱۷]شیخ مفید،[۱۸] نباطی بیاضی، [۱۹] حر عاملی، [۲۰] و مجلسی [۲۱] محتوای یان روایت در حکومت فرزندان امام مهدی را غیر معتبر دانسته و آن را از گزارش‌های شاذ و غیر قابل قبول به شمار آورده‌اند.

دیدگاه علمای شیعه

بسیاری از علمای شیعه در مواجهه با حدیث وصایت، آن را مخالف مشهور و مفادش را غیرقطعی دانسته‌اند.[۲۲] طبرسی این روایت را از جهت صدور غیرقطعی می‌داند و آن را معارض با روایات صحیحه‌ای می‌داند که پس از امام عصر، دولت دیگری نخواهد بود.[۲۳] اربلی سخن طبرسی را تکرار می‌کند. [۲۴] عاملی نباطی روایات دوازده مهدی را شاذ و مخالف روایات صحیح السند می‌داندو دولتِ پس از دولت قائم را معارض با روایاتی می‌داند که پس از حکومت امام مهدی، قیامت پس از چهل روز برپا می‌شود.[۲۵] مجلسی پس از ذکر این روایت و روایات مشابه، این روایات را مخالف مشهور می‌شمرد.[۲۶] حر عاملی این روایات را به دلیل شاذ بودن و مخالفت با روایات مشهور غیرقطعی می‌خواند.[۲۷]

صدوق در «اعتقادات» تنها امام دوازدهم را قائم می‌داند و هر قائمی غیر از او را نفی می‌کند.[۲۸] و در کتاب کمال الدین حدیث وصیت را نقل نمی‌کند.[۲۹] تنها روایتی را نقل می‌کند [۳۰] که در آن مهدی‌های دوازده‌گانه به عنوان مبلغان و داعیان امام معرفی شده‌اند.[۳۱] در کتاب‌های اعتقادی صدوق، هیچ اشاره‌ای به باور دوازده مهدی نشده است.[۳۲]

کتاب «الغیبة» که طوسی در آن روایت دوازده مهدی را آورده، کتابی جدلی و احتجاجی است و نه کتابی در تبیین اعتقادات صحیح.[۳۳] طوسی در کتاب الغیبه چه پیش از نقل حدیث [۳۴] و چه پس از آن [۳۵] به صراحت تعداد امامان را منحصر در دوازده می‌داند و این ادعا را که فرزند امام دوازدهم جانشین او باشد، نفی می‌کند.[۳۶] طوسی در بابی در کتاب الغیبة ۲۵ روایت نقل می‌کند که عدد امامان و جانشینان پیامبر منحصر در دوازده است.[۳۷]

حر عاملی با این استدلال که چنین باوری به دلیل اهمیتش، محتاج روایات متواتر است، در حالیکه تنها از طریق شاذ به ما رسیده است، به این روایت اشکال می‌گیرد.[۳۸] فیض کاشانی پس از ذکر حدیث، نقل مفید را دربارهٔ نبودن هیچ دولتی پس از قائم ذکر می‌کند و روایت وصیت را اینگونه جمع می‌کند که این مهدی‌ها داعی‌اند و نه صاحب دولت.[۳۹]


اشکالات حدیث وصیت

اشکالات و ایرادهایی که به حدیث وصیت آمده است بر چند دسته است. نخست اشکال سندی است و حتی در صورت وثاقت سند نمی‌توان از روایت واحد اعتقادات را ثابت کرد. دیگر آنکه با بسیاری از باورهای شیعه مانند رجعت و انحصار اوصیاء در دوازده عدد متعارض است و سوم آنکه در خود روایت تعارض‌های درونی هست و دیگر آنکه با توجه به قوت روایات معارض، توانایی تعارض را ندارد.

  • ناتوانی برای اثبات باورهای عقیدتی

این روایت خبر واحد ظنی است و نمی‌توان با خبر واحد ظنی، اعتقادات را ثابت کرد.[۴۰] در روایت تنها نام یکی از مهدی‌ها آمده است و عدم ذکر نام و صفات آنان با توجه به لزوم شناخت آنان، مستلزم تأخیر بیان از وقت حاجت است.[۴۱]

  • تعارض و ناسازگاری با دیگر باورهای امامیه

جانشینی مهدی‌های دوازده‌گانه با عقیدهٔ انحصار ائمه و اوصیاء در دوازده عدد[۴۲] متعارض است. مطابق این روایت بیست و چهار نفر جانشین پیامبرند و این با انحصار اوصیاء در عدد دوازده ناسازگار است.[۴۳] از سوی دیگر تعارض با روایاتی[۴۴] که امام عصر را خاتم الاوصیاء می‌دانند. همچنین این روایات با روایات متعددی که خبر از رجعت می‌دهند، تعارض دارد.[۴۵] از دیگر اشکالات این روایت، تعارض با روایاتی است که می‌گوید امام را فقط امام غسل می‌دهد[۴۶] و روایاتی که صراحتاً می‌گویند امام حسین، مهدی را غسل می‌کند.[۴۷] نقل طوسی، با دیگر روایاتی که دربارهٔ وصیت پیامبر آمده است، همخوانی ندارد.[۴۸]

  • ناسازگاری درونی روایت

همچنین ابتدا و انتهای روایت، ناسازگار است. در ابتدای روایت مهدی منحصر در امام علی است و پس از آن در ذیل روایت دوازده مهدی آمده است.[۴۹] در صدر مهدی یکی از نام‌های اختصاصی امام علی، مهدی ذکر شده است و این با دیگر روایت‌های شیعه همخوانی ندارد.[۵۰] در روایت تنها نام مهدی اول ذکر شده است و این با سیاق وصیت که در صدد رهاندن از گمراهی است، ناسازگار است.[۵۱] از سوی دیگر در این روایت دربارهٔ تحویل خلافت هر امام به وصی‌اش سخن گفته شده است؛ اما از تحویل خلافت مهدی اول به مهدی دوم سخنی نیامده است.[۵۲]

  • ضعف سند و عدم‌توان تعارض با روایات مخالف

احادیث دوازده مهدی و از جمله حدیث وصیت، توان تعارض با دیگر روایات را ندارد. نخست اینکه این حدیث ضعیف است و راویانش ضعیف و مجهولند و توان تعارض با روایات صحیح را ندارد. از سوی دیگر این حدیث و مضمون آن شهرت روایی ندارد و در کتاب‌های اعتقادات نیامده و حتی اهل سنت این باور را به عنوان عقیدهٔ شیعه بررسی نکرده‌اند. [۵۳] حر عاملی مضمون این روایات را نادر، تعدادشان را کم و روایات مخالف را زیاد می‌داند و از این جهت آنها را فاقد توان تعارض در برابر روایات دیگر می‌داند. [۵۴] و در جای دیگر این روایت را شاذ می‌داند که معارض قوی دارد [۵۵] و مگر اندکی ،علمای امامیه بدان توجه نکرده‌اند [۵۶]

ادعاهای احمد الحسن

حدیث وصایت مهم‌ترین مستند احمد الحسن برای اثبات ادعای دوازده مهدی پس از دوازده امام و نیز ادعای او برای اول المهدیین است. [۵۷] در این حدیث تنها به نقش اولین مهدی از دوازده مهدی پس از وفات حضرت حجت اشاره شده است؛‌اما ادعای احمد الحسن نقش‌آفرینی در پیش از ظهور[۵۸] و هنگام حکومت امام دوازدهم[۵۹] و پس از آن[۶۰] است.[۶۱] احمد الحسن برای مطابقت روایت با ادعایش لفظ وفات امام عصر را به معنای غیبت معنا می‌کند[۶۲] این ادعا خلاف ظاهر و سیاق متن و ناسازگار با معنا است.[۶۳] احمد الحسن خود را فرزند باواسطهٔ امام عصر معرفی می‌کند [۶۴] و در روایت لفظ «ابنه» آمده است و با توجه به اینکه در همه جای روایت لفظ «ابنه» به معنای فرزند بی‌واسطه بوده است، مطابق سیاق متن، در این فقره هم نمی‌تواند فرزند باواسطه باشد.[۶۵]

احمد الحسن ادعا می‌کند که اول المهدیین ذکر شده در روایت وصیت است.[۶۶] با توجه به روایات دیگری[۶۷] که سه نام ذکر شده در روایت وصیت را برای حضرت حجت ذکر کرده‌اند، این احتمال مطرح است که این سه نام در این روایت، به امام دوازدهم برمی‌گردد نه مهدی اول.[۶۸] و اگر ضمیر به اول المهدیین برگردد، باز بر احمد الحسن صدق نمی‌کند؛ زیرا روایت فرزند بی‌واسطهٔ حضرت حجت را مهدی اول می‌داند و احمد الحسن با ادعای خود، فرزند با واسطه است.[۶۹] و حتی ادعای فرزند باواسطه بودن او با توجه به شواهد بیرونی مخدوش است.[۷۰] حر عاملی احتمال تصحیف در این بخش از روایت را داده است و محتمل می‌داند به جای «ابیه»، «ابنه» به اشتباه نوشته شده باشد.[۷۱]

بررسی سند روایت

سند این روایت ضعیف است، بیشتر راویانش ناشناخته‌اند و در کتاب‌های رجالی نامی از آنها نیامده است.[۷۲] در سند احمد بن محمد بن خلیل، علی بن سنان موصلی العدل، جعفر بن احمد مصری، حسن بن علی عم جعفر و پدر حسن بن علی همه ناشناخته‌اند و در کتاب‌های رجالی مدح یا ذمی دربارهٔ آنان وارد نشده است.[۷۳] و نمی‌توان به آن برای اثبات چیزی استدلال کرد و به طریق اولی نمی‌توان در مباحث عقیدتی مهم به آن استناد کرد.[۷۴]

طوسی در الغیبة سند روایت را این‌گونه نقل می‌کند: از جماعتی، از حسین بن علی بن سفیان بزوفری، از علی بن سنان موصلی، از علی بن حسین، از احمد بن محمد بن خلیل، از جعفر بن احمد مصری، از عمویش حسن بن علی، از پدرش از امام صادق علیه‌السلام.

جماعة مراد از جماعة در متن شیخ طوسی، استادان او مانند ابن‌غضائری، ابن عبدون، ابن‌صلت، ابن‌ابی‌جید و دیگران است که ثقه‌اند.[۷۵]

حسین بن علی بن سفیان البزوفری نجاشی او را ثقه، جلیل و شیعه معرفی کرده است. [۷۶]

علی بن سنان موصلی العدل ناشناخته است و در کتاب‌های رجالی متقدم مدخلی ندارد. [۷۷] وصف عدل در اسم او، دلالت بر توثیق ندارد.[۷۸] این وصف گاهی برای کارگزاران دستگاه استعامل می‌شده است. [۷۹] شوشتری از وصف «عدل» او احتمال عامی‌بودنش را می‌دهد.[۸۰] با توجه به متن روایت احتمال سنی‌بودن او ضعیف است. [۸۱]

علی بن حسین نام راویان بسیاری است و نشانه‌ای در این روایت نیست که بر یکی از آنان صدق کند و علی بن حسین در این روایت روشن نیست.[۸۲]

احمد بن محمد بن خلیل ناشناخته است و هیچ مدح و ذمی دربارهٔ او در کتاب‌های رجالی نیامده است.[۸۳]احتمالاً ا «احمد بن عبدالله خلیلی بری آملی» است [۸۴] و در این صورت ضعیف است و نجاشی او را ضعیف شمرده است. [۸۵]

جعفر بن احمد مصری هیچ مدح و ذمی دربارهٔ او در کتاب‌های رجالی شیعه وارد نشده است و مهمل است[۸۶] عسقلانی از علمای عامه، او را شیعه می‌داند و متهم به جعل می‌کند.[۸۷]

حسن بن علی عم جعفر بن احمد المصری مجهول است و هیچ نامی از او در کتاب‌های رجالی نیامده است. [۸۸]

پدر حسن بن علی ناشناخته است و توضیحی دربارهٔ او نیست.[۸۹]

پانویس

  1. طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص ۱۵۰؛ ترجمه: عزیزی، مجتبی، ترجمهٔ کتاب الغيبة طوسی، ۱۳۸۷ش، ص ۳۰۰-۳۰۳
  2. فیض اخلاقی، نقد حدیث وصیت ...، علوم و معارف قرآن و حدیث، پاییز ۱۳۹۶، ش ۱۲، ص ۶۴
  3. محمدی هوشیار، علی، درسنامهٔ نقد و بررسی جریان احمد الحسن البصری، ۱۳۹۶ش، ص ۱۲۰
  4. مثلاً: طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص ۱۲۶ بب
  5. محمدی هوشیار، علی، درسنامهٔ نقد و بررسی جریان احمد الحسن البصری، ۱۳۹۶ش، ص ۱۲۰
  6. محمدی هوشیار، علی، درسنامهٔ نقد و بررسی جریان احمد الحسن البصری، ۱۳۹۶ش، ص ۱۲۲
  7. محمدی هوشیار، علی، درسنامهٔ نقد و بررسی جریان احمد الحسن البصری، ۱۳۹۶ش، ص ۱۲۴
  8. محمدی هوشیار، علی، درسنامهٔ نقد و بررسی جریان احمد الحسن البصری، ۱۳۹۶ش، ص ۱۲۵؛فیض اخلاقی، نقد حدیث وصیت ...، علوم و معارف قرآن و حدیث، پاییز ۱۳۹۶، ش ۱۲، ص ۷۳
  9. طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص ۲۲۸
  10. فیض اخلاقی، نقد حدیث وصیت ...، علوم و معارف قرآن و حدیث، پاییز ۱۳۹۶، ش ۱۲، ص ۷۴
  11. صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج ۲، ص ۳۵۸، ح ۵۶
  12. فیض اخلاقی، نقد حدیث وصیت ...، علوم و معارف قرآن و حدیث، پاییز ۱۳۹۶، ش ۱۲، ص ۷۴
  13. فیض اخلاقی، نقد حدیث وصیت ...، علوم و معارف قرآن و حدیث، پاییز ۱۳۹۶، ش ۱۲، ص ۷۵
  14. فیض اخلاقی، نقد حدیث وصیت ...، علوم و معارف قرآن و حدیث، پاییز ۱۳۹۶، ش ۱۲، ص ۷۵
  15. محمدی هوشیار، علی، درسنامهٔ نقد و بررسی جریان احمد الحسن البصری، ۱۳۹۶ش، ص ۱۲۸
  16. محمدی هوشیار، علی، درسنامهٔ نقد و بررسی جریان احمد الحسن البصری، ۱۳۹۶ش، ص ۱۲۸
  17. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۲۸
  18. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج ۲، ص ۳۸۶
  19. نباطی،الصراط المستقیم، ۱۳۸۴ق، ج ۲، ص ۲۵۴
  20. حر عاملی، الایقاظ، ۱۳۶۲ش، ص ۴۰۱
  21. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵۳، ص ۱۴۸
  22. شهبازیان، پورسیدآقایی، واکاوی وصیت نازل شده از آسمان ...، در «انتظار موعود»، زمستان ۱۳۹۴، ش ۵۱، ص ۱۰۵؛ محمدی هوشیار، علی، درسنامه نقد و بررسی جریان احمد الحسن البصری، ۱۳۹۶ش، ص ۱۱۵
  23. طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج ۲، ص ۲۹۵
  24. اربلی، کشف الغمة في‌معرفة الائمه، ۱۳۸۱، ج۲، ص ۴۶۷
  25. عاملی نباطی، الصراط المستقیم، ج۲، ۱۳۸۴ق، ص ۱۸۶
  26. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵۳، ص ۱۵۰
  27. حر عاملی، الایقاظ من الهجعة، ۱۳۶۲ش، ص ۳۶۸؛ حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ۱۴۰۳ق، ص ۱۱۵
  28. صدوق، الاعتقادات، ۱۴۱۳ق، ص ۹۵
  29. مجتهد سیستانی، لوح و قلم، دار التفسیر، ص ۳۲
  30. صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص ۳۵۸، ح ۵۶
  31. مجتهد سیستانی، لوح و قلم، دار التفسیر، ص ۳۳
  32. مجتهد سیستانی، لوح و قلم، دار التفسیر، ص ۳۶
  33. مجتهد سیستانی، لوح و قلم، دار التفسیر، ص ۳۶
  34. مثلاً: طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص ۱۲۷
  35. مثلاً: طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص ۲۲۸
  36. مجتهد سیستانی، لوح و قلم، دار التفسیر، ص ۳۷
  37. طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص ۱۲۶
  38. حر عاملی، الایقاظ من الهجعة، ۱۳۶۲ش، ص ۴۰۱
  39. فیض کاشانی، نوادر الاخبار، ۱۳۷۲ش، ص ۲۹۴
  40. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۳۶
  41. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۳۶
  42. مثلاً: خزاز رازی، کفایة الاثر في‌ النص علی ائمة اثنی عشر، ۱۴۰۱ق، ص۱۷۷ ،۱۵۳، ۱۷۰، ۲۷۳، ۱۳۶
  43. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۳۶؛ مجتهد سیستانی، لوح و قلم، دار التفسیر، ص ۱۲۹
  44. طوسی، مصباح المتهجد، المکتبة الاسلامیة، ج۲، ص ۸۴۳؛ حر عاملی، اثبات الهداة بالنصوص والمعجزات، ۱۴۲۵ق، ج ۲، ص ۲۳۴، ح ۸۱۲
  45. شهبازیان، محمد، ره افسانه، ۱۳۹۶ش، ص ۱۳۸؛ محمدی هوشیار، علی، درسنامه نقد و بررسی جریان احمد الحسن، ۱۳۹۶ش، ص ۱۵۰
  46. صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص ۲۷۶؛ قطب راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص ۲۶۴
  47. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج ۸، ص ۲۰۶، ح۲۵۰؛ حلی، حسن بن سلیمان، مختصر البصائر، جامعه مدرسین، ص ۴۹۲
  48. شهبازیان، محمد، ره افسانه، ۱۳۹۶ش، ص ۱۳۸-۱۴۲
  49. شهبازیان، محمد، ره افسانه، ۱۳۹۶ش، ص ۱۴۵؛ مجتهد سیستانی، لوح و قلم، دار التفسیر، ص ۱۱۷
  50. مجتهد سیستانی، لوح و قلم، دار التفسیر، ص ۱۱۵
  51. مجتهد سیستانی، لوح و قلم، دار التفسیر، ص ۱۲۶
  52. مجتهد سیستانی، لوح و قلم، دار التفسیر، ص ۱۴۳
  53. مجتهد سیستانی، لوح و قلم، دار التفسیر، ص ۵۹
  54. حر عاملی، الایقاظ من الهجعة، ۱۳۶۲ش، ص ۴۰۱
  55. حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ۱۴۰۳ق، ص ۱۱۷
  56. حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ۱۴۰۳ق، ص ۱۱۷
  57. مجتهد سیستانی، لوح و قلم، دار التفسیر، ص ۱۳
  58. احمد الحسن، بیان الحق و السداد، اصدارات انصار، ج۱-۲، ص ۱۴
  59. احمد الحسن، بیان الحق و السداد، اصدارات انصار، ج۱، ص ۴۶
  60. احمد الحسن، الجواب المنیر، اصدارات انصار، ج۱ ، ص ۳۳
  61. محمدی هوشیار، علی، درسنامه نقد و بررسی جریان احمد الحسن، ۱۳۹۶، ص ۳۷-۳۹
  62. ابوحسن، مع العبد الصالح، ۱۴۳۱ق، ص ۴۹
  63. مجتهد سیستانی، لوح و قلم، دار التفسیر، ص ۱۱۹
  64. محمدی هوشیار، علی، درسنامه نقد و بررسی جریان احمد الحسن، ۱۳۹۶، ص ۳۷-۳۹
  65. مجتهد سیستانی، لوح و قلم، دار التفسیر، ص ۱۲۸
  66. احمد الحسن، الجواب المنیر، ج ۱، ص ۳۸؛ الرد الاحسن فی الدفاع عن الاحمد البصری، ص ۱۱
  67. طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص ۴۵۴، ح ۴۶۳؛ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ص ۶۵۳، ب ۵۷، ح ۱۷
  68. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۵۰
  69. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۵۱
  70. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۵۱
  71. حر عاملی، الایقاظ من الهجعة، ۱۳۶۲ش، ۲۴۱-۲۴۲
  72. ال محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص۲۷
  73. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۲۸-۳۳
  74. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۳۴
  75. جواد قیومی، مقدمه تحقیق الفهرست طوسی، ۱۴۱۷ق، ص ۱۵،
  76. نجاشی، رجال،۱۴۱۶ق، ص ۶۸، مدخل ۱۶۲
  77. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۲۸
  78. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۲۸
  79. خویی، معجم رجال الحدیث، ج ۶، ص ۲۱۰، ارقم ۳۳۰۲
  80. شوشتری، قاموس الرجال، ۱۴۱۵ق، ج۷، ص ۴۷۷-۴۷۸
  81. فیض اخلاقی، نقد حدیث وصیت ...، علوم و معارف قرآن و حدیث، پاییز ۱۳۹۶، ش ۱۲، ص ۶۹
  82. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۲۹
  83. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۳۱
  84. فیض اخلاقی، نقد حدیث وصیت ...، علوم و معارف قرآن و حدیث، پاییز ۱۳۹۶، ش ۱۲، ص ۷۰
  85. نجاشی، رجال، ۱۴۱۶ق، ص ۹۶، مدخل ۲۳۸
  86. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۳۳
  87. عسقلانی، لسان المیزان، ۱۹۷۱م، ج ۲، ص ۱۰۸ به نقل از الرد القاصم، ص ۳۳
  88. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۳۳
  89. آل محسن، الرد القاصم، ۱۴۳۴ق، ص ۳۳
  1. «أخبرنا جماعة، عن أبي عبد الله الحسين بن علي بن سفيان البزوفري، عن علي بن سنان الموصلي العدل، عن علي بن الحسين، عن أحمد بن محمد بن الخليل، عن جعفر بن أحمد المصري، عن عمه الحسن بن علي، عن أبيه، عن أبي عبد الله جعفر بن محمد، عن أبيه الباقر، عن أبيه ذي الثفنات سيد العابدين، عن أبيه الحسين الزكي الشهيد، عن أبيه أمير المؤمنين عليه السلام قال: قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم - في الليلة التي كانت فيها وفاته - لعلي عليه السلام: يا أبا الحسن أحضر صحيفة ودواة. فاملا رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم وصيته حتى انتهى إلى هذا الموضع فقال: يا علي إنه سيكون بعدي اثنا عشر إماما ومن بعدهم إثنا عشر مهديا، فأنت يا علي أول الاثني عشر إماما سماك الله تعالى في سمائه: عليا المرتضى، وأمير المؤمنين، والصديق الاكبر، والفاروق الاعظم، والمأمون، والمهدي، فلا تصح هذه الاسماء لاحد غيرك. يا علي أنت وصيي على أهل بيتي حيهم وميتهم، وعلى نسائي: فمن ثبتها لقيتني غدا، ومن طلقتها فأنا برئ منها، لم ترني ولم أرها في عرصة القيامة، وأنت خليفتي على أمتي من بعدي فإذا حضرتك الوفاة فسلمها إلى ابني الحسن البر الوصول، فإذا حضرته الوفاة فليسلمها إلى ابني الحسين الشهيد الزكي المقتول، فإذا حضرته الوفاة فليسلمها إلى ابنه سيد العابدين ذي الثفنات علي، فإذا حضرته الوفاة فليسلمها إلى ابنه محمد الباقر، فإذا حضرته الوفاة فليسلمها إلى ابنه جعفر الصادق، فإذا حضرته الوفاة فليسلمها إلى ابنه موسى الكاظم، فإذا حضرته الوفاة فليسلمها إلى ابنه علي الرضا، فإذا حضرته الوفاة فليسلمها إلى ابنه محمد الثقة التقي، فإذا حضرته الوفاة فليسلمها إلى ابنه علي الناصح، فإذا حضرته الوفاة فليسلمها إلى ابنه الحسن الفاضل، فإذا حضرته الوفاة فليسلمها إلى ابنه محمد المستحفظ من آل محمد عليهم السلام. فذلك اثنا عشر إماما، ثم يكون من بعده اثنا عشر مهديا، (فإذا حضرته الوفاة) فليسلمها إلى ابنه أول المقربين له ثلاثة أسامي: إسم كإسمي وإسم أبي وهو عبد الله وأحمد، والاسم الثالث: المهدي، هو أول المؤمنين»

منابع

  1. ابن بابویه صدوق، محمد بن علی، الاعتقادات، کنگره شیخ مفید، تحقیق عبدالسید، عصام، قم، ۱۴۱۳ق
  2. ابن بابویه صدوق، محمد بن علی، الخصال، تحقیق: علی اکبر غفاری، قم، مؤسسه انتشارات اسلامی، ۱۳۶۲.
  3. ابن بابویه صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، تصحیح اعملی، حسین، مؤسسة الاعملی للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۴ق.
  4. ابن بابویه صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۹۵ق.
  5. ابن غضائری، احمد بن حسین، الرجال، قم، اسماعیلیان، ۱۳۶۴
  6. ابو حسن، مع العبد الصالح، اصدارات انصار الامام المهدی، بی‌جا، ۱۴۳۹ق.
  7. اسماعیل، احمد الحسن، الجواب المنیر عبر الاثیر، اصدارات انصار الامام المهدی
  8. اسماعیل، احمد الحسن، بیان الحق و السداد، اصدارات انصار الامام المهدی
  9. اسماعیل، احمد الحسن، الوصیة المقدسة الکتاب العاصم من الضلال، گردآوری علاء سالم، اصدارات انصار الامام المهدی
  10. اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة في معرفة الائمة، مقدمهٔ سبحانی، جعفر، رسولی، هاشم، نشر بنی‌هاشمی، تبریز، ۱۳۸۱.
  11. آل محسن، علی، الرد القاصم، نجف، مرکز الدراسات التخصصیة للامام المهدی، ۱۴۳۴ق
  12. حر عاملی، محمد بن حسن& إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، تصحیح اعلمی، علاءالدین، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، ۱۴۲۵ق/۲۰۰۴م.
  13. حر عاملی، محمد بن حسن، الایقاظ من الهجعة بالبرهان علی الرجعة، مصحح هاشم رسولی، ترجمه احمد جنتی، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۶۲ش.
  14. حر عاملی، محمد بن حسن، الفواید الطوسیة، تصحیح مهدی لاجوردی، محمد درودی، المطبعة العلمیة، قم، ۱۴۰۳ق
  15. حلی، حسن بن سلیمان، مختصر بصائر الدرجات، انتشارات جامعه مدرسین، قم، بی‌تا.
  16. حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال، تحقیق جواد فیومی، قم، مؤسسه انتشارات اسلامی، اول، ۱۴۱۷ق
  17. خزاز رازی، علی بن محمد، كفاية الأثر في النص على الأئمة الإثنی عشر، تحقیق حسینی کوه‌کمری، عبداللطیف، نشر بیدار، قم، ۱۴۰۱ق
  18. خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ابوالقاسم خویی، قم، مرکز نشر آثار شیعه، ۱۴۱۰۴
  19. ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالمعرفة، اول، ۱۳۸۲ق
  20. شوشتری، محمد تقی، قاموس الرجال، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، ۱۴۱۵ق.
  21. شهبازیان، محمد، ره افسانه، انتشارات مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم، قم، ۱۳۹۶ش
  22. طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۷ق.
  23. طوسی، محمد بن حسن، الرجال، نجف، حیدریه، ۱۳۸۰ق.
  24. طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، تحقیق جواد القیومی، قم، مؤسسة نشر الفقاهة، ۱۴۱۷ق
  25. طوسی، محمد بن حسن،الغیبة، تحقیق عبدالله طهرانی، علی احمد ناصح، قم، مؤسسه معارف اسلامی، اول، ۱۴۱۱ق.
  26. طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد وسلاح المتعبد، المکتبة الاسلامیة، تهران، بی‌تا
  27. عاملی نباطی، علی بن یونس، الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم، تصحیح میخائیل رمضان، نجف، المکتبة الحیدریة، چاپ اول، ۱۳۸۴ق.
  28. عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، مؤسسة الاعلمی، بیروت، ۱۹۷۱م/۱۳۹۰ق
  29. فیض اخلاقی، محمد حسین، نقد حدیث وصیت با تأکید بر منحصر بودن امامان در عدد دوازده، علوم و معارف قرآن و حدیث، پاییز ۱۳۹۶، شماره ۱۲‌
  30. فیض کاشانی، محسن، نوادر الاخبار فیما یتعلق باصول الدین، تحقیق مهدی انصاری قمی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۲ش
  31. قطب راوندی، سعید بن هبةالله ، الخرائج و الجرائح‏، مؤسسة الإمام المهدي علیه‌السلام، قم، ۱۴۰۹ق
  32. الکشی، محمد بن عمر، الرجال، تحقیق میرداماد استرآبادی و سید مهدی رجایی، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۴
  33. کلینی، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری، دار الکتب الاسلامیة، تهران، ۱۴۰۷ق
  34. مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، بی‌جا، بی‌تا
  35. مجتهد سیستانی، مهدی، لوح و قلم: بررسی روایت موسوم به وصیت در کتاب الغیبة شیخ طوسی، دار التفسیر، قم، بی‌تا
  36. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق
  37. محمدی هوشیار، علی، درسنامهٔ نقد و بررسی جریان احمد الحسن البصری، انتشارات تولی، قم، ۱۳۹۶
  38. مسعود پور سید آقایی، محمد شهبازیان، واکاوی وصیت نازل‌شده از آسمان به حضرت محمد و نقش آن در شناسایی مدعیان دروغین، فصلنامه علمی-ترویجی انتظار موعود، سال پانزدهم، شماره ۵۱، زمستان ۱۳۹۴، ص ۸۷-۱۰۸
  39. مفید، محمد بن محمد، الارشاد، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳
  40. النجاشی،‌احمد بن علی، رجال النجاشی،‌ قم، مؤسسه انتشارات اسلامی،‌پنجم، ۱۴۱۶ق