باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد
کتاب جامع الرواه.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: محمد بن علی اردبیلی(متولد حدود ۱۰۵۸ق)
موضوع: کتابی رجالی
زبان: عربی

جامِعُ الرّواة و اِزاحَةُ الاِشْتباهات عَنِ الطّرُقِ و الاِسْناد کتابی رجالی به عربی از محمد بن علی اردبیلی (متولد حدود ۱۰۵۸ق)، عالم عصر صفوی است. اردبیلی با این کتاب، راهی برای شناخت راویان و تمییز مشترکات گشوده و مشکلات فراوانی را حل کرده است. او بعد از تأمل و بررسی شیوه‌های گوناگون، به این نتیجه رسید که از طریق تأمل در راوی و مروی ٌعنه می‌توان ابهام موجود در نام راویان را زدود و چه بسا به هویت واقعی راویان پی برد. وی در این کتاب از بسیاری از راویان مجهول رفع ابهام کرده و اسانید متعددِ به ظاهر مرسل را مسند ساخته و روایات ضعیف را از ضعف رهانده است. تألیف جامع الرواه حدود ۲۰ سال طول کشید و در ۱۹ ربیع‌الاول ۱۱۰۰ق به پایان رسید. این کتاب، به سبب جامعیت و اشتمال آن بر رجال کتب اربعه، مورد استفاده فراوان عالمان و فقهای امامیه قرار گرفته است.

محتویات

اهمیت کتاب

جامع الرواه مهم‌ترین اثر شناخته شده محمد بن علی اردبیلی است. این کتاب از لحاظ شیوه بحث مؤلف و کارآمدی و سودمندی، در دانش رجال و روند نگارش آثار رجالی، جایگاهی ویژه دارد.

اردبیلی با این کتاب، راهی برای شناخت راویان و تمییز مشترکات گشوده و مشکلات فراوانی را حل کرده است. او از بسیاری از راویان مجهول رفع ابهام کرده و اسانید متعددِ به ظاهر مرسل را مسند ساخته و روایات ضعیف را از ضعف رهانده است. ویژگی چنین روشی شناسایی و معرفی بسیاری از راویان امامیه است که در منابع معمول رجالی شرح حال آنها ذکر نشده است.

اردبیلی تصریح کرده قریب ۱۲۰۰۰ روایت را که عالمان به صورت‌های یاد شده می‌پنداشتند، با این شیوه تصحیح کرده است.[۱]

آقابزرگ تهرانی این کتاب را بی‌نظیر[۲]، و جعفر سبحانی مؤلف را مبتکر در این فن دانسته و کارآمدی اثرش را ستوده است.[۳]

تاریخ نگارش

تألیف جامع الرواه حدود ۲۰ سال طول کشید و در ۱۹ ربیع‌الاول ۱۱۰۰ق به پایان رسید. این کتاب، به سبب جامعیت و اشتمال آن بر رجال کتب اربعه، مورد استفاده فراوان عالمان و فقهای امامیه قرار گرفته است.[۴]

اجازه روایت

محمدباقر مجلسی از جمله مشایخ اردبیلی بوده که در ۱۷ ذی‌القعده ۱۰۹۸ به او اجازه عام روایت آثار خود را داده است.[۵]

در آغاز این اجازه، مجلسی اشاره کرده که اردبیلی بسیاری از آثار حدیثی و عقلی را نزد او قرائت کرده است.[۶]

انگیزه نگارش

اردبیلی در مقدمه،[۷] هدف، روش و شیوه تدوین کتاب را بیان کرده است.

وی در هنگام فراگرفتن احادیث اهل بیت علیهم السلام، خود را ملزم به بررسی صحت طریق یا ضعف آن، معلوم یا مجهول بودن راویان و حُسن یا وثاقت آنها کرده، اما در حین تتبع و مراجعه به منابع بسیار، به لحاظ یادکرد راویان بدون ذکر مشخصات، و نیز اختلاف نسخه‌ها دچار حیرت می‌شده و راهی برای ترجیح حکم به صحت یا ضعف نمی‌یافته و همچون بسیاری از فقیهان، نظر می‌داده که حدیث، ضعیف است، و حال آنکه به واقع چنین نبوده است؛ وی تأکید کرده که اینگونه روایات در منابع حدیثی فراوان است.[۸]

شیوه نگارش

اردبیلی بعد از تأمل و بررسی شیوه‌های گوناگون، به این نتیجه رسید که از طریق تأمل در راوی و مروی ٌعنه می‌توان ابهام موجود در نام راویان را زدود و چه بسا به هویت واقعی راویان پی برد.

وی،[۹] پس از اشاره به این شیوه، توضیح داده است که هیچ یک از عالمان رجالی چنین شیوه‌ای نداشته و تنها گاه به اشاراتی کوتاه درباره راویانِ یک فرد بسنده کرده‌اند؛ اما او نام تمام راویان را گرد آورده است.

وی[۱۰] عناوین کتاب‌ها و شیوه خود را در جمع و تدوین ذکر کرده است. با توجه به آنچه در این مقدمه آمده، باید این کتاب را روشنگری در باب مشترکات (اسم‌های مشابه) و اولین اثر مکتوب در این زمینه دانست. آقابزرگ تهرانی[۱۱] هم آن را تمییز المشترکات خوانده است.

شیوه اردبیلی در بهره گیری از اسانید برای تمییز مشترکات، مورد توجه عالمان امامیه قرار گرفته است. آیت‌الله بروجردی نیز چنین شیوه‌ای را در بحث‌های رجالی خود، پیش از اطلاع از روش کتاب جامع الرواه، به کار بسته و آن را با گسترده کردن منابع، کمال بخشیده است.[۱۲]

آیت الله خویی نیز در معجم رجال الحدیث، در بحث رجال امامیه، شیوه‌ای شبیه به کار اردبیلی داشته است.

محتوا

اردبیلی در این کتاب نام راویان را به‌صورت کامل، افزون بر نام‌هایی که در منابع رجالی شیعه ذکر شده و نام‌هایی که در منابع رجالی نبوده و در کتب چهارگانه حدیثی شیعه آمده، آورده است. این نامها (۷۸۴۶ نام)، که بخش عمده کتاب را تشکیل می‌دهند، به ترتیب حروف الفبا تنظیم شده‌اند.

فصلی نیز به کنیه‌ها با تعبیر «ابو»، فصلی به نامهایی که با «ابن» شروع می‌شوند (۱۵۵ مورد) و فصلی دیگر به القاب و نسبت‌های مشهور راویان (۲۰۸ عنوان) اختصاص یافته است. فصلی نیز به نام زنان (۸۸ نفر) اختصاص دارد. در فصلی نیز آنچه صورت ابهام داشته، چون «عن رجل» و «عن شیخ من اصحابنا»، ذکر شده است.

به این ترتیب، در مجموع ۹۰۵۰ عنوان در فصل نام‌ها، کنیه‌ها، لقب‌ها و دیگر فصل‌ها آمده است.

اردبیلی در جامع الرواه درباره برخی از عالمان معاصر خود مطالب کوتاهی آورده است.[۱۳]

مؤلف بعد از ذکر عبارات استرآبادی، که پایان آنها را با رمز «مح» مشخص کرده، اگر در کتاب نقد الرجال سید میر مصطفی تفرشی مطلب مهمی یافته که استرآبادی آن را نیاورده، آن مطلب را نقل و با رمز «س» آن را معین کرده است. افزون بر این‌ها، مواردی را از الفهرست شیخ منتجب الدین با رمز «جب» افزوده است.

جامع الرواه خاتمه‌ای دارد که مؤلف در آن از موضوعات مهمی سخن گفته و آن‌ها را با عنوان «فوائد» گزارش کرده است. این فوائد بر گرفته از تلخیص المقال و نقد الرجال است که با همان رمزها مشخص شده‌اند.[۱۴]

ویژگی‌ها

از ویژگی‌های مهم کتاب اردبیلی روشن کردن طبقه راویان است. او در مقابل نام هر یک از اصحاب امامان، رمز نام آن امام را، بر اساس رمزهای ابواب رجال شیخ طوسی، یاد کرده است.

همچنین کوشیده است تا پس از ذکر نام راوی و دادن آگاهی‌های لازم درباره او، نام کسانی را که از آن راوی روایت کرده‌اند، ذکر کند و برای این کار روایات هر راوی را از کتابهای چهارگانه حدیثی شیعه، الفهرست شیخ طوسی، الفهرست منتجب‌الدین رازی، مشیخه کتاب من لایحضره الفقیه ابن بابویه و مشیخه تهذیب الاحکام شیخ طوسی استخراج کرده و به ترتیب، با نشانه‌های خاص، به آنها ارجاع داده است.

رابطه جامع الرواة و تلخیص المقال

جامع الرواه را می‌توان ذیلی بر تلخیص المقال فی تحقیق احوال الرجال (رجال وسیط) میرزامحمد استرآبادی دانست. به گفته آیت‌الله بروجردی[۱۵] نیز جامع الرواه ذیلی بر تلخیص المقال استرآبادی است و اردبیلی دیباچه آن را تلخیص کرده و آنگاه تراجم رجال را، بر اساس ترتیب تلخیص المقال و با عین عبارات آن، گزارش نموده و اگر در نقد الرجال یا کتب اربعه مطالب مفید دیگری یافته، بر آن افزوده است.

چاپ ها

جامع الرواه به سفارش و تأکید آیت‌الله بروجردی و همراه مقدمه کوتاه و پرنکته وی در سال ۱۳۸۰ق به چاپ رسیده و پس از آن بارها منتشر شده است.

سید حسین حسینی قزوینی (متوفی ۱۲۰۸) آن را در ضمن کتاب معارج الاحکام خود تلخیص کرده است.[۱۶] سیدعلی محمد دستغیب، نام راویان موثق آن را با عنوان معجم الثقات فی جامع الرواه، گردآوری کرده است.

اردبیلی کتابی نیز به نام تصحیح الاسانید[۱۷] داشته که تلخیصی از آن را در انتهای جامع الرواة آورده است.[۱۸] این کتاب درباره طرق شیخ طوسی، مذکور در مشیخه تهذیب الاحکام و الاستبصار و کتاب الفهرست است.

پانویس

  1. جامع الرواة، ج ۱، ص ۶
  2. الذریعة الی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳، ج ۵، ص ۵۵
  3. کلیات فی علم الرجال، ص ۱۲۹
  4. برای نمونه رجوع کنید به کتاب الخمس، ص ۴۹، ۱۴۵، ۱۷۰، ۳۵۷، ۳۷۶؛ التنقیح فی شرح العروة الوثقی : کتاب الطهارة، تقریرات درس آیة اللّه خوئی، ج ۶، ص ۳۱۳
  5. برای متن اجازه رجوع کنید به جامع الرواة، ج ۲، ص ۵۴۹-۵۵۲؛ اجازات الحدیث التی کتبها شیخ المحدثین و محیی معالم الدین المولی محمدباقر المجلسی الاصبهانی، ص ۱۲۲-۱۲۷
  6. رجوع کنید به جامع الرواة، ج ۲، ص ۵۴۹-۵۵۰
  7. جامع الرواة، ج ۱، ص ۳۶
  8. رجوع کنید به جامع الرواة، ج ۱، ص ۳
  9. جامع الرواة، ج ۱، ص ۴۵
  10. جامع الرواة، ج ۱، ص ۵، ۷
  11. مصفی المقال فی مصنفی علم الرجال، ستون ۴۲۹
  12. رجوع کنید به المنهج الرجالی و العمل الرائد فی الموسوعة الرجالیة لسید الطائفة آیة الله العظمی البروجردی، ص ۱۳۳۱۴۰
  13. برای نمونه رجوع کنید به جامع الرواة، ج ۱، ص ۲۸، ۳۰، ۲۳۵، ۲۹۸-۲۹۹، ۳۲۰-۳۲۲، ۵۴۴
  14. رجوع کنید به جامع الرواة، ج ۲، ص ۴۶۱-۴۷۳
  15. جامع الرواة، ج ۱، مقدمه، ص ج
  16. الذریعة الی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳، ج ۲۱، ص ۱۷۸
  17. الذریعة الی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳، ج ۴، ص ۱۹۳
  18. رجوع کنید به جامع الرواة، ج ۲، ص ۴۷۳-۵۳۰

منابع

  • آقابزرگ طهرانی، محمد محسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳م.
  • آقابزرگ طهرانی، محمد محسن، مصطفی المقال فی مصنفی علم الرجال، چاپ احمد منزوی، تهران ۱۳۳۷ ش.
  • اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، بیروت ۱۴۰۳/م۱۹۸۳ق.
  • حائری، مرتضی، کتاب الخمس، تحقیق محمدحسین امراللهی، قم ۱۴۱۸ق.
  • اشکوری، احمد حسینی، اجازات الحدیث التی کتبها شیخ المحدثین و محیی معالم الدین المولی محمدباقر المجلسی الاصبهانی : ۱۰۳۷-۱۱۱۰ق، قم ۱۴۱۰ق.
  • حسینی جلالی، محمدرضا، المنهج الرجالی و العمل الرائد فی الموسوعة الرجالیة لسید الطائفة آیة‌اللّه العظمی البروجردی، قم ۱۳۷۸ ش.
  • سبحانی، جعفر، کلیات فی علم الرجال، قم ۱۴۲۳ق.
  • غروی تبریزی، علی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی: کتاب الطهارة، تقریرات درس آیة‌اللّه خوئی، قم ۱۴۱۰ق.

پیوند به بیرون