باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

تشیع در مسیر تاریخ (کتاب)

تشیع در مسیر تاریخ
کتاب تشیع در مسیر تاریخ.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: سید حسین محمدجعفری
سبک: تحلیلی
زبان: فارسی
مجموعه: ۱ جلد
اطلاعات نشر
ناشر: (Longman Group Ltd)
(Oxford University Press)
تاریخ نشر: ۱۹۷۹م

تشیع در مسیر تاریخ ترجمه کتابی با عنوان (The Origins and Early Development of Shi'a Islam)، نوشته سید حسین محمدجعفری. موضوع کتاب، چگونگی پیدایش تشیع و روند شکل‌‌گیری آن از صدر اسلام تا عصر امام صادق (ع) است و نویسنده تلاش کرده فقط با تکیه بر منابع تاریخی قدیمی، تاریخ تشیع را تحلیل کند. اصل کتاب به زبان انگلیسی است و محمدتقی آیت‌اللهی آن را به فارسی برگردانده است.

محتویات

درباره مولف

سید حسین محمد جعفری در سال ۱۹۳۸م در لکهنو هندوستان متولد شد. علوم اسلامی را در یک مدرسه قدیمی اسلامی فراگرفت و سپس موفق به أخذ دو مدرک دکتری از دانشگاه لکنهو هندوستان و مدرسه مطالعات مشرق‌زمین و آفریقا در دانشگاه لندن (SOAS) گردید. او سال‌ها در دانشگاه «‌مالزیا‌» در شهر کوالالامپور و دانشگاه بیروت، در رشته مطالعات اسلامی تدریس کرد و در بیروت صاحب کرسی مطالعات اسلامی شیخ زید گردید و به ریاست بخش مطالعات مذهبی برگزیده شد. او تا سال ۱۹۷۶ که در بیروت حضور داشت، سمت نمایندگی دانشگاه بیروت در بسیاری از مجامع و کنفرانس‌ها و سمینارهای بین المللی را به عهده داشت و در زمینه‌های گوناگون اسلامی مطالب بسیاری نوشت و همچنین در نوشتن دایرة المعارف عربی المنجد، با نویسنده آن همکاری کرد. دکتر جعفری پس از آن سردبیری فصل نامه اسلامی «‌همدرد اسلامیکوس‌» پاکستان را بر عهده گرفت و در ادامه فعالیت‌های علمی خود، در صدد تحقیقی جامع درباره مدارک و اسناد نهج‌البلاغه برآمد و کار شرح و ترجمه این کتاب به زبان انگلیسی را در پیش گرفت.[۱] از فعالیت‌های بعدی وی خبری در دست نیست.

انگیزه مولف کتاب

نویسنده کتاب بر این باور است که اگرچه درباره ظهور و شکل‌گیری دین اسلام، بررسی‌ها و مطالعات متعددی انجام شده، ولی مسأله عمده این است که علل و موجبات پیدایش تشیع و رشد و تکوین اولیه آن به هیچ‌روی مورد بررسی و توجه کافی قرار نگرفته است. به گفته محمدجعفری، آثاری که (تا زمان تالیف کتاب) در این زمینه به نگارش درآمده تا حد زیادی تحت تأثیر آثار ملل و نحل است که رویکردی غیر واقع‌گرایانه و گاه خصومت‌آمیز در قبال شیعه دارند. به همین دلیل نویسنده در تلاش است با توجه به مدارک موجود به‌ویژه متون تاریخی، بار دیگر به ارزشیابی انتقادی علل و موجبات پیدایش این فرقه و روند تکوین و توسعه آن در اسلام مبادرت ورزد.[۲]

وضعیت چاپ و نشر

اصل کتاب به زبان انگلیسی با نام (The Origins and Early Development of Shi'a Islam) است و در سال ۱۹۷۶م/۱۳۵۵ش تألیف شده است. انتشارات‌هایی همچون (Longman Group Ltd) در نیویورک در سال ۱۹۷۹م[۳] و انتشارات دانشگاه آکسفورد (Oxford University Press) و (Longman Group United Kingdom) در لندن این کتاب را منتشر کرده‌اند.

سید محمدتقی آیت‌اللهی در سال ۱۳۵۹ش/۱۹۸۰م آن را به فارسی برگردانده است. البته التزام مترجم به حفظ امانت و عدم دخل و تصرف در مطالب، گاه سلاست و روان‌بودن ترجمه را تحت‌الشعاع قرار داده است. کتاب برای اولین بار در سال ۱۳۵۹ش در ۲۹۲ صفحه در قطع وزیری از سوی دفتر نشر فرهنگ اسلامی به چاپ رسید. چاپ سوم این کتاب با تجدید نظر و اضافات در پاییز ۱۳۶۴ش در ۳۹۶ صفحه منتشر شد و در زمستان ۱۳۹۲ش نیز برای هجدهمین بار تجدید چاپ گردید.

محتوا

این کتاب در ۱۱ فصل تنظیم شده است:

  • نویسنده در فصل اول کتاب با عنوان مفاهیم اساسی، علت تقسیم‌بندی جامعه اسلامی به دو فرقه شیعه و سنی را ریشه یابی کرده و مبنای این تقسیم بندی را تفاوت‌های سیاسی محض دانسته و از سویی معتقد است احقاق حق و تمایلات مکتبی پیروان علی(ع) بیشتر به سوی جنبه‌های مذهبی معطوف بوده است.
  • فصل دوم کتاب با نام سقیفه، آغاز دسیسه‌ها به شرح ماجرای سقیفه پرداخته و کوشیده است به قدیمی‌ترین گزارش‌های تاریخی شیعه و سنی استناد کند. از نظر نویسنده برای بررسی ماجرای سقیفه باید به این مسئله تاریخی توجه داشت که «‌امکان این موضوع کاملاً وجود دارد که گزارشهای مفصل هر گروه از شرح جریانات انتخاب ابوبکر، منطبق با تمایلات و علاقه‌مندی‌های آن گروه منتشر شده باشد.» نویسنده بهترین راه برای پژوهش در این زمینه را محور قرار دادن قدیمی‌ترین روایت (روایت ابن اسحاق) و مقایسه دیگر گزارش‌ها با آن می‌داند. [۴]
  • عنوان فصل سوم کتاب امام علی(ع) و شیخین‌ است. نویسنده در این فصل به دنبال آن است که موضع گیری امام علی(ع) و شیخین (ابوبکر و عمر) را در برابر یکدیگر به عنوان «‌دوره کمون نسبی در تاریخ تکوین تشیع‌» [۵] مورد ارزیابی قرار دهد. وی دراین باره می‌گوید: «‌علی(ع) واقعیت‌های تاریخی زمان را پذیرفت ولی با وجود این، روی این اصل که او شایستگی بیشتری به خلافت دارد و به نحو غیر عادلانه‌ای از رهبری جامعه کنار گذاشته شده است، تکیه داشت.‌» [۶]
  • جعفری فصل چهارم کتاب را نوشکوفایی نهضت تشیع‌ نامیده و در آن ضمن پرداختن به عواملی که زمینه‌ساز شکوفایی نهضت تشیع در این دوره بوده‌اند، شیوه رسیدن عثمان به خلافت و ماجراهای دوره خلافت او را که موجب نارضایتی گردید، مورد بررسی قرار داده است. او در تحلیل حوادث دوران خلافت امیر المومنین علی(ع) می‌گوید: «‌باید به خاطر داشت که جانشینی او با مقاومت زیاد بعضی از اصحاب پیامبر روبرو شد و اولین جنگ داخلی در اسلام را نتیجه داد، ولی در عین حال همین به اصطلاح «‌شکست‌ها‌» در تاریخ تکوین تشیع، نقطه تحول و آغاز فصل جدید می‌گردد.» [۷]
  • عنوان فصل پنجم کتاب کوفه پایگاه فعالیت‌های شیعیان است. نویسنده در این فصل به ماهیت و ترکیب شهر کوفه و ویژگی و گرایش‌های مردم آن پرداخته است. او در مورد مردم شناسی کوفه معتقد است: «‌عوامل پیچیده فراوانی چون جغرافیایی، تاریخی، قومی، نژادی و اقتصادی، با هم ترکیب شده و باعث گردید که تشریح شهر و شهروندان مشکل باشد.‌» [۸]
تصویر نسخه‌ای از کتاب به زبان اصلی
  • نویسنده، فصل ششم کتاب را با عنوان صلح امام حسن(ع) نوشته و در آن به معرفی شخصیت امام حسن(ع) می‌پردازد و با ذکر دلایل انتخاب ایشان از سوی مردم، به زمینه سازی‌های معاویه برای وادار کردن ایشان به صلح اشاره می‌کند. نویسنده با استناد به یکی از نامه‌های معاویه به امام حسن(ع)، درباره نگاه معاویه به مقوله خلافت می‌نویسد: «‌از نظر او مصلحت دولت و جنبه‌های غیر مذهبی و غیر اخلاقی جامعه باید معیار تصمیم‌گیری در مسئله رهبری باشد. معاویه موقعیت متعالی حسن(ع) را در رابطه با پیامبر و مقام والای او را در اسلام، هرگز منکر نشد، ولی مدعی آن بود که این امر ملاک رهبری در جامعه نیست.‌» [۹] نویسنده درباره نتایج صلح امام حسن(ع) معتقد است: «‌صلح او نتایج دراز مدتی را برای تکوین بعدی مکتب تشیع به همراه داشت.‌» [۱۰]
  • فصل هفتم و هشتم به بررسی دوران امام حسین و واقعه عاشورا اختصاص یافته است. نویسنده در فصل هفتم که آن را شهادت امام حسین(ع)‌ نامیده است به تحلیل وقایع پس از خلافت یزید تا شهادت امام حسین(ع) می‌پردازد و در فصل هشتم با عنوان «‌بازتاب واقعه کربلا‌» تأثیر حادثه کربلا در تاریخ تشیع و شکل‌گیری دو نهضت توابین و مختار را بررسی کرده است.
  • تلاش در راه حقانیت‌ عنوان فصل نهم کتاب است. جعفری این فصل را به مسائل داخلی شیعیان و انشعابات آنان در زمان امام سجاد(ع) و امام باقر(ع) اختصاص داده است. نویسنده در تحلیل اختلافات درونی شیعه در این دوره می‌گوید: «‌وقتی مذاهب به مرحله دوم تکوین و بسط خود وارد می‌شوند، در جزئیات معینی دچار شکاف می‌گردند.‌» [۱۱] نویسنده تاکید می‌کند مسائلی که پس از امام سجاد(ع) رخ داد، همه از طرف مخالفان نبود، «‌بلکه از میان حلقه خاندان خود وی ریشه می‌گرفت. نهضت‌های دو رقیب نیرومند: عبدالله محض... و نیز زید بن علی...‌» امام باقر(ع) را بر آن داشت که «‌به اصل انتساب در جانشینی پیامبر(ص) از طریق نص صریح متوسل شود.‌» [۱۲]
  • دو فصل پایانی کتاب عبارتند از: امام جعفر صادق(ع)‌ و آیین امامت. در این دو فصل شرح حال امام صادق(ع) و شرایط زمانی ایشان مورد بررسی قرار گرفته است. نویسنده تأکید می‌کند: «‌امام صادق(ع) به هیچ‌وجه مبتکر و مبدع نظریه امامت نبود... زمان و شرایط، بهترین و مناسب‌ترین فرصت‌ها را برای امام صادق(ع) مهیا کرد تا به تفسیر و شرح عقایدی که پدر و پدر بزرگش اظهار داشته بودند، بپردازد.‌» [۱۳]

پانویس

  1. تشیع در مسیر تاریخ، درباره نویسنده کتاب، بدون شماره صفحه
  2. پیشگفتار کتاب، بدون شماره صفحه.
  3. http://jcs.oxfordjournals.org/content/23/1/132.extract#
  4. صفحه۴۳
  5. صفحه ۷۶.
  6. صفحه۸۰
  7. صفحه۱۱۴-۱۱۵
  8. صفحه۱۳۸
  9. صفحه۱۶۵
  10. صفحه۱۸۷
  11. صفحه۲۷۶
  12. صفحه۲۸۹-۲۹۰
  13. صفحه۳۲۸

منابع

  • جعفری، محمدحسین، تشیع در مسیر تاریخ، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

پیوند به بیرون