باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

تَرکِ اَولیٰ به معنای انجام کار خوب و ترک کار خوب‌تر است. علماء شیعه ترک اولی را گناه نمی‌شمارند و ارتکاب آن را از سوی پیامبران و امامان ممکن می‌دانند. به باور آنها استغفارهایی که از پیامبر(ص) و امامان نقل شده است، به جهت ترک‌اولی‌های آنان بوده است. در برخی از آیات قرآن لغزش‌هایی به برخی پیامبران نسبت داده شده است که مفسران معتقدند به جهت آنکه پیامبران معصوم‌اند، آن لغزش‌ها به لحاظ فقهی گناه نبوده است؛ بلکه در واقع ترک‌اولی‌ٰهایی بوده است که از آنان سر زده است.

محتویات

مفهوم‌شناسی

اولی در لغت یعنی «شایسته‌تر، برتر»[۱] پس ترک اولی یعنی انجام ندادن آنچه شایسته‌تر است. این اصطلاح در علم کلام و در هنگام بحث از عصمت پیامبران و ائمه(ع) به کار می‌رود و منظور از آن، این است که انسان میان دو کار که یکی خوب است و دیگری خوب‌تر، کار خوب را انجام دهد و کار خوب‌تر را ترک کند.[۲] این واژه در قرآن و روایات معصومان، به کار نرفته و از اصطلاحات ساخته علمای مسلمان است.[۳]

تفاوت ترک اولی و گناه

در تبیین تفاوت بین گناه و ترک اولی گفته شده است گناه فعلی است که انجام دادن آن از سوی هر کس که باشد نامطلوب است و مستحق عقاب و تنبیه است؛ اما در ترک اولی، آنچه فرد انجام می‌دهد به‌نفسه اشتباه نیست، بلکه بسته به موقعیت و جایگاه فرد، آن عمل را شایسته نمی‌دانند؛ برای مثال کارگری که برای کمک به ساخت بیمارستان، حقوق یک روز خود را پرداخت می‌کند، کار نیکی انجام می‌دهد؛ اما اگر فردی ثروتمند به همین میزان به ساخت بیمارستان کمک کند، سرزنش می‌شود؛ از چنین فردی با اینکه کار مطلوبی انجام داده است، به جهت توان مالی بیشتر، کمک بیشتری انتظار می‌رود. به چنین کاری ترک اولی گویند.[۴]

ترک اولای پیامبران و امامان

شیعیان معتقدند خطاها و لغزش‌هایی که از پیامبران(ص) نقل شده، ترک اولی هستند و گناه به شمار نمی‌آیند. برای مثال در قرآن نمونه‌هایی از لغزش به برخی از پیامبران نسبت داده شده است. برای نمونه در سوره بقره آمده است که شیطان حضرت آدم(ع) را دچار لغزش کرد.[۵] به عقیده علمای شیعه ادله عقلی به عصمت انبیا و امامان حکم می‌کنند و هیچ گناهی چه کبیره و چه صغیره مرتکب نمی‌شوند.[۶] ازاین‌رو، نمی‌توان به آنان گناه نسبت داد. بنابراین موارد فوق را باید ترک اولی دانست.[۷]

در قرآن مواردی نیز هست که در آنها، پیامبران استغفار می‌کرده‌اند و از خدا طلب آمرزش داشتند؛ مانند آیه ۱۶ سوره قصص که در آن حضرت موسی(ع) از ظلم به نفس خود توبه می‌کند و خدا او را می‌آمرزد. علاوه بر این در دعاهای منقول از پیامبر اسلام(ص) و امامان(ع) نیز شاهد استغفار و طلب بخشش آنان از خدا هستیم. برای مثال، نقل شده است که پیامبر(ص) در شبانه‌روز صد بار استغفار می‌کرد.[۸] علمای شیعه در این موارد نیز می‌گویند که پیامبران و ائمه نه به دلیل ارتکاب گناه،‌ که به علت ترک اولی از خداوند طلب آمرزش می‌کرده‌اند.[۹]

نمونه‌هایی از ترک اولی در قرآن

در قرآن با واژه‌هایی چون «عصیان» و «ظلم» از اعمال برخی پیامبران یاد شده و از استغفار آنها و بخشایش خدا سخن آمده است که مفسران آنها را ترک اولی تفسیر کرده‌اند. برخی از آیات قرآن در این زمینه و توضیحات مفسران درباره آنها به شرح زیر است:

  • کشتن مرد مصری توسط حضرت موسی: «(موسی) گفت: پروردگارا! من به خویشتن ستم کردم مرا ببخش. پس خداوند او را بخشید» (سوره قصص، آیه ۱۶). در این آیه حضرت موسی(ع) به جهت کشتن شخصی، استغفار می‌کند و به گفته قرآن، خداوند او را می‌آمرزد. در تفسیر نمونه آمده است مردی که توسط موسی کشته شد، از یاران فرعون و فردی ظالم بود و استحقاق کشته‌شدن را داشت. به نوشته این کتاب، او در حال زورگفتن به مردی از بنی‌اسرائیل بود و حضرت موسی(ع) تنها یک مشت به او زد و قصد کشتن او را نداشت.[۱۰] ازاین‌رو گناهی انجام نداده بود؛ اما این کار او ترک اولی بود؛ زیرا در آن شرایط بی‌احتیاطی بود و و موجب شد بی‌جهت به دردسر بیفتد.[۱۱]
  • رها کردن رسالت توسط حضرت یونس: «و ذا النون [یونس] را (به یاد آور) در آن هنگام که خشمگین (از میان قوم خود) رفت و چنین می‌پنداشت که ما بر او تنگ نخواهیم گرفت (امّا زمانی که در کام نهنگ فرو رفت) در آن ظلمت‌ها صدا زد: جز تو معبودی نیست! منزّهی تو! من از ستمکاران بودم!» (سوره انبیاء، آیه ۸۷). این آیه به داستان حضرت یونس(ع) اشاره می‌کند که در آن حضرت یونس به جهت نافرمانی قومش آنها را ترک می‌کند و سپس از این کار پشیمان می‌شود، عمل خود را ظلم می‌نامد و توبه می‌کند.[۱۲] سیدمحمدحسین طباطبایی نوشته است که عمل حضرت یونس، واقعا ظلم و گناه نبود و اینکه خدواند او تنبیه کرد بدین سبب بود که او را تربیت کند تا حتی اعمالی که شبیه ظلم و گناه هستند هم انجام ندهد.[۱۳] در تفسیر نمونه هم این عمل حضرت یونس(ع) ترک اولی دانسته شده است.[۱۴]
  • خوردن میوه ممنوعه توسط حضرت آدم: «آدم به پروردگار خود عصیان ورزید و بیراهه رفت» (سوره طه، آیه ۱۲۱). مجمع البیان در تفسیر آیه بالا نوشته است:‌ عصیان در لغت هرگونه خارج‌شدن از اطاعت خدا معنا می‌دهد. بنابراین تنها ترک واجبات را شامل نمی‌شود؛ بلکه ترک امور مستحب را نیز دربرمی‌گیرد. در نتیجه عصیان حضرت آدم(ع) لزوما به معنای گناه‌کردن او نیست.[۱۵] تفسیر نمونه هم در توضیح آن گفته است امر و نهی گاه جنبه ارشادی دارد؛ مانند آنجا که پزشک بیمارش را به خوردن دارو دستور می‌دهد. در چنین موردی اگر بیمار به توصیه پزشک گوش ندهد، تنها به خود زیان وارد می‌کند. نهی خداوند از خوردن میوه ممنوع هم به معنای گناه‌بودن آن نبود؛ چراکه در آن زمان هنوز خداوند تکلیفی وضع نکرده بود؛ به این معنا بود که خوردن آن میوه موجب می‌شد آدم از بهشت بیرون رود و در زمین درد و رنج ببیند.[۱۶]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. معجم الوسیط، ذیل «أولی»
  2. «معنای ترک اولای پیامبران»، سایت آیت الله مکارم، تاریخ بازدید: ۱۲ مرداد ۱۳۹۶.
  3. احتشامی‌نیا و خوش‌رفتار، «امام رضا علیه‌السلام و ترک اولای انبیاء در قرآن»،ص۲۶.
  4. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۳۲۴.
  5. قرآن، سوره بقره، آیه ۳۶ و ۳۶.
  6. سید مرتضی، تنزیه الأنبیاء، ۱۳۸۷ش، ص۳۴.
  7. نگاه کنید به سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۳ش، ج۷، ص۲۸۹؛ شریفی و یوسفیان، پژوهشی در عصمت معصومان، ۱۳۷۷ش، ص۳۳۰.
  8. صدوق، معانی الاخبار، ۱۴۰۳ق، ص۳۸۳، ۳۸۴.
  9. نگاه کنید به سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۳ش، ج۷، ص۲۸۸، ۲۸۹؛ شریفی و یوسفیان، پژوهشی در عصمت معصومان، ۱۳۷۷ش، ص۳۳۰.
  10. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۴۲.
  11. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۴۲، ۴۳.
  12. طباطبایی، المیزان،۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۳۱۴، ۳۱۵.
  13. طباطبایی، المیزان،۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۳۱۵.
  14. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۴۸۵.
  15. طبرسی، مجمع‌البیان، ۱۳۷۲، ج۷، ص۵۶.
  16. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۳۲۳.

منابع

  • صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۳ق،
  • احتشامی‌نیا، محسن و امین خوش‌رفتار، «امام رضا علیه‌السلام و ترک اولای انبیاء در قرآن»، سفینه، ش۴۱، ۱۳۹۲ش.
  • سبجانی، جعفر، منشور جاوید؛ نخستین تفسیر موضوعی به زبان فارسی، قم، مؤسسه امام صادق، ۱۳۸۳ش.
  • سید مرتضی علم الهدی، تنزیه الأنبیاء و الأئمه، تحقیق فارس حسون کریم، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۰ش/۱۴۲۲ق.
  • شریفی، احمدحسین و حسن یوسفیان، پژوهشی در عصمت معصومان، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
  • «معنای ترک اولای پیامبران»، سایت آیت الله مکارم، تاریخ بازدید: ۱۲ مرداد ۱۳۹۶.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران،‌دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.