باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

تحریر الوسیله (کتاب)

(تغییرمسیر از تحریرالوسیله)
تحریر الوسیله
تحریر الوسیله.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: امام خمینی
موضوع: فقه
زبان: عربی
ناشر: دار العلم، موسسة النشر الاسلامي، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، م‍ک‍ت‍ب‍ه‌‌ال‍ع‍ل‍م‍ی‍ه‌الاس‍لام‍ی‍ه‌‏، م‍ک‍ت‍ب‍ه‌ الاع‍ت‍م‍اد، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی
تاریخ نشر: ۱۳۷۹ش

تَحریرُ الوَسيلَةِ، کتابی فقهی از امام خمینی به زبان عربی. این کتاب رساله فتوایی اوست و بر اساس کتاب وسیلة النجاة سیدابوالحسن اصفهانی تنظیم شده است. این کتاب اکثر ابواب فقهی و مسائل مورد نیاز را دربر دارد و در دو جلد به چاپ رسیده است. تحریر الوسیله به زبان فارسی، اردو و ترکی ترجمه شده و بر این کتاب شرح‌هایی نوشته‌اند که معروف‌ترین آن‌ها کتاب تفصیل الشریعة فی شرح تحریرالوسیله از محمد فاضل لنکرانی است. پرداختن به مباحث مستحدثه از امتیازات این کتاب است.

محتویات

معرفی کتاب

تحریرالوسیله، جامعِ ابواب فقه به صورت غیراستدلالی است و اصطلاحات و نظریات دقیق فقهی در آن با عباراتی ساده بیان شده است. تحریرالوسیله حاشیه امام خمینی بر وسیلة النجاة تألیف سیدابوالحسن اصفهانی (متوفی ۱۳۶۵) است و وسیلة النجاة حاشیه اصفهانی بر ذخیرة الصالحین تألیف سید محمد کاظم طباطبائی یزدی (متوفی ۱۳۳۷) است. [۱] اصفهانی حواشی خود بر ذخیرة الصالحین را در متن آن وارد کرد و با افزودن مسائل بسیاری آن را وسیلة النجاة نامید. این کتاب اکثر ابواب فقهی و مسائل مبتلابه را با نظمی دقیق دربر دارد و در دو مجلد به چاپ رسیده است. [۲]

روند تألیف تحریرالوسیله

امام خمینی که وسیلة النجاة را اثری مهم می‌دانست [۳] در دوران اقامت در قم بر آن حاشیه نگاشت. [۴] احترام نویسنده به مرجع وقت، حاج آقا حسین بروجردی (متوفی ۱۳۴۰ش)، مانع از چاپ و انتشار این اثر شد، [۵] اما بعد‌ها به طور جداگانه و چند بار نیز همراه با وسیلة النجاة به چاپ رسید. [۶] تبعید امام خمینی به شهر بورسای ترکیه در ۱۳۴۳ش فرصتی فراهم آورد تا نویسنده آنطور که خود می‌گوید [۷] از فراغتش در حدود یازده ماه اقامت اجباری در آن شهر برای وارد کردن حاشیه مذکور در متن وسیلة النجاة استفاده کند و آن را تحریرالوسیله بنامد. به نظر می‌رسد در آن زمان تحریرالوسیله مانند وسیلة النجاة به کتاب المیراث ختم می‌شده است.

امام خمینی پس از تبعید از ترکیه به عراق و اقامت در نجف، مسائل مربوط به حج، نماز جمعه، دفاع، امر به معروف و نهی از منکر، قضا، شهادات، قصاص و دیات و نیز بسیاری از مسائل مبتلابه را که در دوران اقامت در قم تدریس کرده بود، [۸] به تحریرالوسیله افزود. [۹]

تفاوت‌های تحریر الوسیله با وسیلة النجاة

تحریر الوسیله گذشته از مشتمل بودن بر نظریات امام خمینی، دو تفاوت کلی با وسیلة النجاة دارد. از یکسو برخی مسائل غیر مبتلابه آن حذف شده و از سوی دیگر مسائل مبتلابه زیادی بر آن افزوده شده است. سیدابوالحسن اصفهانی نیز مسائل مورد ابتلا را مطرح کرده بود، اما امام خمینی آن‌ها را بسط داد. [۱۰] در مجموع، اضافات تحریرالوسیله نزدیک به یک سوم کل کتاب را دربر می‌گیرد. [۱۱] مسائل مستحدثه تحریرالوسیله شامل مباحث بیمه، سفته، سرقفلی، عملیات بانکی، بلیت بخت آزمایی، تلقیح مصنوعی، تشریح، پیوند اعضا، تغییر جنسیّت، رادیو و تلویزیون و برخی مسائل متفرقه است که در آخر کتاب جای دارد.

نویسنده کوشیده است که با کمترین تغییر، حاشیه‌اش را در متن وسیلة النجاة وارد کند، اما علاوه بر تغییرات محتوایی مذکور، در مواردی نحوه بیان مسائل و عناوین و ترتیب آنها را نیز تغییر داده است؛ مثلاً نماز لیلة الدفن را که در وسیلة النجاة در کتاب الصلوة مطرح شده، در تحریرالوسیله در باب دفن از کتاب الطهاره آورده و نیز سه مبحث ظِهار، ایلاء و لِعان را که در وسیلة النجاة ذیل یک عنوان «القول فی الظهار و الایلاء و اللعان» آمده، در تحریرالوسیله به صورت سه کتاب آورده است. این تغییرات صوری و محتوایی که در سراسر تحریرالوسیله مشهود است، سبب برتری آن بر وسیلة النجاة شده است. [۱۲]

چاپ و نشر

عواملی چون شهرت فقهی و ظلم ستیزی نویسنده، جامعیت کتاب و روانی متن آن و پاسخگویی به مسائل مورد نیاز موجب شد که مقلدان عرب زبان چاپ و تکثیر تحریرالوسیله را درخواست کنند. در پاسخ به این تقاضا، به دستور نویسنده، کتاب تلخیص شد و با عنوان زبدة الاحکام در دسترس عموم قرار گرفت. [۱۳] پس از چندی نیز همه تحریرالوسیله برای اولین بار در نجف چاپ شد، [۱۴] ولی به کار بردن لقب «زعیم حوزه‌های علمیه» در پشت جلد آن، موجب شد که نویسنده با انتشار آن مخالفت کند تا اینکه این لقب را برداشتند و او با توزیع کتاب موافقت کرد. [۱۵]

ممانعت حکومت پهلوی از انتشار آثار امام خمینی موجب شد که تحریرالوسیله بار‌ها در ایران با عناوینی چون کتاب الفقه و وسیلة النجاة چاپ و توزیع شود. [۱۶]

استفاده قضات از این کتاب

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، قضات دادگستری برای رفع خلأ قانونی از تحریرالوسیله به عنوان متمم قانون استفاده می‌کردند که با قانونی شدن استفاده از آرای مشهور فقها (اصل ۱۶۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران) و توسعه نِطاق مرجعیت امام خمینی و انطباق اکثر آرای او با آرای مشهور فقها، این کتاب در دادگاه‌ها و محافل علمی مورد توجه و مراجعه بیشتر قرار گرفت.

ترجمه‌ها و شرح‌ها

تحریرالوسیله چندین ترجمه و شرح دارد که مهم‌ترین آن‌ها بدین قرار است:

ترجمه‌ها

ترجمه تحریر الوسیله به زبان فارسی
  1. ترجمه فارسی محمدباقر موسوی همدانی در چهار جلد؛
  2. ترجمه فارسی علی اسلامی و قاضی زاده زیرنظر محمد مؤمن قمی و حسن طاهری خرم آبادی در چهار جلد؛
  3. ترجمه فارسی بخش هایی از تحریرالوسیله به قلم عبدالکریم بی آزار شیرازی با اضافات در چهار جلد.[۱۷]
  4. در سال ۱۳۸۵ از سوی دفتر قم موسسه تنظیم و نشر آثارامام خمینی ترجمه مصحح و روانی تدوین و توسط انتشارات عروج منتشر گردید.[۱۸]
  5. در سال ۱۹۹۶ میلادی معاونت امور بین الملل موسسه تنظیم و نشر آثارامام خمینی ترجمه این کتاب به زبان اردو را به همراه متن عربی آن منتشر نمود.[۱۹]
  6. تحریر الوسیله از سوی وابستگی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در استانبول و با همکاری موسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی به زبان ترکی استانبولی منتشر شد.[۲۰]

شرح‌ها

  1. شرح محمد فاضل لنکرانی به نام تفصیل الشریعة فی شرح تحریرالوسیله که مبسوط ترین شرح آن بوده و تاکنون بیست و هشت جلد آن منتشر شده است، به گفته شارح[۲۱] بخشی از این شرح نیز در دوره تبعید وی نوشته شده است؛
  2. شرح ناصر مکارم شیرازی به نام انوارالفقاهه فی احکام العترة الطاهره که بخش حدود و تعزیرات و دیات آن به پایان رسیده است؛
  3. شرح سید مصطفی خمینی به نام مستند تحریرالوسیله در دو جلد؛این اثر در سال ۱۳۷۶ به مناسبت بیستمین سالگرد شهادت ایشان توسط موسسه تنظیم و نشر آثارامام خمینی منتشر شد. [۲۲]
  4. شرح احمد مطهری ساوجی به نام مستند تحریرالوسیله در شش جلد؛[۲۳]
  5. شرح هایی از فقها و مراجع دیگر چون حاج یوسف صانعی، محمد مؤمن قمی، محمدحسن احمدی فقیه یزدی، احمد سبط الشیخ انصاری، علی اکبر سیفی مازندرانی، عبدالنبی نمازی و زین العابدین احمدی زنجانی.[۲۴]

عالمانی چون مکارم شیرازی، فاضل لنکرانی، نوری همدانی، علوی گرگانی، یوسف صانعی، احمدی فقیه یزدی و ابوطالب تجلیل تبریزی نیز بر تحریرالوسیله حاشیه فتوایی نوشته اند.[۲۵]

معرفه ابواب الفقه تلخیص تحریرالوسیله للامام الخمینی(س) اثری است که مرکز مطالعه و تدوین متون درسی مرکز جهانی علوم اسلامی برای استفاده طلاب تهیه کرده است و کتابشناسی تحریرالوسیله در بهار ۱۳۸۹ به کوشش حسن پویا و توسط دفتر قم موسسه تنظیم و نشر امام خمینی(س) منتشر شده و اطلاعات مربوط به کتبی که معرفی شد به تفصیل در آن گنجانده شده است.[۲۶]

برگزاری همایش تحریرالوسیله؛ شروح و تعلیقات

در ۵ بهمن سال ۱۳۹۱ «همایش تحریرالوسیله؛ شروح و تعلیقات» در مرکز فقهی ائمه اطهار قم برگزار شد و در این همایش، از نرم افزار «تحریرالوسیله، شروح و تعلیقات» و نیز دوره ۲۸ جلدی تفضیل الشریعة؛ شرح و تفسیر تحریرالوسیله امام خمینی که توسط آیت الله فاضل لنکرانی به رشته تحریر درآمده بود رونمایی شد.[۲۷]

پانویس

  1. آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ج ۲۵، ص ۸۵.
  2. همانجا؛ انصاری، ص ۲۰۵
  3. رجوع کنید به پابه پای آفتاب، ج ۳، ص ۲۰۹، به نقل از جعفر سبحانی
  4. رجوع کنید به امام خمینی، ج ۱، ص ۶؛ پابه پای آفتاب، ج ۱، ص ۲۶۶، به نقل از محمدرضا توسلی
  5. رجوع کنید به پابه پای آفتاب، ج ۳، ص ۳۱۶، به نقل از حسن طاهری خرم آبادی
  6. انصاری، ص ۲۰۲
  7. امام خمینی، همانجا
  8. پابه پای آفتاب، ج ۴، ص ۱۳۶، به نقل از محمدحسن مرتضوی لنگرودی
  9. رجوع کنید به همان، ج ۱، ص ۶۱، به نقل از احمد خمینی؛ استادی، ص ۶۰
  10. رجوع کنید به معرفت، ص ۱۵۱
  11. پابه پای آفتاب، ج ۳، ص ۲۰۹، به نقل از جعفر سبحانی
  12. رجوع کنید به معرفت؛ استادی، همانجا‌ها
  13. استادی، همانجا؛ پابه پای آفتاب، ج ۴، ص ۳۷ـ ۳۸، به نقل از عباسعلی عمید زنجانی
  14. پابه پای آفتاب، ج ۳، ص ۱۶۶، به نقل از حمید روحانی
  15. همان، ج ۳، ص ۱۶۶، به نقل از حمید روحانی، ج ۴، ص ۹۵، به نقل از محمدحسن قدیری
  16. همان، ج ۱، ص ۶۱، به نقل از احمد خمینی
  17. انصاری، ص ۲۰۵ـ۲۰۶؛ استادی، ص ۶۱
  18. وب سایت سید حسن خمینی
  19. وب سایت سید حسن خمینی
  20. پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران
  21. رجوع کنید به پابه پای آفتاب، ج ۴، ص ۷۰
  22. وب سایت سید حسن خمینی
  23. انصاری ، ص۲۰۶
  24. برای آگاهی بیشتر رجوع کنید به همان، ص ۲۰۶ـ۲۰۷
  25. همان، ص ۲۰۷
  26. وب سایت سید حسن خمینی
  27. گزارش کامل شفقنا از همایش «تحریرالوسیله شروح و تعلیقات امام خمینی

منابع

  • آقابزرگ طهرانی.
  • استادی، رضا، «کتاب‌ها و آثار علمی امام خمینی »، حضور، ش ۱ (خرداد ۱۳۷۰).
  • انصاری، ناصرالدین، «تألیفات و تقریرات امام خمینی»، آینه پژوهش، سال ۱۰، ش ۴ (مهر و آبان ۱۳۷۸).
  • پابه پای آفتاب: گفته‌ها و ناگفته‌ها از زندگی امام خمینی، گردآوری و تدوین امیررضا ستوده، تهران: نشر پنجره، ۱۳۷۳ش.
  • خمینی، روح اللّه، تحریرالوسیله، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷.
  • معرفت، محمدهادی، «مصاحبه با حضرت آیت اللّه محمدهادی معرفت»، حوزه، سال ۶، ش ۲ (خرداد و تیر ۱۳۶۸).

پیوند به بیرون