باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

بیت‌المعمور خانه‌ای در آسمان چهارم یا هفتم، مُحاذی(برابر یا مقابلِ) خانۀ کعبه که فرشتگان در آنجا همواره مشغول عبادت و طواف‌اند. این ترکیب نخستین بار در قرآن کریم و سپس در روایات اسلامی به کار رفته است.

محتویات

معناشناسی

معنای لغوی

  • «البیتُ‌المَعمُور» ترکیبی وصفی و «بَیت» کلمه‌ای عربی است. بیت، در اصل به معنای جایی بوده که شب در آنجا بیتوته می‌کرده‌اند. سپس این کلمه بدون لحاظ شب، برای خانه به کار رفته است.[۱]
  • کلمه «معمور» اسم مفعول از ماده «ع م ر» و معنای اصلی این ماده، حیات و آبادانی در مقابل ویرانی و خرابی است.[۲]
  • گفته‌اند وجه نامگذاری بیت المعمور این است که به ذکر و طاعت خداوند آباد و زنده است[۳]
  • در عربی البیت المعمور(با الف و لام بر کلمه بیت و معمور)است و در فارسی الف و لام «بیت» را نمی‌آورند.
  • در برخی روایات نام دیگر بیت المعمور، «ضراح» ذکر شده است.[۴]

معنای اصطلاحی

بیت المعمور، خانه‌ای در آسمان چهارم یا هفتم، مُحاذی(برابر یا مقابلِ) خانۀ کعبه است که فرشتگان در آنجا همواره مشغول عبادت و طوافاند.[۵]

فلسفه وجودی بیت المعمور به درستی دانسته نیست؛ اما بنابر روایاتی، فرشتگان پس از اعتراض به آفرینش آدم، از نور الهی محجوب شدند و بدین رو به عرش الهی پناه بردند و خدا آنها را آمرزید و در آسمان چهارم، بیت المعمور را برایشان بنا فرمود.[۶]

به نقل روایات کهن و تفاسیرِ صحابه و تابعان، هر روز هفتاد هزار فرشته در بیت المعمور نماز می‌گزارند و چون خارج شوند، دیگر تا روز قیامت بدان بازنمی گردند و آبادانی این خانه به سبب فراوانی فرشتگانی است که در آن ذکر خدا می‌گویند و عبادت می‌کنند.[۷]

رأی دیگری نیز وجود دارد که مراد از بیت المعمور خود کعبه در زمین است که در طول سال، آباد و معمور به زائران است.[۸] در حال حاضر، با پررنگ شدن رویکرد عقلی و تجربی در تفاسیر غیرمأثور، این نظر، غالب مفسران قرآن کریم را به خود جلب کرده است.[۹]
طبرسی و علامه طباطبائی مفسران شیعه از این قول که بیت العمور، خانه کعبه است، به عنوان نظری ضعیف یاد کرده‌اند.[۱۰] طباطبایی بیان کرده که در روایات ماثور، بیت المعمور، خانه‌ای است در آسمان.[۱۱] وی معتقد است که مقابل و رو به رو بودن بیت المعمور با کعبه، به لحاظ معنی است نه مادی و حسی.[۱۲]

در تفاسیر با گرایش عرفانی، تاویلهایی متفاوت از بیت المعمور به دست داده شده است. برای نمونه، ابن عربی اندلسی بیت المعمور را قلب عالم یا نفس ناطقه کلّیه خوانده[۱۳]و قشیری از آن با تعابیری مانند قلوب عابدان عارف یاد کرده است.[۱۴]

فخر رازی مفسر اهل سنت قرآن کریم، بیت المعمور را همراه بیت المقدس، کعبه، عرش و حضرة جلال اللّه، یکی از پنج قبله دو جهان دانسته است.[۱۵]

بیت المعمور در قرآن

ترکیب بیت المعمور تنها در یک آیه قرآنی به کار رفته است؛ جایی که خداوند به آن و چند امر دیگر سوگند خورده که عذاب روز قیامت حق و قطعی است:«وَالطُّورِ (۱) وَکتابٍ مَسْطُورٍ (۲) فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ (۳) وَالْبَیتِ الْمَعْمُورِ (۴) وَالسَّقْفِ الْمَرْفُوعِ (۵) وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ (۶) إِنَّ عَذابَ رَبِّک لَواقِعٌ؛[۱۶]سوگند به طور، و به کتابی نگاشته، در نازکپوستی برگشاده، و سوگند به آن خانه آبادان، و به بام برافراشته، و به دریای برافروخته؛ که عذاب پروردگارت رویدادنی است.»[۱۷]
این آیه باعث گشته تا در منابع روایی و تفسیری شیعه و سنی، مطالب بسیاری درباره بیت المعمور ذکر گردد.

بیت المعمور در روایات

  • در منابع روایی از بیت المعمور به احترام بسیار یاد شده. در روایتی از امام علی(ع)، بیت المعمور در آسمان همان حرمت کعبه در زمین را دارد و هر روز هفتاد هزار فرشته به سوی او می‌آیند و طواف و عبادت می‌کنند و سپس می‌روند و دیگر هرگز بدانجا بازنمی‌گردند.[۱۸]
  • درباره موضع بیت المعمور در روایات اختلافاتی به چشم می‌آید؛ از جمله برخی روایات این خانه را در آسمان اول، چهارم، هفتم و برخی نیز ورای هفت آسمان و زیر عرش الهی دانسته‌اند.[۱۹]
  • بیشتر روایات، از آسمان چهارم به عنوان موضع بیت المعمور سخن گفته‌اند.[۲۰]
  • در برخی روایات از مکعب و مربع بودن بیت المعمور سخن رفته و علت مکعب بودن کعبه این دانسته شده که به تبعیت از بیت المعمور، مکعب است.[۲۱]
  • بنابر برخی روایات که منابع تفسیری نیز به آن استناد کرده‌اند، قرآن کریم در شب قدر به صورت کامل بر بیت المعمور نازل شده و سپس به تدریج بر پیامبر اکرم(ص)فرود آمده است. این روایات نظریه دو نزولی قرآن کریم را تقویت می‌کنند که بنابر آن، قرآن دو نزول دارد: دفعی و تدریجی. نزول قرآن بر بیت المعمور، دفعی است.[۲۲]
  • برخی از مفسران و محدثان معتبر، سند روایات مشهور در توصیف بیت المعمور را ضعیف دانسته‌اند.[۲۳]

پانویس

  1. راغب اصفهانی، ص۱۵۱.
  2. مصطفوی، ج۸، ص۲۲۹.
  3. مصطفوی، ج۸، ص۲۲۶. نیز نک: طبرسی، ج۹، ص۲۴۷.
  4. طبرسی، ج۱، ص۳۸۹.
  5. طبرسی، ج۹، ۲۴۷؛ فخر رازی، ج۴، ص۴۶؛ عروسی حویزی، ج۵، ص۱۳۶.
  6. کلینی، ج ۴، ص۱۸۷ و ۱۸۸؛ تفسیر قمی، ج۱، ص: ۳۷.
  7. نک: طبری، ج ۱۱، جزء ۲۷، ص۱۰۱۱؛ طباطبایی، ج۱۹، ص۸؛ سیوطی، ج۶، ص۱۱۷.
  8. طوسی، التبیان، ج ۹، ص۴۰۲.
  9. نک: دروزه، ج ۶، ص۲۳۳؛ ابن عاشور، ج ۲۷، ص۳۸ ۳۹؛ مغنیه، ج ۷، ص۱۶۱؛ خطیب، ج ۱۴، ص۵۴۳؛ قاسمی، ج ۱۵، ص۲۰۹؛ قرشی، ج ۱۰، ص۳۶۶۳۶۷؛ مراغی، ج ۹، جزء ۲۷، ص۱۹؛ زحیلی، ج ۲۷، ص۵۷؛ ضیف، ص۸۷۲.
  10. طبرسی، ج۹، ص۲۴۷.
  11. طباطبایی، ج۱۹، ص۶.
  12. طباطبایی، ج۸، ۱۷۱.
  13. تفسیر قرآن ابر عربی، ج ۲، ص۵۴۷ ۵۴۸؛ الفتوحات المکیة، ج ۴، ص۸.
  14. قشیری، ج ۳، ص۴۷۲.
  15. فخر رازی، ج۱، ص۲۴۳.
  16. طور/۶۱.
  17. ترجمه موسوی گرمارودی.
  18. فخر رازی، ج۴، ص۴۶.
  19. نک: طبری، ج ۱۱، جزء ۲۷، ص۱۰۱۱؛ سیوطی، ج ۶، ص۱۱۷ ۱۱۸؛ طباطبایی، ج۱۹، ص۸.
  20. طباطبایی، ج۱۹، ص۸.
  21. طبرسی، ج۱، ج ۳۸۲.
  22. مکارم شیرازی، ج۱۶، ص۱۲۱.
  23. ابن کثیر، ج ۴، ص۳۸۹؛ سیوطی، ج ۶، ص۱۱۷.

منابع

  • ابن درید، کتاب جمهرة اللغة، چاپ رمزی منیر بعلبکی، بیروت، ۱۹۸۷م.؛
  • ابن جوزی، زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت، ۱۴۰۴ق. ؛
  • ابن عاشور، تفسیر التحریر و التنویر، تونس، بی‌تا؛
  • فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر،‌دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۰ق. ؛
  • ابن کثیر، تفسیرالقرآن العظیم، چاپ علی شیری، بیروت،بی‌تا؛
  • دروزه، محمد عزه، التفسیر الحدیث، قاهره ۱۳۸۲ق. ؛
  • فخر رازی، مفاتیح الغیب،‌دار احیاء التراث العربی، سوم، بیروت، ۱۴۲۰ق. ؛
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات ناصر خسر، تهران، ۱۳۷۲ش. ؛
  • طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، قم، بی‌تا؛
  • سیوطی، عبدالرحمن بن ابوبکر، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، چاپ کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، قم، ۱۴۰۴ق. ؛
  • مصطفوی، حسن، التحقیق لکلمات القرآن الکریم، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، ۱۳۷۳ش. ؛
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات القرآن، مفردات ألفاظ القرآن، تحقیق داوودی، صفوان عدنان،‌دار القلم، بیروت-دمشق، بی‌تا؛

پیوند به بیرون