باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

اعتقادات شیعه
‌خداشناسی
توحید توحید ذاتی • توحید صفاتی • توحید افعالی • توحید عبادی • صفات ذات و صفات فعل
فروع توسل • شفاعت • تبرک
عدل (افعال الهی)
حُسن و قُبح • بداء • امر بین الامرین
نبوت
خاتمیتپیامبر اسلام  • اعجاز • عدم تحریف قرآن
امامت
باورها عصمت • ولایت تكوینی • علم غیب • خلیفة الله • غیبتمهدویتانتظار فرجظهور • رجعت
امامان
معاد
برزخ • معاد جسمانی • حشر • صراط • تطایر کتب • میزان
مسائل برجسته
اهل بیت • چهارده معصوم • تقیه • مرجعیت

بنای بر قبور، اصطلاحی است به معنای ایجاد هرگونه بنا و سازه بر روی قبر مردگان. حکم شرعی ساختن بنا بر قبور از اختلافات مسلمانان (شیعیان و اهل سنت) با وهابیون است. مذاهب اسلامی و به خصوص شیعیان در طول قرن‌ها بر قبور بزرگان و پیشوایان و برخی علمای دینی بنایی ساخته‌اند. سابقه آن به صدر اسلام باز می‌گردد و بنابر شواهد تاریخی با اعتراض صحابه و تابعین نیز رو به رو نشده است. وهابیون معتقدند که ساخت بنا بر قبر اموات، به نوعی زمینه‌ساز عبادت آنها و شرک در عبادت است.

محتویات

معناشناسی

تصویری از مرقد پیامبر

بنای بر قبور به دلیل طرح مباحث فراوان فقهی، کلامی و تاریخی درباره آن به یک اصطلاح بدل شده است. این اصطلاح شامل هر نوع ساخت و ساز بر روی قبور از جمله قُبّه (گنبد)، بقعه (بارگاه)، ضریح، مسجد و حتی به نظر برخی، قرار دادن سنگ در اطراف قبر می‌شود.[۱]

محور بحث

بر اساس نزاع‌هایی که بین وهابیون و سایر مسلمانان ایجاد شده است، بحث «بنای بر قبور»، بحث از حکم شرعی ساخت بنای جدید بر روی قبرها و نیز تکلیف مسلمانان نسبت به باقی گذاردن بناهای ساخته شده بر روی قبور و حکم شرعی آن است.

سابقه بنای بر قبور

مقبره سلمان فارسی

قبل از اسلام

قبر حضرت داود(ع) در قدس و قبور حضرت ابراهیم، حضرت اسحاق، حضرت یعقوب و حضرت یوسف(ع) در شهر الخلیل دارای ساختمان‌های بلند بود. مسلمانان در زمان جنگ به رهبری عمر، این مقبره و ساختمان‌ها را خراب نکردند.[۲][۳] این موضوع نشان می‌دهد که بنای بر قبور نه قبل از اسلام و نه در نگاه مسلمانان صدر اسلام امری مذموم نبوده است.[۴]

در زمان پیامبر

رسول اکرم(ص)، فاطمه بنت اسد را در قسمتی از مسجد به خاک سپردند که در تاریخ اسلام به قبر فاطمه معروف بوده است.[۵] در عهد نبوی، مقارن با صلح حدیبیه، اولین بنا یا مسجد بر روی قبور توسط ابوجُنْدُل بر روی قبر ابوبصیر صحابی ساخته شد و رسول خدا با وجود اطلاع از این اقدام، از آن کار جلوگیری نکرد.[۶]

در دوران صحابه

پیامبر اکرم پس از رحلت، در خانه خود دفن شد و حفظ و تعمیر بنای این خانه از همان سال‌های ابتدایی وفات ایشان، مورد توجه و همت مسلمانان و خلفا بوده است.

اولین بار، عمر بن خطاب، دیواری در کنار قبر حضرت ساخت و آن را از محل زندگی عایشه جدا کرد.[۷][۸] ولید بن عبدالملک(حکومت: ۸۶-۹۶ق) با هدف توسعه محل دفن حضرت، خانه ایشان را خراب کرد و در تجدید بنا، محوطه اطراف خانه را به آن اضافه و در انتها حجره ایشان را با سنگ رخام تزئین نمود. در دوران متوکل (حکومت: ۲۲۸- ۲۴۲ق) و مستعصم (حکومت: ۶۴۰-۶۵۶ق) نیز این حجره تجدید بنا شد. در سال ۶۵۶ق با مصالحی که از سوی ملک منصور ایبک صالحی، امیر مصر، ارسال شده بود، مرقد پیامبر اکرم(ص) تعمیر و تزئین شد و اولین گنبد به نام‌قبه الزرقا بر روی حجره حضرت ساخته شد. در سال‌های ۷۶۵، ۸۵۲، ۸۸۱، ۸۸۶ و ۸۹۱ق توسط خلفای بنی عباس و عثمانی تجدید بنا و گنبدهایی بر روی آن ساخته شد.[۹] [۱۰]

عدم اعتراض مسلمانان به این تجدید بناها و گسترش بنای مرقد نشان‌دهنده مشروع بودن این کار و متصل بودن عملکرد و سیره مسلمانان به زمان پیامبر و جواز بنای بر قبور است.[۱۱]

بنای بر قبور نزد صحابه نیز رواج داشته است. قبر صفیه بنت عبدالمطلب، مادر زبیر بن عوام؛ عمه رسول خدا، در تجدید بنای خانه مغیره بن شعبه، داخل بنای خانه او شد و بنایی جدید بر روی آن ساخته شد.[۱۲] در خانه عقیل که به تدریج به مقبره اختصاصی بنی هاشم در قبرستان بقیع تبدیل شد،[۱۳] قبور ائمه اهل بیت و برخی از صحابه دارای گنبد و بنا بوده است.[۱۴] ابن اثیر از ارسال معماری از سوی مجد الملک قمی برای تعمیر و مرمت قبه مزار ۴ تن از امامان و عباس بن عبدالمطلب خبر می‌دهد.[۱۵] ابن جبیر،[۱۶] ابن نجار،[۱۷] خالد بن عیسی،[۱۸] ابن بطوطه[۱۹] و اولیا چلپی[۲۰] در سال‌های مختلف از وجود بقعه‌هایی بر قبور ائمه گزارش داده‌اند.

حرم اویس قرنی و عمار یاسر در سوریه
تصویری از حرم امام علی(ع)

در دوران تابعین

قبر ام سلمه و ام حبیبه، همسران پیامبر نیز در خانه عقیل دارای مقبره و ساختمانی بوده است. عقیل و برادرزاده‌اش عبدالله بن جعفر طیار و ابراهیم و چند تن دیگر از اولادنبی اکرم در بقیع دارای قبه، گنبد و بنا بوده است. بر پایه گزارش ابن جبیر، قبر عباس بن عبدالمطلب و امام حسن(ع) و ابراهیم پسر پیامبر از زمین بلندتر بوده است.[۲۱] [۲۲] شواهدی نیز وجود دارد که نشان می‌دهد قبل از سال ۹۴ق، بنایی بر قبر ابن عباس وجود داشته است.[۲۳]

سده دوم

سنت مقبره و قبه سازی از سده دوم هجری در سرزمین‌های اسلامی رواج بیشتری یافت.[۲۴] قبه جعفر پسر منصور عباسی(حکومت:۱۳۶ ۱۵۸ق) که نشان دهنده وجود بنا و گنبد بر روی برخی قبرها در اواسط قرن دوم هجری است، بنایی که توسط هارون الرشید(حکومت:۱۷۰۱۹۳ق) بعد از ۱۷۰ق بر قبر امام علی(ع) ساخته شد و بنای قبر سیده نفیسه، از نوادگان امام حسن(ع) در قاهره از این جمله است.

ابن بطوطه از وجود بارگاه و مسجدی بر سر قبر طلحه خبر می‌دهد. مسجدی نیز در محل قبر زبیر قرار داشته است. قبه و بارگاه بر روی قبر سلمان فارسی در مدائن و اویس قرنی در شام و مسجدی بر قبر سعد بن عباده رئیس قبیله خزرج، و نیز گنبد و بارگاه بر روی قبرهای معاذ بن جبل و عقبه بن عامر، محمد بن ابی بکر و خواهرش اسماء، ابن زبیر، و ابی الحسن دینوری از فقهاء بزرگ مصر، أنس بن مالک خادم رسول خدا و سهل بن عبدالله تستری از دیگر نمونه‌های ساخت بنا بر روی قبور است.

قرن سوم به بعد

در سده‌های نخستین از ظهور آئین اسلام، موارد زیادی از ساخت بناهایی بر روی قبور و نیز ساخت بارگاه‌هایی به چشم می‌خورد. این مسئله قرن‌های متمادی در پیش چشم مسلمانان روی می‌داده است در حالیکه هیچ یک از عالمان و بزرگان، چه شیعه و چه سنّی اعتراضی به این ساخت و سازها نداشته‌اند و کسی معتقد نبوده که این کار شرک است یا مسلمانان را به شرک و بت پرستی و عبادت غیر خدا می‌کشاند.

مزار ائمه بقیع قبل از تخریب

قبور پیشوایان مذاهب فقهی اهل سنت نیز دارای گنبد و ساختمان بوده است. قبر ابوحنیفه(۱۵۰ق)، پیشوای حنفیان در بغداد دارای گنبد و بارگاهی بوده که در قرن چهارم و پنجم ساخته شده است.[۲۵] [۲۶] مالک بن انس(۱۹۷ق) پیشوای مالکی‌ها در بقیع نیز دارای گنبد کوچکی بوده است.[۲۷] [۲۸] قبر محمد بن ادریس(۱۵۰ق) پیشوای شافعی‌ها در مصر[۲۹] و نیز قبر احمد بن حنبل(۲۴۱ق) پیشوای حنبلیها در بغداد نیز دارای گنبدی بوده و چند مرتبه بازسازی شده است.[۳۰]

قرن سوم، دوران رواج احداث مقابر گنبددار بوده است[۳۱] و از قرن چهارم به بعد، زیارت آنها معمول شده است.[۳۲] [۳۳] آرامگاه محمد بن عیسی ترمذی(۲۹۶ق) در [ترمذ] که احتمالاً متعلق به اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم است از این جمله است.[۳۴]


در منطقه آسوان در نوبه، که یکی از مناطق درگیری مسلمانان با دشمنان بود، آرامگاه‌هایی از قرن چهارم و پنجم بر روی قبور شهدای آن جنگ‌ها وجود داشته است.[۳۵] از قرن ششم به بعد، در سراسر جهان اسلام، آرامگاه‌های زیادی یافت می‌شود.[۳۶] در این قرن، با گسترش نفوذ تصوف در میان مسلمانان، ساخت مقبره‌های صوفی‌ها افزایش یافت.[۳۷] مقبره شیخ احمد جام در تربت جام که احتمالا در سده ششم ساخته شده و مقبره بایزید بسطامی در حدود سده هشتم از این جمله است.

بر پایه منابع تاریخی، حفظ این بناها و زیارت آن‌ها در طول تاریخ مورد توجه مسلمانان بوده است.[۳۸] از این رو، تخریب برخی بناها توسط خلفا همانند تخریب قبر امام حسین(ع) در سال ۲۳۶ق توسط متوکل موجب تأثر مسلمانان و اعلام بیزاری از عمل وی شد.[۳۹]

تصویری از حرم امام حسین(ع) و حضرت عباس(ع)

بنای بر قبر امامان و اهل بیت

سنت ساخت بارگاه و قبه بر قبور امامان شیعه، از دیگر موارد مستند تاریخی است که مورد توجه مسلمانان بوده است. قبر حضرت علی(ع) دارای قبه و بنایی باشکوه بوده است و بنابر گزارش تاریخی، قبه و گنبد روی این قبر توسط هارون الرشید در سده دوم هجری ساخته شده[۴۰] [۴۱] و از بناهای کهن بر قبور به شمار می‌رود. محمد بن زید از حاکمان شیعی طبرستان این گنبد را در ۲۸۷ قمری بازسازی نمود.[۴۲] ابن حجاج بغدادی از شعرای قرن سوم و چهارم قمری، در قصیده‌ای به قبر و گنبد حضرت علی(ع) اشاره کرده است.[۴۳] اولین بنا بر روی قبر امام حسین(ع) با روی کار آمدن مختار ثقفی توسط او ساخته شد و سپس در ۳۷۱ق ضریحی از چوب ساج توسط عضدالدوله بر روی قبر حضرت قرار گرفت.[۴۴]خطیب بغدادی، از قبر امام کاظم در مقابر قریش نام می‌برد که مورد زیارت و توسل شیعیان و برخی از بزرگان اهل سنت بوده است.[۴۵]

آرامگاه امام رضا(ع) در مشهد از این قبیل است.[۴۶] محمد بن مومل از علمای حنفی، از وجود بقعه و مقبره ایشان در شهر طوس و نیز زیارت و تواضع بزرگان اهل سنت در مقابل آن خبر می‌دهد.[۴۷] ابن حبان نیز آنجا را امانگاه درماندگان معرفی نموده است.[۴۸]

گنبد طلای حرم امام رضا(ع)

در سال ۳۳۳ق نیز ناصرالدوله حمدانی، قبه‌ای بر قبور امام هادی(ع) و امام عسکری(ع) بنا نمود.[۴۹]

تا نیمه قرن دوم بر روی قبر حضرت معصومه(س) در قم سایبانی قرار داشت،[۵۰] در نیمه دوم قرن سوم بقعه‌ای توسط محمد بن زید داعی علویان بر روی آن ساخته شد.[۵۱]

حرم حضرت معصومه در سال ۱۳۱۳ق

سردر آجری درگاه اصلی حرم حضرت عبدالعظیم توسط مجدالدین براوستانی وزیر برکیارق سلجوقی در قرن پنجم هجری ساخته شد.[۵۲]

قبور ائمه بقیع پس از تخریب گنبدها توسط وهابیون

قبور ائمه بقیع در بقیع؛ آرامگاه بنی هاشم، و ساخت گنبد بر روی قبور ایشان و عباس بن عبدالمطلب به دستور مجدالملک براوستانی در قرن پنجم صورت گرفته است[۵۳] و بارها توسط خلفا بازسازی شد. بر اساس کتیبه‌هایی که بر این حرم‌ها وجود داشته، اولین بازسازی در سال ۵۱۹ق توسط مسترشد بالله خلیفه عباسی صورت گرفته است و پس از آن در اوایل قرن هفتم توسط مستنصر بالله تعمیرات دیگری در حرم انجام شد.

تخریب گنبد تخریب حرم عسکریین توسط گروه‌های تندروی سلفی

حکم شرعی بنا بر قبور

در دو سده اخیر وهابیون حکم به تحریم بنای بر قبور داده و به تخریب بناهای ساخته شده بر روی قبور اقدام نموده‌اند. سابقه این حکم، به قرن هفتم و نظریه‌های ابن تیمیه (درگذشته۷۲۸ق)[۵۴] و شاگردش ابن قیم (درگذشته ۷۵۱ق)[۵۵] باز می‌گردد که بر اساس فتوای آنان، تخریب این مشاهد و بناها که بر روی قبور ساخته شده واجب است. اولین اقدام آنان، تخریب مقبره و مرقد امام حسین(ع)[۵۶] در سال ۱۲۱۶ق و بعد از آن، تخریب قبه‌ها و گنبدهای حرم ائمه بقیع در ۱۲۲۱ق بود.[۵۷] [۵۸] پس از بازسازی قبه‌های تخریب شده، با تسلط مجدد وهابی‌ها بر حجاز در سال ۱۳۴۴ق، آنان با جمع آوری فتاوای علمای مدینه، به تخریب بقعه صحابه و ائمه معصومین(ع) در بقیع اقدام کردند.[۵۹] بدین ترتیب موضوع بنای بر قبور به یکی از موضوعات چالشی در جهان اسلام بدل شد.

اما برخلاف عقیده این گروه، سایر مسلمین بنای بر قبور، اعم از ساختمان، قبه، مسجد و مدرسه را جایزمی‌دانند.[۶۰] شیعیان و برخی از اهل سنت،[۶۱] آنرا مطابق سیره مسلمانان می‌دانند.[۶۲] برخی از فقهای اهل سنت نیز تنها در برخی موارد حکم به کراهت این عمل داده‌اند، و عده‌ای دیگر بنای بر قبور انبیا، شهدا و صالحان را مستحب می‌دانند.[۶۳]

برخی از محققین اهل سنت معتقدند اختلاف نظری که در مسئله بنای در اطراف قبور ایجاد شده ناشی از بی‌دقتی وهابیان در روایات نهی کننده و عدم توجه به ادله معارض با آنهاست. نهی در این روایات عام نیست، بلکه مخصوص به زمان خاصی و مبتنی بر علت‌هایی از جمله تماس مصالح این بناها با آتش و یا سنگینی آنها بر میت یا مشخص شدن آن‌ها از قبور سایر مسلمانان یا جلوگیری از دفن سایر مسلمانان در کنار آن قبر می‌باشد. بر اساس قواعد اصولی، حکمی که همراه با آن، علتش نیز بیان شده است، مخصوص همان مورد است و قابل سرایت به موارد دیگر نیست.[۶۴] علاوه بر اینکه دلایلی نیز در مقابل وجود دارد که ساخت بنا را جایز می‌داند، و چه بسا از نظر سندی و دلالت، قوی‌تر از روایات نهی‌کننده باشد.[۶۵]

روایات ناهی از این عمل نیز حمل بر کراهت می‌شود. البته قبور بزرگان دینی و اولیا و اوصیا و صالحین و شهدا، از این کراهت خارج است؛ زیرا آنان از شعائر دین هستند و بنای مسجد و قبه بر قبور ایشان، چون موجب مشخص شدن قبر آنان و زیارت آن می‌گردد، تعظیم آنان به شمار می‌رود. تعظیم شعائر نیز که بر اساس قرآن کریم،[۶۶] نشانه سلامتی نفس و صدق نیت دانسته شده است.[۶۷]

دیدگاه قرآن

قران کریم در جریان نزاع میان مسیحیان و مشرکان در مورد اجساد اصحاب کهف، نظر هر دو گروه را بیان داشته است. برخی گفتند مقبره، یا دیواری جلوی درب غار آنها ساخته شود: «فَقَالُوا ابْنُوا عَلَیهِمْ بُنْیانًا» (کهف/۱۸، ۲۱) تا از دید مردم مخفی بمانند. برخی دیگر پیشنهاد دادند تا مسجد و معبدی بر روی قبور آنان ساخته شود. «لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیهِمْ مَسْجِدًا».[۶۸]

سرانجام تصمیم بر آن شد که مسجدی بر روی قبور آنان ساخته شود تا هم در آنجا خدا را عبادت کنند و هم آثار اصحاب کهف به واسطه آن باقی بماند و از قبور اصحاب کهف متبرک شوند. در این آیات اشاره‌ای به شرک‌آمیز بودن این عمل نشده است، در حالیکه اگر ساخت بنا یا مسجد، عملی شرک‌آمیز بود، حتما به آن اشاره می‌شد.[۶۹]

مطالعه بیشتر

  • بنای بر قبور در مذاهب مختلف اسلامی به استناد قرآن و کتب معتبر اهل سنت بحث اعتقادی در بنای بر قبور زیارت، شفاعت و توسل؛ حسین غیب‌غلامی هرساوی، الهادی، ۱۳۷۶ش/۱۴۱۸ق.

پانویس

  1. دمیاطی، حاشیة إعانة الطالبیین...، دار الفکر، ج۲، ص۱۳۷.
  2. ابن تیمیه، اقتضاء الصراط المستقیم،: ص۳۳۱.
  3. ابن تیمیه، مجموعة الفتاوی، ج۲۷، ص۲۷.
  4. طبسی، شناخت وهابیت، ۱۳۹۱ش، ص۸۰۱.
  5. سمهودی، وفاء الوفاء، ۱۳۷۴ق، ج۳، ص۳.
  6. المغازی به نقل از غماری، إحیاء المقبور من أدلة جواز بناء المساجد...، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۷.
  7. امین، کشف الإرتیاب...، دار الکتب الاسلام، ص۳۱۳.
  8. سمهودی، وفاء الوفاء، ۱۳۷۴ق، ج۲، ص۱۰۹.
  9. امین، کشف الإرتیاب...، دار الکتب الاسلام، ص۳۱۶-۳۱۷.
  10. برای اطلاع بیشتر از سیر تاریخی بناهای ساخته شده بر قبور، نگاه کنید به: «تاریخ بنای مسجد النبی (۳)».
  11. سبحانی، صیانة الاثار، نشر مشعر، ص۷۹-۸۰.
  12. سبحانی، صیانة الاثار، نشر مشعر، ص۱۲۶-۱۲۷.
  13. ابن سعد، الطبقات الکبری، دار صادر، ج۴، ص۳۱.
  14. دوری و مطلبی، اخبار الدولة العباسیة، ۱۹۷۱م، ص۲۴.
  15. ابن اثیر، الکامل، ۱۴۱۵ق، ج۹، ص۶۰.
  16. ص۱۷۳-۱۷۴.
  17. ج۱، ص۱۶۳.
  18. ج۱، ص۲۸۸.
  19. ج۱، ص۶۵.
  20. چلپی، الرحلة الحجازیة، ۱۴۲۰ق، ص۱۴۹-۱۵۰.
  21. ابن جبیر، ص۱۷۴.
  22. ابن بطوطه، ج۱، ص۶۵.
  23. شبلنجی، ص۲۸۶.
  24. هیلن برند، ص۲۷.
  25. ابن جوزی، ج۱۶، ص۱۰۰.
  26. ابن بطوطه، ج۱، ص۱۷۲.
  27. ابن جبیر، ص۱۷۳.
  28. ابن بطوطه، ج۱، ص۶۵.
  29. ابن بطوطه، ج۱، ص۲۵.
  30. ابن بطوطه، ج۱، ص۱۷۳.
  31. گرابر، ص۲۲.
  32. گرابر، ص۲۱.
  33. مظاهری، ص۳۷.
  34. گرابر، ص۲۴-۲۷.
  35. مقریزی، ج۱، ص۱۹۷-۱۹۹.
  36. گرابر، ص۲۱.
  37. بوکهارت، ص۱۰۵.
  38. سیوطی، ص۳۹۲.
  39. طبری، محمد بن جریر، ج۲، ص۳۶۵.
  40. مفید، الارشاد، ص۱۹.
  41. خلیلی، ج۶، ص۹۷.
  42. گرابر، ص۲۴-۲۷.
  43. امین، ج۴، ص۵۰۲.
  44. خلیلی، ج۸، ص۱۸۲.
  45. خطیب، ج۱، ص۱۲۰.
  46. مدرسی طباطبایی، ج۱، ص۱۸.
  47. ابن حجر، ج۷، ص۳۳۹.
  48. ابن حبان، ج۸، ص۴۵۷.
  49. زنجانی، ص۱۲۵.
  50. مدرسی، ج۱، ص۱۸.
  51. دایره المعارف بزرگ اسلامی؛ ج۱، مقاله۲۰۲(مدخل آستانه حضرت عبدالعظیم).
  52. مصطفوی، ج۱، ص۱۴۶.
  53. ابن اثیر، الکامل، ۱۴۱۵ق، ج۸، ص۲۱۴.
  54. ابن تیمیه، اقتضاء الصراط المستقیم، صص۱۸۴-۱۸۷.
  55. ابن قیم، ص۵۰۴.
  56. امین، کشف الإرتیاب...، دار الکتب الاسلام، ص۲۸۷.
  57. ابن موسی، ص۵-۶.
  58. امین، ۱۶-۱۷.
  59. امین، کشف الإرتیاب...، دار الکتب الاسلام، ص۲۸۷-۲۸۸.
  60. جزیری، ج۱، ص۴۸۷.
  61. ابن حجر، ج۲، ص۱۶.
  62. سبحانی، صیانة الاثار، نشر مشعر، ص۷۹-۸۰.
  63. ابن حجر، ج۲، ص۱۶.
  64. غماری، ج۱، ص۱۸.
  65. غماری، ج۱، ص۱۵.
  66. سوره حج، آیه۳۲.
  67. غماری، ج۱، ص۱۰، ۲۴ و ۵۹ و ۶۰؛ .
  68. طباطبایی، ج۱۳، ص۲۶۵؛ طبری، جامع البیان، ج۱۵، ص۱۴۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۷۱۰.
  69. غماری، ج۱، ص۳۱.

منابع

  • ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، تحقیق عبدالله قاضی، بیروت،‌ دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
  • ابن بطوطه، محمد بن عبدالله، تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار: رحلة ابن بطوطة،‌ بی‌جا، دار الشرق العربی، بی‌تا.
  • ابن جبیر، محمد بن احمد، الرحلة، بیروت،‌ دار بیروت للطباعة و النشر، بی‌تا.
  • ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت،‌ دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق.
  • ابن حبان، محمد، الثقات، تحقیق سید شرف الدین احمد، بیروت، دارالکفر، ۱۳۹۵ق.
  • ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۴ق.
  • ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
  • ابن عیسی، خالد، تاج المفرق فی تحلیله علماء مشرق، مغرب، مطبعة فضالة، بی‌تا.
  • ابن منظور، لسان العرب.
  • ابن موسی، علی، وصف المدینة المنورة: رسائل فی تاریخ المدینة المنورة، به کوشش حمد جاسر، ریاض‌، دار الیمامه، بی‌تا.
  • ابن نجار، محمد بن محمود، الدرّة الثمنیة، تحقیق‌حسین محمد علی شکری، بی‌جا، شرکة‌ دار الارقم بن ابی الارقم، بی‌تا.
  • ابن هجر هیتمی، الفتاوی الفقیه الکبری، بی‌جا، دار الفکر، بی‌تا.
  • امین، محسن، کشف الإرتیاب عن اتباع محمد بن عبدالوهاب،‌ بی‌جا، دار الکتب الاسلام، بی‌تا.
  • بوکهارت، تیتوس، هنر اسلامی: زبان و بیان، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران، بی‌نا، ۱۳۶۵ش.
  • «تاريخ بنای مسجد النبی (3)»، در سایت رواق الحجاج، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۱۲ مهر ۱۳۹۶ش.
  • جزیری، عبدالرحمن بن محمد عوض، الفقه علی مذاهب الاربعة، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ دوم، ۱۴۲۴ق/۲۰۰۳م.
  • دمیاطی، محمد شطا، حاشیة اعانة الطالبین علی حل الفاظ فتح المعین لشرح قرة العین بمهمات الدین، بیروت،‌ دار الفکر، بی‌تا.
  • دوری، عبدالعزیز و عبدالجبار مطلبی، اخبار الدولة العباسیة، بیروت، بی‌نا، ۱۹۷۱م.
  • زنجانی، جولة فی اماکن المقدسة، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ۱۴۱۴ق.
  • چلپی، اولیا، الرحلة الحجازیة، ترجمه احمد مرسی، قاهره، بی‌نا، ۱۴۲۰ق.
  • خلیلی، جعفر، موسوعة العتبات المقدسة، بیروت، موسوعة الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۰۷ق.
  • سبحانی، جعفر، صیانة الاثار الاسلامیة، قم، نشر مشعر (معاونیة التعلیم و البحوث الاسلامیة)، بی‌تا.
  • سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، بی‌جا، السعادة، ۱۳۷۴ق.
  • سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، تاریخ الخلفاء، تحقیق‌محمد محی الدین عبدالحمید، مصر، السعادة، ۱۳۷۱ق.
  • شبلنجی، مؤمن، نورا لابصار فی مناقب آل بیت النبی المختار، بیروت، بی‌نا، ۱۴۰۹ق.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، نشر السلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۳ش.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۴ق.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۱۲ق.
  • غماری، احمد بن الصدیق، احیاء المقبور من ادلة جواز بناء المساجد و القباب علی القبور، قاهره، مکتبة قاهره، چاپ چهارم، ۱۴۲۹ق.
  • گرابر، اولک، اولین بناهای یادبود اسلامی، ترجمه‌کلود کرباسی، اثر ش۲۶-۲۷، ۱۳۵۷ش.
  • مدرسی طباطبایی، حسین، تربت پاکان، قم، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
  • مصطفوی، محمدتقی، اثار تاریخی تهران، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۶۱ش.
  • مقریزی، احمد بن علی، المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  • مظاهری، علی، زندگی مسلمانان در قرون وسطا، ترجمه مرتضی راوندی، تهران، بی‌نا، ۱۳۴۸ش.
  • هیلن برند، رابرت، مقابر در معماری ایران: دوره اسلامی،‌ ترجمه کرامت الله افسر، تهران، نشر محمدیوسف کیانی، ۱۳۶۶ش.