باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

انتفاضه شعبان
زمان: ماه شعبان سال ۱۴۱۱ق مصادف با ۱۹۹۱میلادی.
مکان: عراق
نتیجه: شکست قیام مردمی
علت جنگ: نارضایتی عمومی از حکومت
جنگندگان:
مردم عراق حکومت عراق به ریاست صدام حسین
فرماندهان:
صدام حسین، حسین کامل، طه یاسین رمضان
تلفات:
حدود سیصد هزار نفر کشته و حدود دو میلیون نفر عراقی آواره شدند.


انتفاضه شعبانیه عراق قیام مردم عراق علیه حکومت صدام حسین است که در شعبان سال ۱۴۱۱ق مطابق با سال ۱۳۶۹ش و ۱۹۹۱م آغاز گردید. قیام از بصره شروع شد و معترضان در مدت ۱۵ روز چهارده استان از هجده استان عراق را تصرف کردند.

در واکنش حزب بعث عراق، ده‌ها هزار نفر کشته‌ وحدود دو میلیون نفر آواره شدند. تعدادی از روحانیون دستگیر و یا اعدام شدند و شماری نیز از عراق فرار کردند. همچنین در واکنش حزب بعث حرم امام علی(ع) و حرم امام حسین (ع) آسیب دید و حکومت عراق بسیاری از مدارس دینی، مساجد و حسینیه‌ها را تخریب کرد.

نارضایتی مردم، نابودی و آسیب دیدن زیرساخت‌های اقتصادی و رفاهی عراق در جنگ با کویت و ایران، از عوامل قیام مردم عراق علیه صدام حسین بوده است.

محتویات

زمینه‌ها و سرآغاز

قیام در ماه شعبان ۱۴۱۱ق، از شهر بصره آغاز شد. یکی از نظامیان عراقی بازگشته از جنگ کویت، با گلوله تانک به سمت عکسی از صدام شلیک کرد[۱] مردم پس از این اتفاق به ساختمان حزب بعث و سپس به زندان شهر حمله و آن‌را تصرف کردند. [۲] معترضان پس از مدتی شهر بصره را تصرف کردند و با انتشار خبر تصرف آن، برخی دیگر از استان‌های عراق نیز به تصرف مردم درآمد.[۳]

نابودی زیرساخت‌های اقتصادی و رفاهی عراق پس از جنگ با کویت، خسارت‌های به جامانده از جنگ با ایران و نارضایتی‌ مردم از حکومت بعث، را از دلایل قیام مردم عراق علیه صدام دانسته‌اند.[۴] در پی حمله عراق به کویت، نیروهای متحدین به سرکردگی آمریکا به عراق حمله کردند و بسیاری از زیرساخت‌های اقتصادی و رفاهی عراق را نابود کردند.[۵]

گستره

در انتفاضه شعبانیه، چهارده استان از هجده استان عراق به تصرف مردم درآمد. معترصان کنترل استان‌های دیالی، واسط، میسان، بصره، ذی قار، مثنی، قادسیه، بابل، کربلا، نجف، دهوک، اربیل، کرکوک و سلیمانیه را به دست گرفتند و فقط استان‌های مرکزی شامل صلاح الدین، بغداد، نینوا و الانبار در کنترل حکومت باقی ماند.[۶] از این‌رو انتفاضه شعبان را بزرگ‌ترین چالش داخلی عراق در دوره صدام حسین دانسته‌اند.[۷]

نجف

تحرکات مردمی در نجف، ۱۶ شعبان و به صورت تظاهرات در اطراف حرم امام علی(ع) آغاز گردید[۸] پس از مدتی به درگیری‌های مسلحانه میان گروه‌های مردمی و نیروهای بعثی تبدیل شد و به کشته و مجروح شدن افرادی از هر دو گروه انجامید. درگیری‌ها تا ظهر ۱۷ شعبان ادامه داشت و منجر به پیروزی گروه‌های مردمی و برافراشته شدن پرچم‌های سبز در مرکز شهر گردید.[۹]

کربلا

قیام در شهر کربلا روز ۱۸ شعبان آغاز شد[۱۰] هر چند روز ۱۶ شعبان درگیری‌های پراکنده‌ای در این شهر اتفاق افتاده بود.[۱۱] تحرکات مردمی کربلا سه روز ادامه داشت و در روز سوم مردم کنترل شهر را به دست گرفتند.[۱۲]

پیامدها

ملاقات اجباری آیت الله خویی و صدام حسین پس از سرکوب انتفاضه شعبانیه توسط صدام

انتفاضه شعبان ۱۵ روز ادامه داشت.[۱۳] انقلابیون توسط نیروهای صدام به شدت سرکوب شدند؛ بنابر آمار غیررسمی حدود سیصد هزار نفر از مردم کشته و حدود دو میلیون نفر عراقی آواره شدند.[۱۴] سه شهر نجف،‌ کربلا و کرکوک دست‌خوش بیشترین خرابی‌ها بودند.[۱۵] نیروهای بعثی در کربلا و نجف ده‌ها مسجد، مدرسه دینی و حسینیه را خراب کردند.[۱۶] بسیاری از کتاب‌های خطی ارزشمند نیز نابود شد.[۱۷]

پس از سرکوب قیام، شخص آیت الله خویی به همراه تعدادی از افراد خانواده و نزدیکانش بازداشت و به بغداد منتقل شد.[۱۸] و پس از چند روز به اجبار در برابر دوربین‌های تلویزیون، با صدام گفتگو کرد.[۱۹]

سید محمدرضا موسوی خلخالی، سید جعفر بحرالعلوم و سید عزالدین بحرالعلوم که از نمایندگان آیت‌الله خویی بودند پس از سرکوب قیام اعدام شدند.[۲۰] سید محمد سبزواری، شیخ محمدرضا شبیب ساعدی و سید محمد صالح خرسان نیز از عراق مهاجرت کردند.[۲۱]

تخریب دیوار حرم امام حسین(ع) در کربلا

آسیب‌دیدن اماکن مقدس

فرماندهی سرکوب قیام در کربلا به عهده حسین کامل داماد صدام و در نجف با طه یاسین رمضان از افراد مشهور و مهم حزب بعث بود.[۲۲] نیروهای صدام با توپ و تانک به کربلا و نجف حمله کردند. در این حملات، حرم امام علی(ع)، حرم امام حسین(ع) و حرم حضرت عباس(ع) آسیب دید و پس از آن نیز به مدت شش ماه درهای حرم‌ بسته بود.[۲۳]

حامیان حکومت

سیاست دولت آمریکا پس از بیرون راندن عراق از کویت در سال ۱۹۹۱ بر تغییر حکومت عراق بود اما در انتفاضه شعبانیه، جورج بوش به صدام اجازه داد از تمام قوای نظامی خود علیه مردم استفاده کند، این تغییر رویکرد در جهت جلوگیری از روی کار آمدن یک دولت دینی در عراق ارزیابی شده است.[۲۴]

نقش سازمان مجاهدین

به گزارش برخی منابع، گروهک تروریستی سازمان مجاهدین خلق ایران (منافقین) در سرکوب انتفاضه شعبانیه با حکومت عراق هم‌کاری داشت. بنابر اسنادی، آنان در سرکوب مردم بصره نقش داشتند و تعداد زیادی از کشته‌ها را در گورهای جمعی دفن کردند.[۲۵]

برخی از اعضای جدا شده از سازمان، توضیحاتی در مورد این واقعه و عملیاتی که با نام مروارید انجام شد،‌ ارائه کرده‌اند. آنان به قتل‌عام کردها در این انتفاضه و خدمتِ سازمان به صدام در این انتفاضه، اقرار کرده‌اند.[۲۶]

بعدها و در تاریخ هفتم آبان ۱۳۹۴، گروهی که خود را متشکل از خانواده‌های قربانیان انتفاضه شعبانیه معرفی می‌کرد در عملیات موشکی، ۲۵ عضو گروه مجاهدین خلق را کشته و ۲۰۰ نفر از آنان را زخمی کرد.[۲۵]

واکنش‌ها

آیت الله خویی در تاریخ‌ ۱۸ شعبان دو روز پس از آغاز قیام در نجف بیانیه‌ای صادر کرد و در آن به رعایت احکام شرعی، دوری از اموال مردم و بیت‌المال،‌ دفن اجسادی که در خیابان‌ها مانده، مثله نکردن و اموری مانند آن، حکم کرد.[۲۷] دو روز پس از آن آیت الله خویی بیانیه دیگری صادر کرده و در آن ۹ نفر از روحانیون را برای رسیدگی به امور منصوب کرد که عبارت بودند از:

  • سید محمدرضا موسوی خلخالی
  • سید جعفر بحرالعلوم
  • سید عزالدین بحرالعلوم
  • سید محمد سبزواری فرزند آیت الله سبزواری
  • شیخ محمدرضا شبیب ساعدی
  • سید محمد صالح سید عبدالرسول خرسان
  • محمدتقی خوئی فرزند آیت الله خویی
  • سید محمدرضا خرسان
  • سید محی‌الدین غریفی

در پی صدور بیانیه برخی از این افراد برای رسیدگی به امور، به شهرهای مختلف رفتند.[۲۸]

آیت الله سید عبدالاعلی سبزواری از علمای بزرگ نجف نیز با صدور فتوایی حمایت خویش از انتفاضه را اعلام نمود.[۲۹]

سید محمدباقر حکیم نیز از انتفاضه حمایت کرده و طرفدارانش نیز نقش پررنگی در انتفاضه شعبان داشتند.[۳۰]

در ایران به جهت کشتار مردم عراق و اهانت به اماکن مقدس، یک روز عزای عمومی اعلام شد[۳۱] و آیت الله خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران به این مناسبت پیامی صادر کرد.[۳۲]

دلایل ناکامی

آسیب‌های گنبد حرم حضرت اباالفضل در کربلا

محققان چند عامل را دلیل شکست سریع انتفاضه شعبانیه دانسته‌اند:

  • استفاده حکومت از سلاح‌های سنگین با قدرت تخریبی بالا مانند توپ‌ جنگی
  • استفاده از نیروی آموزش دیده مانند گارد ریاست جمهوری با دسترسی به انواع سلاح‌ها و همچنین دارا بودن اختیارات گسترده برای کشتار مردم[۳۳]
  • تسلط هوایی حکومت و استفاده از هلی‌کوپتر
  • عدم هماهنگی بین گروه‌های عراقی
  • تسلط بدون برنامه انقلابیان بر شهرهای عراق
  • نداشتن روحیه تعاون، همبستگی و ملی‌گرایی بین گروه‌های حاضر در قیام.[۳۴]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۰۰.
  2. الاسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۰۰.
  3. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۳۰.
  4. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۲۳.
  5. کریمی، «جنگ عراق و کویت»، ج۱۱، ص۱۴۰.
  6. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۳۰.
  7. الحکیم، عذاب بلا نهایه، ۱۹۹۳م، ص۱۱۷.
  8. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۰۰.
  9. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۰۱.
  10. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۲۰.
  11. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۱۹.
  12. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۲۰.
  13. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۱۷.
  14. «ماجرای انتفاضه شعبانیه چیست؟»
  15. الحکیم، عذاب بلا نهایه، ۱۹۹۳م، ص۱۱۸.
  16. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۱۴۹-۱۵۶.
  17. الحکیم، عذاب بلا نهایه، ۱۹۹۳م، ص۱۱۲.
  18. برای اطلاعات بیشتر در این زمینه رجوع کنید به: جعفریان، خاطره‌ای خواندنی درباره دستگیری آیت الله خویی در انتفاضه شعبانیه ۱۹۹۱
  19. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۱۳.
  20. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۷۹-۲۸۰.
  21. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۷۹-۲۸۰.
  22. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۸۹.
  23. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۴۷.
  24. نگاهی به انتفاضه شعبانیه؛ چگونه آمریکا ظرف چند روز، راهبرد خود را در قبال صدام تغییر داد؟، قدس آنلاین، درج مطلب: ۲۷اردیبهشت۱۳۹۶، مشاهده:۳۰ آبان ۱۳۹۷.
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ «جیش‌المختار حمله به مقر منافقین را بر عهده گرفت».
  26. «خاطرات تكان دهنده قتل عام كردها توسط منافقين»
  27. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۴۷.
  28. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌ ۱۳۹۱ش، ص۲۸۰-۲۸۱.
  29. درگذشت مرجع بزرگ، آیت اللّه سید عبدالاعلی موسوی سبزواری.
  30. خامه‌یار، «قیام سرتاسری و همگانی مردم عراق»، ص۶۷.
  31. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۳۱۵.
  32. «اعلام عزای عمومی در پی کشتار مردم عراق»
  33. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ۲۱۰.
  34. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۵۰۹.

منابع